“ʻEfesō,” Fuakava Foʻoú – Tohi Lēsoni ʻa e Faiako ʻInisititiutí (2025)
ʻEfesō
Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻoku fakahaofi ʻe he taʻataʻa ʻo Sīsū Kalaisí ʻa e kau Siú mo e kau Senitailé fakatouʻosi. Naʻá ne akoʻi ʻoku langa e Siasi ʻo e ʻEikí ʻi he fakavaʻe ʻo e kau ʻaposetoló mo e kau palōfitá pea ko Sīsū Kalaisi ʻa hono fuʻu makatulikí. Naʻá ne faleʻi e ngaahi husepānití mo e ngaahi uaifí ke nau feʻofaʻaki mo fefakaʻapaʻapaʻaki, ʻaki ʻenau sio ki he Fakamoʻuí ko honau faʻifaʻitakiʻanga. Naʻá ne faleʻi foki e Kāingalotú ke nau ʻai e teunga tau kakato ʻo e ʻOtuá.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehé
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú, “ʻEfesō”
Fakatokangaʻi ange: ʻOku ʻomi ʻe he “Talateu ki he Kalasí” ha fakahinohino ki he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi ʻelemēniti angamaheni ʻe fā ʻo e lēsoni ʻoku hoko maí.
Ko Hono Poupouʻi ʻo e Ako Fakatāutahá
Kimuʻa pea kamata e kalasí, fakakaukau ke ʻoange ki he kau akó ha pōpoaki ʻe taha pe lahi ange mei he ngaahi pōpoaki ko ʻení pe ko haʻo pōpoaki pē ʻaʻau:
-
Mamataʻi ʻa e “Welcome” (1:05). ʻI hoʻo lau ʻa e ʻEfesō 2:11–22, fakakaukau ki he meʻa te ke lava ʻo fai ke tokoni ke ongoʻi ʻe he kakai kotoa pē ʻoku nau kau ki he Siasi ʻo e Fakamoʻuí.
1:17 -
ʻI hoʻo ako ʻa e ʻEfesō 2:19–20; 4:11–16, kumi ha ngaahi ʻuhinga ʻoku finangalo ai e Fakamoʻuí ke ke ʻalu ki he lotú.
-
ʻOku ʻi ai nai ha ngaahi vā fetuʻutaki fakafāmili te ke fie fakatupulaki. Lau ʻa e ʻEfesō 5:21–33; 6:1–4 ke ako e meʻa ʻoku akoʻi ʻe Paula ʻo kau ki he ngaahi fāmilí.
-
Ko e hā ha ngaahi tau fakalaumālie ʻokú ke fepaki mo ia he taimí ni? Lau ʻa e ʻEfesō 6:10–18 ki ha fakahinohino ki he founga ke ikunaʻi ai ʻa e ngaahi tau ko ʻení.
Ngaahi Fehuʻí mo e Vahevahé
Tuku ha taimi ki he kau akó ke nau fai ha ngaahi fehuʻi mo vahevahe e ngaahi fakakaukau mo e ngaahi moʻoni naʻa nau maʻu ʻi heʻenau ako fakataautaha ʻa ʻEfesoó.
Ako Fakataukeí
ʻE lava ke hoko ʻa e ʻEfesō 6:10–18 ko ha feituʻu ʻaonga ke fakaʻaongaʻi ai ʻa e taukei “Ko e Mahino ʻa e Fakataipe ʻi he Folofolá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí
ʻOku ʻoatu ha ngaahi founga ako lahi maʻau mo hoʻo kau akó. Fili ʻi he faʻa lotu pe ko e meʻa pe ngaahi meʻa fē ʻe mahuʻingamālie taha ki hoʻo kalasí.
ʻE fakatupulaki fēfē ʻe he tokanga taha kia Sīsū Kalaisí ʻa ʻetau ongoʻi ʻo e kau ki Hono Siasí?
Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukau ki ha ngaahi taimi naʻa nau ongoʻi ai pe ko ha taha ʻoku nau ʻiloʻi naʻa nau ongoʻi naʻe ʻikai ke talitali lelei kinautolu ki he lotú.
-
Ko e hā ha faleʻi te ke fai ki ha taha kuó ne ongoʻi peheni?
Fakamahinoʻi ange naʻe ʻiloʻi ʻe Paula ʻi heʻene tohi ki he kakai ʻEfesoó, naʻe ʻi ai ha kāingalotu ʻe niʻihi ʻo e Siasí naʻa nau ongoʻi ko ha “kau muli mo e kau ʻaunofo” kinautolu ʻi he lotolotonga ʻo e Kāingalotu Siú (ʻEfesō 2:19). Mahalo ko e kāingalotu ko ʻeni ʻo e Siasí ko ha Kāingalotu Senitaile naʻe ʻikai ke nau ongoʻi ʻoku nau feʻunga koeʻuhí ko honau kuohilí (vakai, ʻEfesō 2:1–3).
Fakaafeʻi e kau akó ke nau ngāue fakahoa pe ʻi ha fanga kiʻi kulupu. Tuku ke nau lau ʻa e ʻEfesō 2:11–22, ʻo kumi e ngaahi moʻoni naʻe akoʻi ʻe Paula ʻe lava ʻo tokoni ke fakatupulaki ʻetau ongoʻi ʻoku tau kau fakataha mo e Kāingalotu kehé.
-
ʻOkú ke pehē ʻoku ʻuhinga ki he hā ke hoko ko e “kaungā kolo” (ʻEfesō 2:19) ʻi he Siasi ʻo e ʻEikí?
-
Ko e hā ha ngaahi moʻoni naʻe akoʻi ʻe Paula ʻe lava ʻo tokoni ke fakatupulaki ai hoʻo ongoʻi ʻokú ke kau ki he lotú? (ʻE lava ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ʻa e ngaahi moʻoni hangē ko ʻení: Koeʻuhí ko e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí, ʻe lava ke hoko ʻa e kakai kotoa pē ko e Kau Māʻoniʻoni ʻi he fale ʻo e ʻOtuá. ʻOku tau hoko ko e “kaungā kolo” mo e Kāingalotú ʻi he taimi ʻoku tau langa ai hotau fakavaʻé ʻi he ngaahi akonaki ʻa e kau ʻaposetoló mo e kau palōfitá pea mo Sīsū Kalaisi, ʻa ia ko e fuʻu makatulikí.)
Kapau ʻe tokoni, te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ʻa e fakatātā ko ʻeni ʻo ha makatuliki mo ha fakavaʻe pea fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau ʻilo ʻoku mahuʻinga ʻo kau ki he talanoa fakatātā ko ʻení.
Fakakaukau ke ʻeke ange ʻa e ongo fehuʻi ko ʻení:
-
ʻOkú ke pehē ko e hā ʻoku tau aʻusia ai ha ongoʻi ʻoku tau kau lahi ange ʻi he taimi ʻoku tau muimui ai ki he ngaahi akonaki ʻa e kau ʻaposetolo mo e kau palōfita ʻa e ʻEikí?
-
ʻE anga fēfē hono toʻo hoʻo ngaahi ʻā vahevahe mo e kau mēmipa kehe ʻo e Siasí ʻaki hono ʻai ʻa Sīsū Kalaisi ko e makatuliki ʻo hoʻo moʻuí? (Kapau ʻe tokoni, pea toe vakaiʻi ʻa e “ʻEfesō 2:20–21. Ko e hā e mahuʻinga ʻo ha makatuliki?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofola: Fuakava Foʻou.)
Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali mo aleaʻi ʻa e fakamatala ko ʻeni ʻa ʻEletā Chritopher G. Giraud-Carrier:
Kuó u ʻiloʻi ko e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻa e fakapalanisi maʻongoʻongá. ʻI heʻetau tali moʻoni iá, … ko kitautolú pea pehē ki he niʻihi kehé, “ʻoku ʻikai ko e kau muli mo e kau ʻaunofo, ka ko e kaungā kolo mo e kāinga māʻoniʻoni, pea mo e fale ʻo e ʻOtuá” [ʻEfesō 2:19].ʻOku mahino vave ai ko kitautolú, pea pehē ki he niʻihi kehé, “ʻoku ʻikai ko e kau muli mo e kau ʻaunofo … ka ko e kaungā kolo mo e kāinga māʻoniʻoni, pea mo e fale ʻo e ʻOtuá
Ne u fanongo kimuí ni ki hano ui ʻa e meʻa ko ʻení ʻe ha palesiteni fakakolo ʻo ha taha ʻo hotau ngaahi ʻiuniti lea fakafonua kehekehé, ʻo hangē ko ia kuo fai ʻe ʻEletā Kēleti W. Kongó, ko e haʻisia ki he fuakavá. … ʻOku tau kau ki ha falukunga kakai ʻoku feinga kotoa ke fokotuʻu ʻa e Fakamoʻuí mo ʻenau ngaahi fuakavá ko e uho ʻo ʻenau moʻuí pea moʻui fiefia ʻaki ʻa e ongoongoleleí. ʻI heʻetau fai iá, ʻoku tau kamata leva ke siʻaki ʻetau loto-fakamaau mo taʻetotonu fakanatula ki he niʻihi kehé, ʻa ia ʻe tokoni foki ke fakasiʻisiʻi ʻenau loto-fakamaau mo taʻetotonu kiate kitautolú, ʻi ha founga haohaoa fakaʻofoʻofa. (“Ko ʻEne Fānau Kitautolu,” Liahona, Nōvema 2023, 115–16)
-
Kuo tokoniʻi fēfē koe ʻe hoʻo fokotuʻu ho vā fetuʻutaki fakafuakava mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí ʻi he uhouhonga hoʻo moʻuí ke ne toʻo atu ai hoʻo loto-tāufehiʻá pe filifilimānako ki he kāingalotu kehe ʻo e Siasí?
Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakalaulauloto ki he meʻa te nau lava ʻo fai ke fakatupulaki ha ongoʻi ʻoku nau kau lahi ange mo e kāingalotu kehe ʻi honau ngaahi uōtí.
ʻOku faitāpuekina fēfē kitautolu ʻi he kau mai ki he Siasi ʻo e Fakamoʻuí?
Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukauloto ʻoku nau ʻi ha fakataha alēlea fakauooti pea fakahaaʻi ʻe he pīsopé ʻene hohaʻa ki ha niʻihi tokolahi ʻo e kāingalotu ʻo e uōtí ʻoku ʻikai ke nau fuʻu kau mālohi mai ki he siasí. ʻOku ongoʻi ʻe ha niʻihi ʻoku ʻikai ke nau fuʻu maʻu ha meʻa lahi mei heʻenau hoko ko e kāingalotu ʻo e Siasí; ʻoku ongoʻi ʻe ha niʻihi ʻoku ʻikai fuʻu fiemaʻu ia ke nau kau mai ki he lotú ka nau toki fakalaumālie; pea ʻoku ongoʻi ʻe he niʻihi kehé ʻe lelei ange ke fakaʻaogaʻi honau taimí ki hano fai ʻo ha meʻa kehe ʻi he Sāpaté.
Lolotonga e fakatahá, ʻoku kole atu ʻe he pīsopé ke ke teuteu ha lēsoni Lautohi Faka-Sāpate maʻá e kāingalotu ʻo e uōtí ʻo kau ki he ngaahi tāpuaki ʻo e kau ki he Siasi ʻo e Fakamoʻuí.
Fakamahinoʻi ange naʻe tohi ʻa Paula ʻo kau ki he mahuʻinga ʻo e Siasi ʻo e ʻEikí ki he Kāingalotu kotoa pē. Tufa ki he kau akó ʻa e laʻipepa tufa ʻoku ui ko e “Ngaahi Tāpuaki ʻo e Kau ki he Siasi ʻo e Fakamoʻuí,” pea fakaafeʻi ke nau teuteuʻi hano fokotuʻutuʻu ʻo e lēsoní.
Hili hono ʻoange ha taimi ki he kau akó ke nau ngāueʻi ai ʻenau ngaahi fokotuʻutuʻú, tuku ke nau taufetongi ʻi hono vahevahe ʻenau lēsoni miniti ʻe tolu ki he nima mo hanau hoa. Te ke lava ʻo fakaʻosi ʻa e ʻekitivitī ko ʻení ʻaki hano fakaafeʻi ha niʻihi ʻo e kau akó ke nau vahevahe ʻa e meʻa naʻa nau ako mei he ngaahi lēsoni ʻa e niʻihi kehé. Te ke lava foki ʻo fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ʻenau lēsoní mo ha taha ʻoku nau maheni.
ʻE lava fēfē ʻe he muimui ki he sīpinga ʻa e Fakamoʻuí ʻo tokoni ki hono fakamālohia hoku ngaahi vā fetuʻutaki fakafāmilí?
Te ke lava ʻo fakaafeʻi ha kau ako ʻe niʻihi ke nau vahevahe ha aʻusia lelei naʻa nau toki maʻu kimuí ni mo ha mēmipa ʻi he fāmilí. Pea fakaafeʻi leva e kau akó ke nau fakakaukau ki ha vā fetuʻutaki ʻoku nau fie fakatupulaki.
Fakamahinoʻi ange naʻe fakamamafaʻi ʻi he tohi ʻa Paula ki he kakai ʻEfesoó ʻa e founga ʻe lava ke tataki ai kitautolu ʻe he sīpinga ʻa e Fakamoʻuí ʻi hotau ngaahi vā fetuʻutaki fakafāmilí. Tuku ke lau ʻe he kau akó ʻa e ʻEfesō 5:21–33; 6:1–4, ʻo kumi ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻe lava ʻo tokoni ke fakamālohia ai ʻa e ngaahi vā fetuʻutaki fakafāmilí.
-
Ko e hā ha ngaahi tefitoʻi moʻoni naʻe akoʻi ʻe Paula te ne lava ʻo fakamālohia ho ngaahi vā fetuʻutaki fakafāmilí? (ʻE lava ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ʻa e ngaahi moʻoni hangē ko ʻení: Kuo pau ke feʻofaʻaki ʻa e uaifí mo e husepānití ʻo hangē pē ko e ʻofa ʻa e Fakamoʻuí ʻiate kitautolú. ʻOku tāpuekina kitautolu ʻe he ʻEikí ʻi heʻetau fakaʻapaʻapaʻi ʻetau mātuʻá. ʻOku totonu ke ʻohake ʻe he mātuʻá ʻa e fānaú ʻi he founga ohi mo e akonaki ʻa e ʻEikí.)
Lolotonga e vahevahe ʻa e kau akó, te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi ha taha ʻo e ngaahi fakakaukau fakafaiako ko ʻení ʻoku fenāpasi lelei taha mo hoʻomou fealēleaʻakí:
Fakaafeʻi e kau akó ke nau vahevahe ha ngaahi sīpinga mei he moʻui ʻa e Fakamoʻuí ʻokú ne fakahaaʻi ʻEne ʻofa ki he niʻihi kehé. Aleaʻi ʻa e meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he ngaahi sīpinga ko ʻení ʻo kau ki he founga ʻoku totonu ke feangaleleiʻaki ai ʻa e ngaahi hoa malí mo e kau mēmipa ʻo e fāmilí.
Fakaafeʻi e kau akó ke nau aleaʻi e ngaahi founga naʻe fakaʻapaʻapaʻi ai ʻe Sīsū Kalaisi ʻEne faʻē ko Melé, mo ʻEne Tamai Hēvaní. Kapau ʻe fiemaʻu, ʻe lava ke fekumi e kau akó ʻi ha niʻihi ʻo e ngaahi potufolofola ko ʻení: Mōsese 4:2; Luke 2:42–51; 22:39–42; Sione 5:30; 8:29; 11:41–42; 19:26–27.
Ke fakaʻosi e ʻekitivitií, fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukau ki he ngaahi vā fetuʻutaki fakafāmili ʻoku nau fie fakaleleiʻí. Fakaafeʻi ke nau fakakaukau ki he meʻa kuo nau ako mei he sīpinga ʻa e Fakamoʻuí mo ʻiloʻi e meʻa te nau fai ke fakatupulaki ai honau ngaahi vā fetuʻutaki fakafāmilí.
Fakatokangaʻi ange: Kapau ʻoku fakahaaʻi ʻe he kau akó haʻanau loto hohaʻa ki he lea naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Paula ke fakamatalaʻi ʻaki e vā fetuʻutaki ʻo ha uaifi mo hono husepānití, te mou lava ʻo lau fakataha ʻa e “ʻEfesō 5:21–33. Ko e hā e pōpoaki ʻa Paula ʻo kau ki he fakavaivai ʻi he nofo-malí?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofola: Fuakava Foʻou. Te ke lava foki ʻo ʻalu ki he “Nofo Malí” ʻi he Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí (Gospel Library) ke maʻu ha ngaahi akonaki mei he kau taki ʻo e Siasí ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní ʻo kau ki he tuʻunga tatau ʻo e kakai tangata mo e houʻeiki fafiné ʻi he nofo-malí.
ʻE maluʻi fēfē au ʻe he Fakamoʻuí mei he faiangahala ʻo e māmani ko ʻení?
Te ke lava ʻo kamata ʻaki hono lau e fakamatala ko ʻeni ʻa ʻEletā Ulisses Soares:
‘E kei hoko atu pē fetauʻaki ʻa e koví mo e leleí heʻetau moʻuí he ko e taumuʻa e filí ke mamahi e kakaí ʻo tatau mo ia. ‘E feinga ‘a Sētane mo ‘ene kau ‘āngeló ke puputuʻu ‘etau fakakaukaú mo puleʻi pea ‘ahiʻahiʻi kitautolu ke tau fai angahala. Ka hoko ia, te nau fakaʻuliʻi e meʻa kotoa ‘oku leleí. ʻIkai ko ia pē, ʻoku mahuʻinga ke mahino te nau toki lavaʻi pē kitautolu kapau te tau fakangofua kinautolu. (“ʻIo, Te Tau Lava Pea Te Tau Ikuna!,” Liahona, Mē 2015, 75)
-
Ko e hā ha ngaahi founga ʻoku feinga ai ʻa Sētane ke ʻahiʻahiʻi ʻa e kakai lalahi kei talavoú?
-
Ko e hā ha pōpoaki ʻo e ʻamanaki leleí naʻe tuku mai ʻe ʻEletā Soālesí?
Fakaafeʻi e kau akó ke nau lau fakalongolongo ʻa e ʻEfesō 6:10–18, ʻo kumi e founga te tau lava ai ʻo maʻu e mālohi ki he filí.
-
Fakatatau kia Paula, te ke lava fēfē ʻo matuʻuaki ʻa e ngaahi ivi tākiekina kovi ʻokú ne ʻākilotoa kitautolu ʻi hotau kuongá ni? (ʻE lava ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ha moʻoni hangē ko ʻení: Kapau te tau ʻai ʻa e teunga tau kakato ʻo e ʻOtuá, te Ne maluʻi kitautolu mei he koví.)
ʻOku fakahaaʻi fēfē ʻe hono tui e teunga tau ʻo e ʻOtuá ʻa hoʻo tui kia Sīsū Kalaisí?
-
ʻOkú ke pehē ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ke ʻai e teunga tau kakato ʻo e ʻOtuá kae ʻikai ko ha konga pē? (Te mou lava ʻo mamataʻi fakataha ʻa e “The Armor of God” [2:06]).
Ke tokoni ke maʻu ʻe he kau akó ha mahino lahi ange ki he fakataipe ʻo e teunga tau ʻo e ʻOtuá, ʻoange kiate kinautolu ʻa e laʻipepa tufa “Ko Hono Tui e Teunga Tau ʻo e ʻOtuá.” (Ki ha ako lahi ange, vakai, “Ko e Mahino ʻa e Fakataipe ʻi he Folofolá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá.) ʻE lava e kau akó ʻo ngāue fakahoa pe ʻi ha fanga kiʻi kulupu.
Hili hono maʻu ʻe he kau akó ha taimi ke fakakakato ai e laʻipepa tufá, fakaafeʻi ke nau vahevahe ʻa e meʻa naʻa nau ako ʻo kau ki he teunga tau ʻa e ʻOtuá. Fakakaukau ke fai e fehuʻi ko ʻení, ko ha konga ia ʻo hoʻomou fealēleaʻakí:
Kuo maluʻi fēfē nai koe mei he koví ʻi hono tui e teunga tau ʻo e ʻOtuá?
Ke tokoni ke fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó e meʻa ʻoku nau akó, te ke lava ʻo fakaʻaliʻali e ngaahi fehuʻi ko ʻení pea fakaafeʻi e kau akó ke nau fakalaulauloto ki ai. Fakaafeʻi e fānau akó ke nau lekooti ha faʻahinga ongo pē ʻoku nau maʻu.
-
Ko e fē ʻi he ngaahi konga ko ʻeni ʻo e teunga tau fakalaumālié ʻokú ke pehē ʻokú ke fakaʻaongaʻi lelei tahá?
-
Ko e fē ʻa e konga vaivai taha ʻi ho teunga taú?
-
Ko e hā ʻe lava ke ke fai ke fakapapauʻi ai ʻokú ke tui fakaʻaho ʻa e teunga tau kakato ʻo e ʻOtuá?
ʻŪ Laʻipepa Tufá