“1 mo e 2 Tīmote; Taitusi; Filimone,” Fuakava Foʻoú – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako ʻInisititiutí (2025)
1 mo e 2 Tīmote; Taitusi; Filimone
Naʻe vahevahe ʻe he ʻAposetolo ko Paulá ha ngaahi pōpoaki fakatuʻamelie ʻi heʻene ngaahi tohi kia Tīmote, Taitusi, mo Filimoné. ʻI he ngaahi pōpoaki ko ʻení, naʻe fakalotolahiʻi ʻe Paula ʻa Tīmote ke hoko ko ha faʻifaʻitakiʻanga ʻo e kakai tuí pea ke ʻoua naʻa mā ʻi heʻene fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí. Naʻe kikite ʻa Paula ki he ngaahi taimi fakatuʻutāmaki ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní, peá ne fakamoʻoni ki he mālohi ʻo e ngaahi folofola ʻa e ʻOtuá ke ngaohi kitautolu ke tau poto ki he fakamoʻuí. Naʻe fakalotolahiʻi ʻe he ʻAposetoló ʻa Filimone ke ne tali ʻa ʻOnesimo ko hano tokoua ʻi he ongoongoleleí.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehé
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú, “1 mo e 2 Tīmote; Taitusi; Filimone”
Fakatokangaʻi ange: ʻOku ʻomi ʻe he “Talateu ki he Kalasí” ha fakahinohino ki he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi ʻelemēniti angamaheni ʻe fā ʻo e lēsoni ʻoku hoko maí.
Ko Hono Fakatupulaki ʻo e Ako Fakatāutahá
Kimuʻa pea kamata e kalasí, fakakaukau ke ʻoange ki he kau akó ha pōpoaki ʻe taha pe lahi ange mei he ngaahi pōpoaki ko ʻení pe ko haʻo pōpoaki pē ʻaʻau:
-
ʻOku ʻi ai nai ha taimi ʻoku faingataʻa ai ke ke tā ha sīpinga ko ha tokotaha muimui ʻo Sīsū Kalaisi? ʻI hoʻo ako ʻa e 1 Tīmote 4 mo e 2 Tīmote 1, kumi e akonaki ʻa Paula te ne lava ʻo fakaivia koe ke ke tuʻu ko ha fakamoʻoni ʻo Sīsū Kalaisí.
-
Ko hono fakaʻaongaʻi ʻo e paʻangá ko ha konga angamaheni ia ʻo ʻetau moʻui fakaʻahó. ʻI hoʻo ako ʻa e 1 Tīmote 6, kumi e ngaahi fakatokanga naʻe fakahoko ʻe Paula fekauʻaki mo e paʻangá, pehē foki ki he meʻa te tau lava ʻo tokanga taha ki ai te ne tataki kitautolu ki he moʻui taʻengatá.
-
Naʻe kikite ʻa Paula ki he “kuonga fakatuʻutāmaki” (2 Tīmote 3:1) ʻe hoko ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí. ʻI hoʻo ako ʻa e 2 Tīmote 3, tokanga ki he ngaahi tōʻonga mo e ʻulungaanga naʻe kikiteʻi ʻe Paula ʻoku angamaheni ʻi hotau kuongá. ʻE tokoniʻi fēfē koe ʻe he ngaahi akonaki ʻa Paula ʻi he veesi 15–17 ke ke matuʻuaki e ngaahi kuonga fakatuʻutāmaki ʻi hotau kuongá?
Ngaahi Fehuʻí mo e Vahevahé
Tuku ha taimi ki he kau akó ke nau ʻeke ha ngaahi fehuʻi mo fevahevaheʻaki ha ngaahi fakakaukau mo ha ngaahi moʻoni naʻa nau maʻu ʻi heʻenau ako fakataautaha ʻa e 1 mo e 2 Tīmote; Taitusi; mo Filimoné.
Ako Fakataukeí
ʻE lava ke hoko ʻa e Filimone 1 ko ha feituʻu ʻaonga ke fakaʻaongaʻi ai e taukei “Ko Hono Fakatatau ʻa e Folofolá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Aí
ʻOku ʻoatu ha ngaahi founga ako lahi maʻau mo hoʻo kau akó. Fili ʻi he faʻa lotu ʻa e fili pe ngaahi fili ʻe mahuʻingamālie taha ki hoʻo kalasí.
1 Tīmote 4:12–16; 2 Tīmote 1:7–9
ʻE founga fēfē haʻaku hoko ko ha fakaʻilonga ʻo e kakai tuí?
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali ʻa e sivi fakafoʻituitui ko ʻení. ʻOange ha taimi ki he kau akó ke nau fakakakato ia ʻiate kinautolu pē.
ʻI he ngaahi fakamatala ko ʻení, fakamaaka koe ʻo fakaʻaongaʻi ha meʻafua mei he 1 (ʻikai ke moʻoni) ki he 5 (moʻoni ʻaupito).
-
ʻOku ou feinga ke tā ha sīpinga ʻi heʻeku hoko ko ha muimui ʻo Sīsū Kalaisí, ʻi he kakaí pea ʻi he lilo fakatouʻosi.
-
ʻOku ʻiloʻi ʻe he kakai ʻoku ou feohi mo iá ʻoku ou fāifeinga ke muimui kia Sīsū Kalaisi.
-
ʻOku mahuʻinga kiate au hono tokoniʻi e niʻihi kehé ke nau ofi ange ki he Fakamoʻuí ʻo fakafou ʻi heʻeku ngaahi leá mo e sīpingá.
Poupouʻi e kau akó ʻi heʻenau kau ki he ʻekitivitī ako ko ʻení ke tokanga ki he ngaahi ueʻi mei he Laumālie Māʻoniʻoní ʻa ia ʻe lava ʻo tokoni ke nau hoko ko ha kau fakamoʻoni ʻo Sīsū Kalaisí.
Ke tokoni ke mahino ki he kau akó ʻa e puipuituʻa ʻo e ngaahi akonaki ʻe niʻihi ʻa Paula kia Tīmoté, ʻe ala tokoni ke fakamatalaʻi ange ko Tīmoté ko ha kaungāmeʻa ofi mo falalaʻanga ia ʻo Paula (vakai, 1 Kolinitō 4:17). Naʻe lolotonga hoko ʻa Tīmote ko ha taki ʻo e Siasí ʻi ʻEfesō (vakai, 1 Tīmote 1:3), ko ha kolo lahi naʻe mafola lahi ai ʻa e lotu tamapuá mo e angaʻulí (vakai, Ngāue 19:35). Naʻe fokotuʻu mai ʻe Paula naʻe fakafehuʻia ʻe ha niʻihi ʻo e kāingalotú ʻa e tuʻunga fakatakimuʻa ʻa Tīmoté koeʻuhí naʻá ne kei siʻi (vakai, 1 Tīmote 4:12). Ke maʻu ha fakamatala lahi ange fekauʻaki mo Tīmote, vakai ki he “Ko hai naʻe tohi ki ai e tohi 1 Tīmoté pea ko e hā hono ʻuhingá?” mo e “Ko hai naʻe tohi ki ai e tohi 2 Tīmoté pea ko e hā hono ʻuhingá?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú.
Fakaafeʻi e kau akó ke ako ʻa e 1 Tīmote 4:12–16 mo e 2 Tīmote 1:7–9, ʻo kumi e akonaki ʻa Paula kia Tīmoté. Ke tokoni ke aleaʻi ʻe he kau akó e meʻa naʻa nau maʻú, fakakaukau ke fakahoko ange e ngaahi fehuʻi ko ʻení:
-
Ko e hā naʻá ke fakatokangaʻi ʻi he ngaahi veesi ko ʻení naʻe ʻuhingamālie kiate koé? Ko e hā hono ʻuhingá? (ʻI hono vahevahe ʻe he kau akó ʻenau tali ki he ngaahi fehuʻi ko ʻení, te ke lava ʻo tokoni ke nau ʻiloʻi ha ngaahi moʻoni hangē ko ʻení: Kapau ko ha sīpinga kitautolu ʻo e kakai tui ʻa Sīsū Kalaisí, te tau lava ʻo tokoni ke fakahoko ʻa e fakamoʻuí kiate kitautolu mo e niʻihi kehé [vakai, 1 Tīmote 4:12, 16]. ʻI heʻetau feinga fakamātoato ke maʻu ʻa e Laumālié, te tau lava ʻo ikunaʻi ʻa e ilifiá pea ʻikai ke mā ʻi heʻetau fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí [vakai, 2 Tīmote 1:7–9].)
Fakamanatu ange ki he kau akó naʻe ʻomi ʻe Paula ʻi he 1 Tīmote 4:12, ha ngaahi founga taʻefaʻalaua te tau lava ai ʻo hoko ko e fakaʻilonga ʻo e kakai tuí. Fakakaukau ke hiki e ngaahi foʻi lea ko ʻeni mei he veesi 12 ko ha ʻuluʻi fakamatala ʻi he palakipoé: lea, ʻulungaanga, ʻofa, faianga, tui, mo e māʻoniʻoni. Te ke lava ʻo vahevahe ʻa e kalasí ki ha kulupu toko siʻi pea vahe ki he kulupu takitaha ha taha ʻo e ngaahi foʻi lea ʻi he palakipoé. Fakaafeʻi kinautolu ke aleaʻi fakataha e ngaahi fehuʻi ko ʻení:
-
Naʻe hoko fēfē ʻa Sīsū Kalaisi ko e sīpinga haohaoa ʻi he founga ko ʻení?
-
Ko e hā ha ngaahi founga pau te ke lava ai ʻo hoko ko ha fakaʻilonga ʻo e kakai tuí ʻi he foungá ni?
Fakaafeʻi ha kau ako mei he kulupu takitaha ke vahevahe ʻenau tali ki he ngaahi fehuʻi ne nau aleaʻí. Te ke lava pe ko ha mēmipa ʻo e kulupu takitaha ʻo hiki e tali ʻa e kau akó ʻi he palakipoé, ʻi lalo ʻi he ʻuluʻi fakamatala ʻoku fekauʻaki mo iá.
Te mou lava foki ʻo aleaʻi ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení:
-
Ko e hā ha meʻa te ne lava ʻo ʻai ke faingataʻa ʻa e hoko ko ha fakaʻilonga ʻo e kakai tuí? Ko e hā ʻa e meʻa te ne lava ʻo tokoniʻi kitautolu ke tau ikunaʻi e ngaahi faingataʻa ko ʻení?
-
Kuo tokoniʻi fēfē koe ʻe he feinga ʻa e niʻihi kehé ke hoko ko ha fakaʻilonga ʻo e kakai tuí ke ke ofi ange ai kia Sīsū Kalaisí?
Poupouʻi e kau akó ke nau fakapapauʻi ʻa e founga te nau lava ai ʻo fakaʻaongaʻi kakato ange ʻa e faleʻi ʻa Paula ke hoko ko ha fakaʻilonga ʻo e kakai tuí. Poupouʻi ke nau lekooti mo ngāueʻi e ngaahi ueʻi ʻoku nau maʻu mei he Laumālie Māʻoniʻoní.
ʻOku kovi nai hono maʻu ʻa e paʻangá?
Fakaʻaliʻali ha paʻanga ki he kalasí. Fakaafeʻi leva e kau akó ke aleaʻi e ngaahi fehuʻi ko ʻení mo ha taha ʻoku tangutu ʻi honau tafaʻakí:
-
Ko e hā ha ngaahi founga ʻe lava ke ʻaonga ai hono maʻu ʻa e paʻangá?
-
Ko e hā ha ngaahi fakatuʻutāmaki fakalaumālie ʻe lava ke fekauʻaki mo e paʻangá?
Fakamatalaʻi ange naʻe fakahā ʻe Paula ha tui ʻoku hala ne maʻu ʻe he niʻihi ʻo e kāingalotu ʻo e Siasí—ʻa ia ko e “koloaʻiá … ko e lotú ia” (1 Tīmote 6:5). Poupouʻi e kau akó ʻi heʻenau ako e ngaahi akonaki ʻa Paulá ke fakakaukau ki he meʻa te nau lava ʻo ako mei he Laumālie Māʻoniʻoní ʻe lava ʻo tokoni kiate kinautolu ʻi honau ngaahi tūkunga fakatāutahá.
Ako fakataha ʻa e 1 Tīmote 6:6–10. Fakaafeʻi e kau akó ke nau kumi e ngaahi fakatokanga ʻa Paula fekauʻaki mo e koloá.
-
ʻOkú ke pehē ʻoku ʻuhinga ki he hā e kupuʻi lea “ko e ʻofa ki he koloá, ko e tefito ia ʻo e kovi kotoa pē”? (1 Tīmote 6:10).
Fakakaukau ke vahevahe ʻa e fakamatala ko ʻeni ʻa Palesiteni Tāleni H. ʻOakesí ko ha konga ʻo hoʻomou fealēleaʻakí:
ʻOku ʻikai ha meʻa ia ʻe kovi ʻi he paʻangá. Ne fakaʻaongaʻi ʻe he tangata Samēlia Leleí ʻa e paʻanga tatau ke tokoniʻi ʻaki ʻa hono kāingá ʻa ia ne fakaʻaongaʻi ʻe Siutasi ke lavakiʻi ʻaki ʻa e ʻEikí. Ko ia ‘ko e ʻofa ki he koloá [ʻa ia] ko e tefito ia ʻo e kovi kotoa pē.’(1 Tīmote 6:10; tānaki atu e mataʻitohi fakahihifí.) Ko e faikehekehe mātuʻaki mahuʻingá ʻa e tuʻunga fakalaumālie ʻoku tau fakaʻaongaʻi ʻi hono fakakaukauʻi, vakaiʻi mo tokangaʻi ʻaki e ngaahi meʻa ʻo e māmaní” (“Spirituality,” Ensign, Nov. 1985, 63).
-
ʻE uesia fēfē hotau vā fetuʻutaki mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí ʻi he fuʻu tōtuʻa hono fakamuʻomuʻa e paʻangá pe koloá?
Fakaafeʻi e kau akó ke nau lau ʻa e 1 Tīmote 6:11–12, 17–19, ʻo kumi e akonaki ʻa Paula kia Tīmoté pea mo kinautolu ʻoku koloaʻiá. Ke fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe e meʻa naʻa nau ako mei he ngaahi veesi ko ʻení, fakakaukau ke fai ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení:
-
Ko e hā ha akonaki naʻe tautautefito ʻene ʻaonga kiate koé? Ko e hā hono ʻuhingá?
-
Ko e hā ha ngaahi moʻoni ʻokú ke ako mei he ngaahi akonaki ʻa Paulá ʻe lava ke ne fakahinohinoʻi e ngaahi meʻa ʻoku fakamuʻomuʻa ʻi heʻetau moʻuí? (ʻOku ʻi ai ha ngaahi moʻoni lahi ʻe lava ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ʻi he ngaahi veesi ko ʻení, kau ai ʻeni: ʻOku teuteuʻi kitautolu ki he moʻui taʻengatá ʻi he falala ki he ʻOtua moʻuí kae ʻikai ko e ngaahi koloa taʻepaú.)
Ke tokoni ke mahino lelei ange ki he kau akó mo nau ongoʻi e mahuʻinga ʻo e moʻoni ko ʻení, fakaafeʻi kinautolu ke nau kumi ʻa e “Koloá” ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá (Gospel Library) pea ako ha niʻihi ʻo e ngaahi potufolofola ʻoku felāveʻi mo iá. Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke vahevahe ha ngaahi fakakaukau pē naʻa nau maʻu mei heʻenau akó. ʻE lava foki ke ke ʻeke ha fehuʻi hangē ko ʻení:
-
Ko e hā ʻokú ke ʻilo fekauʻaki mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi ʻe lava ʻo tokoni atu ke ke fakamuʻomuʻa ho vā mo Kinauá ʻi he paʻangá pe ko e koloa fakamatelié? (Te mou lava ʻo mamata ʻi he “We Can Find Happiness” [6:18] ko ha konga ʻo e fealēleaʻaki ko ʻení.)
6:23
Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukau ki he founga te nau lava ai ʻo fakaʻaongaʻi e ngaahi moʻoni kuo mou aleaʻi he ʻaho ní ʻi heʻenau moʻuí. Fakaafeʻi kinautolu ke lekooti e ngaahi ngāue te nau faí mo ha toe ngaahi ongo kehe kuo nau maʻu mei he Laumālie Māʻoniʻoní.
ʻE tokoniʻi fēfē au ʻe he folofola ʻa e ʻOtuá ke u moʻui ʻi he ngaahi kuonga fakatuʻutāmaki ʻo e ngaahi ʻaho fakaʻosí?
Fakakaukau ke kamata ʻa e ʻekitivitī ako ko ʻení ʻaki hano aleaʻi ʻa e fakamatala ko ʻeni ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní:
Siʻoku kāinga ʻofeina, ʻoku ʻi muʻa ha ngaahi meʻa fakaʻofoʻofa lahi. Te tau mamata ʻI he ngaahi ʻaho ka hokó ki he ngaahi hāsino maʻongoʻonga taha ʻo e mālohi ʻo e Fakamoʻuí kuo faifaiangé pea mātā ʻe māmani. Mei he taimí ni ki he taimi ʻo ʻEne toe hāʻele mai “ʻi he mālohi mo e nāunau lahí” [Siosefa Sāmita—Mātiu 1:36], te Ne foaki ha ngaahi faingamālie, ngaahi tāpuaki, mo ha ngaahi mana taʻe-faʻalaua ki he kau kau angatonú.
Neongo ia, ʻoku mahino ʻoku tau lolotonga moʻui he kuonga faingataʻa taha ʻi he hisitōlia ʻo māmaní. ʻOku ʻai ʻe he ngaahi faingataʻá mo e palopalemá ke ongoʻi fōngia mo mafasia ai siʻa tokolahi. (“Ikuʻi ʻa Māmani mo Maʻu ha Fiemālie,” Liahona, Nōvema 2022, 95)
-
Ko e hā ha ngaahi fakakaukau ʻokú ke maʻu fekauʻaki mo e fakamatalá ni?
-
Ko e hā ha niʻihi ʻo e ngaahi faingataʻa mo e pole ʻi hotau kuongá ʻe lava ke ongoʻi lōmekina pe ongosia ai ʻa e kakaí?
Fakamatalaʻi ange kuo fakatokanga mai ʻa e kau palōfita he kuongamuʻá mo onopooni fakatouʻosi ʻo kau ki he ngaahi faingataʻa mo e ngaahi pole ʻe hoko ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí. Naʻe vahevahe ʻe Paula ha niʻihi ʻo e ngaahi fakatokanga ko ʻení ʻi heʻene tohi hono ua kia Tīmoté. Poupouʻi e kau akó ʻi heʻenau akó ke fakakaukau ki he founga ʻe lava ke tokoniʻi ai kinautolu ʻe he akonaki ʻa Paulá ke nau ikunaʻi ʻa e ngaahi faingataʻa ʻoku nau fouá.
Lau ‘a e 2 Tīmote 3:1–7, 12–13; 4:3–4, ʻo kumi e fakamatala ʻa Paula ki he ngaahi fakatuʻutāmaki ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí. Ke tokoni ke mahino e ngaahi foʻi lea pe kupuʻi lea faingataʻa ʻi he ngaahi veesi ko ʻení, fakakaukau ke mou vakai mo e kau akó ki he “2 Tīmote 3:1–7. Ko e hā e meʻa naʻe akoʻi ʻe Paula fekauʻaki mo e ngaahi fakatuʻutāmaki ʻi he ʻaho fakaʻosí?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú.
-
Ko e hā ha sīpinga ʻo e ngaahi tūkunga naʻe fakamatalaʻi ʻe Paulá kuó ke mātā ʻi he māmaní he ʻaho ní?
ʻE ala tokoni ke vahevahe e aʻusia ko ʻeni naʻe maʻu ʻe Palesiteni Poiti K. Peeka lolotonga ʻene lau e kikite ʻa Paula ne lekooti ʻi he 2 Tīmote 3. Naʻe vahevahe ‘e Palesiteni Peeka ʻo pehē:
Lolotonga ʻeku ako ʻi he ʻaho ʻe taha, naʻá ku lau ʻo aʻu ki he meʻa ko iá peá u tangutu ʻo fakalaulauloto ki he fakamoʻoni kotoa ʻokú ne fakamoʻoniʻi ʻa e tafaʻaki kotoa ʻi he kikite ko iá. Naʻe ʻi ai ha ongoʻi loto-mafasia mo tailiili moʻoni, ko ha ongoʻi matuʻaki hohaʻa, ne meimei taʻeʻaonga. Naʻá ku sio hifo ki he pēsí, pea ʻasi hake ha foʻi lea ʻe taha, ʻoku ou tui naʻe ʻikai tupukoso pē. Naʻá ku lau loto-vēkeveke ia peá u toki ʻiloʻi ko e ʻaposetolo ko ia naʻá ne kikiteʻi kotoa e faingataʻa ko iá naʻá ne fakakau ʻi he malanga tatau ʻa e founga ke hao ai mei he meʻa kotoa ko iá. (“Teach the Scriptures” [address to Church Educational System religious educators, Oct. 14, 1977], 5).
Fakamatalaʻi ange ko e foʻi lea naʻe makehe kia Palesiteni Pēká ko e ngaahi [folofola] (vakai, 2 Tīmote 3:15). Fakaafeʻi e kau akó ke nau ako e 2 Tīmote 3:14–17, ʻo kumi e akonaki ʻa Paula fekauʻaki mo e meʻa ʻe lava ke ʻomi ʻe he ngaahi folofolá lolotonga e ngaahi fakatuʻutāmaki ʻi hotau kuongá.
-
ʻOkú ke pehē ʻe tokoni fēfē ʻa e folofola ʻa e ʻOtuá ʻi he ngaahi folofolá ke fakahaofi kitautolu mei he ngaahi fakatuʻutāmaki ʻo e ngaahi ʻaho fakaʻosí?
-
Te ke fakamatalaʻi fakanounou fēfē ʻa e meʻa ne akoʻi ʻe Paula fekauʻaki mo e folofolá? (ʻI hono fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó ha lea pē ʻanautolú, te nau lava ʻo ʻiloʻi ha moʻoni hangē ko ʻení: ʻI heʻetau ako e folofola ʻa e ʻOtuá, te tau lava ʻo maʻu e poto te ne tataki kitautolu ki he fakamoʻuí ʻo fakafou ʻi he tui kia Sīsū Kalaisí.)
-
Ko e hā ha niʻihi ʻo e folofola ʻa e ʻOtuá ʻi he ngaahi folofolá kuó ne tokoniʻi koe ke ke ikunaʻi e ngaahi faingataʻa ʻo hotau kuongá? (Fakakaukau ke fakaafeʻi ha kau ako kehekehe ke nau tali ʻa e fehuʻi ko ʻení. Te nau lava ʻo lau ki he kalasí e potufolofola kuo nau filí pea fakamatalaʻi leva e founga kuo tāpuekina ai kinautolu ʻe he ngaahi akonaki ʻa e ʻEikí ʻi he potufolofola ko ʻení.)
Poupouʻi e kau akó ke fakakaukau ki ha ngaahi founga te nau lava ai ʻo fakaleleiʻi ʻenau ako folofolá kae lava ke nau maʻu lahi ange e fakahinohino ʻa e ʻEikí ʻi heʻenau moʻuí. Poupouʻi kinautolu ke ngāueʻi ʻa e ngaahi ueʻi ʻoku nau maʻu mei he Laumālie Māʻoniʻoní.
Ko Hono Fakatupulaki ʻEtau Founga Akoʻí mo e Akó
Tokoniʻi ʻa e kau akó ke nau ongoʻi ha mahuʻingʻia fakataautaha ʻi he tokāteline ʻo Sīsū Kalaisí. ʻI hoʻo ako e folofolá mo hoʻo kau akó, akoʻi kinautolu ke kumi e ngaahi fakaikiiki ʻi he talanoá pea fakafehoanaki mo fehokotaki e ngaahi fakamatalá mo ʻenau moʻuí. ʻE lava ke tokoni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ʻa e founga ʻoku fehokotaki ai ʻa e ngaahi moʻoni ʻoku nau akó mo ʻenau ngaahi fiemaʻu mo e tūkunga fakatāutahá. Kumi ha ngaahi founga ke ʻoange ai ha taimi ʻi he kalasí ke fakahoko ʻeni ʻe he kau akó.