Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
ʻEfesō


“ʻEfesō,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

ʻEfesō

Naʻe tohi ʻa Paula ki he Kāingalotu ʻEfesoó fekauʻaki mo e tomuʻa fakanofó pea mo e kuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá. Naʻá ne akoʻi ʻoku fakahaofi ʻe he taʻataʻa ʻo Sīsū Kalaisí ʻa e kau Siú mo e kau Senitailé fakatouʻosi. Naʻe ui ʻe he ʻEikí ha kau ʻaposetolo, kau palōfita, mo ha niʻihi kehe ke ngāue ʻi he Siasí. Kuo pau ke nau fakahaohaoaʻi ʻa e Kāingalotú, fakamaama ʻa e Siasí, mo fakatahaʻi ʻa e Kāingalotú ʻi he tui. Naʻe naʻinaʻi ʻa Paula ki he Kāingalotú ke liʻaki ʻa e “tangata motuʻa” ʻo e angahalá pea ʻai ʻa e “tangata foʻou” ʻo e angatonú mo e māʻoniʻoní ʻo fakafou ʻia Kalaisi. Naʻe faleʻi ʻe Paula ʻa e ngaahi husepānití mo e ngaahi uaifí ke nau feʻofaʻaki mo fefakaʻapaʻapaʻaki. Naʻá ne poupouʻi kinautolu ke nau hanga ki he Fakamoʻuí ko honau faʻifaʻitakiʻanga. Naʻe akoʻi foki ʻe Paula ʻa e Kāingalotú ke nau ʻai ʻa e teunga tau kakato ʻo e ʻOtuá ke maluʻi kinautolu mei he koví.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe poupouʻi ʻa e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Ko hai naʻe fakataumuʻa ki ai hono hiki e tohi ʻEfesoó pea ko e hā hono ʻuhingá?

ʻOku ʻi ai ha fakamoʻoni naʻe fai ʻe Paula ʻa e tohi ko ʻení maʻá e Kāingalotu naʻe nofo ʻi loto pea takatakai ʻi ʻEfesoó, ʻa ia naʻe hoko ko e feituʻu tefito ia ne nofo ai ʻa Paula lolotonga ʻene fononga fakafaifekau hono tolú. Naʻe ʻofa lahi ʻa Paula ki he kakai ʻEfesoó.

Ko ha kolo mahuʻinga ʻa ʻEfesō ʻi ʻĒsia Mino. Naʻe ʻi ai hono taulanga pea ko e uhouhonga ia ʻo e fefakatauʻakí. Koeʻuhí ko hono tuʻuʻangá, “naʻe hoko ia ko ha senitā angamaheni maʻá e Siasi Faka-Kalisitiane ʻi ʻĒsia Minó.” Naʻe ʻaʻahi ʻa Paula ki ʻEfesō ʻo ofi ki he fakaʻosinga ʻo ʻene fononga fakafaifekau hono uá peá ne nofo ai ʻi ha taʻu ʻe ua lolotonga ʻene fononga fakafaifekau hono tolú.

mape ʻo e fakahahake ʻo e Metiteleniané

ʻOku faingataʻa ke fakapapauʻi ha ʻaho pau ki he tohi ʻa Paula ki he kakai ʻEfesoó. Naʻe pehē ʻe Paulá naʻá ne hoko ko ha pōpula ʻi he taimi naʻá ne hiki ai iá. Mahalo naʻe hiki ʻe Paula ʻa e tohí lolotonga hono fuofua tuku pōpula ia ʻi Lomá, fakafuofua ki he AD 60 ki he 62, lolotonga e taimi tatau naʻá ne tohi ai kia Filimone mo e kakai Kolosé.

ʻI he tohi ʻa Paulá, naʻá ne lea ai ki he kāingalotu Senitaile ʻo e Siasí ʻa ia naʻe ngalingali ko ha kau toki papi ului mai. Ko ʻene tefitoʻi taumuʻa ʻi he tohí ke tokoniʻi kinautolu ke tupulaki ʻenau ʻilo ki he ʻOtuá pea mo e Siasí ʻo fakafou ʻi he fakahā. Naʻe hohaʻa ʻa Paula fekauʻaki mo e ʻikai uouangataha ʻa e kāingalotú, tautautefito ki he Kāingalotu Senitailé mo e Kau Siú, pea mo e ngaahi lotoʻi fāmilí. Naʻá ne poupouʻi e Kāingalotú ke nau matuʻuaki e ngaahi mālohi ʻo e koví.

ʻEfesō 1:1

Ko e hā e ʻuhinga naʻe lave ai ʻa Paula ki he kāingalotu ʻo e Siasí ko e Kau Māʻoniʻoní?

Naʻe faʻa ui ʻe Paula ʻa e kāingalotu ʻo e Siasí ko e Kau Māʻoniʻoni. ʻOku ʻuhinga e foʻi lea faka-Kalisi ki he māʻoniʻoní ko e “toputapu, … līʻoa, fakatapui, [pe] mateaki.” ʻOku ʻuhinga e lea kau māʻoniʻoní kiate kinautolu ʻoku līʻoa ki ha taumuʻa toputapú. Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻi heʻene lau ki he kāingalotu ʻo e Siasí ko e Kau Māʻoniʻoní, ko e tokotaha kotoa pē ʻoku muimui kia Sīsū Kalaisí ʻoku ngaohi ia ke māʻoniʻoni ʻo fakafou ʻiate Ia. ʻOku feinga ʻa e Kāingalotú ke nau moʻui ʻi ha ngaahi founga māʻoniʻoni ange.

ʻEfesō 1:4–5, 11

ʻOku ʻuhinga ki he hā ke tuʻutuʻuni ki he ohia?

Fakafehoanaki mo e Loma 8:29–30.

Ko e foʻi lea faka-Kalisi ki he tuʻutuʻuní (proorizō) “‘okú ne fakamatala‘i ‘a e ngāue ‘o hono tomuʻa fakapapau‘i ha me‘a.” ʻI he Fuakava Foʻoú, ko e ngāue ko ʻení ʻoku tuku pē ia ki he ʻOtuá.

ʻOku akoʻi ʻe he potufolofola ko ʻení ʻoku tuʻutuʻuni, pe tomuʻa fakanofo, ʻa e kakai tuí ke ohi ʻo fakafou ʻia Sīsū Kalaisi. Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻa e ʻuhinga ʻo e ohí ʻi he kakai Lomá. Naʻá ne tohi ai “ʻoku ohi kitautolu ʻia Kalaisi pea tau hoko ai ko e ʻfānau ʻa e ʻOtuáʼ (Loma 8:15–16; vakai foki, Kalētia 4:1–9) pea ko ia ko e kau ʻea-hoko ki he nāunau fakasilesitialé.” ʻOku ʻikai fakapapauʻi ʻoku taʻe ʻi ai ha makatuʻunga ʻo e ngaahi tāpuaki kuo tomuʻa fakanofó ka ʻoku fakafalala ia ki hono fakaʻaongaʻi māʻoniʻoni ʻo e tauʻatāina ke filí ʻi he moʻuí ni.

ʻEfesō 1:10

Ko e hā ʻa e “kuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá”?

“Ko e kuonga fakakōsipelí ko ha vahaʻataimi ia ʻa ia naʻe ʻi ai ha tamaioʻeiki kuo fakamafaiʻi ʻe he ʻEikí ʻi he māmaní pea ʻokú ne maʻu ʻa e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeiki toputapú. Naʻe kamata ha kuonga fakakōsipeli foʻou taki taha ʻe ʻĀtama, ʻĪnoke, Noa, ʻĒpalahame, Mōsese, Sīsū Kalaisi, Siosefa Sāmita, mo ha niʻihi kehe foki. Ko e taimi ko ia ʻoku fokotuʻu ai ʻe he ʻEikí ha kuongá, ʻoku fakahā foʻou mai ai ʻa e ongoongoleleí koeʻuhí ke ʻoua naʻa fakafalala ʻa e kakai ʻo e kuonga ko iá ki he ngaahi kuonga kuo ʻosí ke maʻu mei ai ha ʻilo ki he palani ʻo e fakamoʻuí. ʻOku ʻiloa ʻa e kuonga naʻe kamata ʻia Siosefa Sāmitá ko e ʻkuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá.ʼ”

Naʻe akoʻi ʻe Siosefa Sāmita ‘e ‘omi ‘e he kuonga ko ʻení “‘a e ‘ilo ‘o e ngaahi me‘a na‘e fakahā ‘i he ngaahi kuonga fakakosipeli kotoa kimu‘á; pea mo ha toe ngaahi me‘a kehe na‘e te‘eki ai ke fakahā mai kimu‘a. Te Ne fekauʻi mai ʻa ʻIlaisiā, ko e Palōfitá, mo e ngaahi alā meʻa ko iá, ʻo fakafoki mai ʻa e meʻa kotoa pē ʻia Kalaisi.” Ko e kuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá ʻa e kuonga fakakosipeli fakaʻosí, ʻa ia ʻe teuteu ai e māmaní ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí.

ʻEfesō 1:12–14

ʻOku fakapapauʻi fēfē ʻe he Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e Talaʻofá ʻa e ngaahi tāpuaki ʻi he kahaʻú?

“Ko e Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e Talaʻofá ko e mālohi fakamoʻoni ia ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.” ʻI he taimi ʻoku tau maʻu mo tauhi ai ʻa e ngaahi ouaú mo e ngaahi fuakavá ʻi he māʻoniʻoní, ʻoku fakapapauʻi mai ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻoku tali kinautolu ʻe he ʻEikí. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinā ʻoku hangē hono maʻu e Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e Talaʻofá ko hano “maʻu [ha] ʻsitapa ʻo e fakangofuáʼ mei he Laumālie Māʻoniʻoní.” Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻoku tatau foki ʻa e Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e Talaʻofá mo ha tukupā pe fakapapau te tau maʻu ʻa e moʻui taʻengatá, ko ha tofiʻa ʻi he puleʻanga fakasilesitialé. ʻI hono fakalea ʻe tahá, ʻoku ʻomi ʻe he Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e Talaʻofá ha fakapapau te tau maʻu ʻa e kakato ʻo ha pale fakalangi.

ʻEfesō 2:20–21

Ko e hā ʻa e mahuʻinga ʻo ha makatuliki?

“Ko e makatulikí ko e ʻuluaki maka ia ʻoku fakatoka ʻi he fakavaʻe ʻo ha fale, ʻi ha tuliki ʻo e falé.

“… ʻOku fataki ʻe he makatulikí ʻa e konga lahi ʻo e mamafa ʻo e konga ki tuʻa ʻo ha fale, pea ʻoku ne fakafehokotaki mo fakatahaʻi ha holisi ʻe ua. Hili hono fokotuʻú, ʻoku fua leva mei ai ʻa e toenga ʻo e ʻū maká mo honau ngaahi ʻengikalé.

“… ʻI he kuonga muʻá, ko e makatulikí ʻoku meimei ko e taha ia ʻo e ngaahi fuʻu maka lahi taha mo fefeka taha kuo pau ke ngāue ʻaki ʻe he tufungá. ʻE vakavakaiʻi fakalelei ʻe he tufungá ʻene ngaahi fuʻu maká pea fili ʻa e maka lelei tahá ke hoko ko ha makatuliki, ʻo liʻaki ha faʻahinga maka pē naʻe ʻikai ke ngali feʻunga.”

ʻEfesō 3:4

Ko e hā e meʻa lilo naʻe ʻilo ʻe Paulá?

Ko e foʻi lea faka-Kalisi ki he meʻa liló ko e mystērion, ʻa ia ko hono ʻuhingá ko ha moʻoni toputapu ʻe toki lava pē ke ʻiloʻi ʻi he fakahā. Ko e meʻa lilo naʻe ʻuhinga ki ai ʻa Paulá ko e lava ko ia ʻa e kau Siú mo e kau Senitailé fakatouʻosi ʻo hoko ko e kau ʻea-hoko ʻo e fuakava faka-ʻĒpalahamé ʻo fakafou ʻia Kalaisí. Naʻe “fakahā kia Paula ʻa e meʻa lilo ko ʻení ʻi he ʻaho fakaofo ko ia naʻá ne fononga ai ki Tāmasikusí (vakai, Ngāue 9:3–5).”

ʻEfesō 4:11

Ko e hā ʻa e kau ʻevangeliō mo e kau faifekau?

Naʻe hiki ʻe Paula e ngaahi lakanga ʻo e ʻevangelioó mo e faifekaú ko ha konga ʻo e faʻunga fakahoualotu ʻo e Siasí. Ko e ʻevangelioó “ko e tokotaha ia ʻokú ne ʻave pe malanga ʻaki ʻa e ngaahi ongoongo fakafiefia ʻo e ongoongolelei ʻa Sīsū Kalaisí.” ʻI he fakahā ʻi he ʻaho kimui ní, ʻoku fakamatalaʻi ʻa e kau peteliaké ko e “kau faifekau fakaʻevangeliō.” Naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, “Ko e ʻevangelioó ko e Pēteliake. … Ko e fē pē ha potu ʻe fokotuʻu ai ʻa e Siasi ʻo Kalaisí ʻi māmani, ʻoku totonu ke ʻi ai ha Pēteliake ke ʻaonga ki he hako ʻo e Kāingalotú, ʻo hangē ko ia ne fai ʻe Sēkope ʻi heʻene foaki e tāpuaki fakapēteliake ki hono ngaahi fohá.”

Ko e faifekaú ko ha tauhi sipi, pe ko ha taha ʻokú ne tataki ha tākanga monumanu. Naʻe ui ʻe Sīsū Kalaisi Ia ko e Tauhi Sipi Leleí koeʻuhí he ʻokú Ne ʻafioʻi mo ʻofa ʻi Heʻene fanga sipí. ʻI he puipuituʻa ko ʻení, ʻoku faitatau ʻa e kau faifekau ʻo e Fuakava Foʻoú mo e kau pīsope mo e kau palesiteni fakakolo ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní.

ʻEfesō 4:26–27, 31–32

Ko e hā e meʻa naʻe akoʻi ʻe Paula fekauʻaki mo e loto-ʻitá?

ʻOku fakamahino ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻa e ʻEfesō 4:26 ʻo peheni: “Te mou lava ʻo ʻita, kae ʻikai fai angahala ai?” ʻOku ʻomi ʻe he liliu ko ʻení ʻa e vēsí ke fenāpasi mo e ngaahi akonaki kehe ʻa Paula fekauʻaki mo e ʻitá.

Naʻe faleʻi ʻe Paula e Kāingalotú ʻoku ʻikai totonu ke nau mālōlō ʻi he efiafí kae ʻoua kuo nau ikunaʻi ʻenau ngaahi fakakaukau ʻitá. Naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí ha ngaahi moʻoni tatau fekauʻaki mo e ʻitá.

ʻEfesō 5:21–33

Ko e hā ʻa e pōpoaki ʻa Paula fekauʻaki mo e fakavaivai ʻi he nofo-malí?

Naʻe talanoa ʻa Paula fekauʻaki mo e fakavaivaí ʻi he kotoa ʻo ʻene ʻū tohí. Naʻe lea ʻa Paula ʻi he potufolofola ko ʻení fekauʻaki mo e fakavaivaí ʻi he ngaahi vā fetuʻutaki fakafāmilí, ʻo fakamamafa makehe ki he nofo-malí. Koeʻuhí ʻe lava ke fakatou maʻu ʻe he foʻi lea fakavaivaí ha ngaahi fakaʻuhinga lelei mo kovi fakatouʻosi, ʻoku mahuʻinga ke mahino ʻa e founga naʻe fakaʻaongaʻi ai ʻe Paula ʻa e foʻi leá.

Kimuʻa pea lea ʻa Paula ki he nofo-malí, naʻá ne tapou ki he kau mēmipa ʻo e fāmilí ke nau fefakavaivaiʻaki. Naʻe pau ke hoko ʻeni ko ha fefakavaivaiʻaki fakataha ʻokú ne tanumaki ha laumālie ʻo e “fakaleleí” ʻi he ngaahi fāmilí. Naʻe fakaafeʻi foki ʻe Paula e kau mēmipa ʻo e fāmilí ke nau vakai “kia kinautolu ʻo fakakaukau ki he vā fetuʻutaki ʻo e tokotaha takitaha mo e [ʻOtuá].”

‘I he puipuituʻa ko ení, ‘oku totonu ke “femo‘ulaloa‘aki [ʻa e ongome‘a malí] ‘i he ‘apasia kia Kalaisí.” Naʻe fakaafeʻi ʻe Paula ʻa e ngaahi uaifí ke nau fakavaivai ʻi he loto-fiemālie ki honau ngaahi husepānití koeʻuhí ko ʻenau ʻofa kia Sīsū Kalaisí kae ʻikai ko ha ola ʻo e fakamālohiʻi pe puleʻi.

Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Paula ʻa e vā fetuʻutaki ʻofa ʻa Sīsū Kalaisi mo e Siasí ko ha sīpinga ʻo e nofo-malí. Ko ia ai, ʻoku totonu ke ʻofa ha husepāniti ʻi hono uaifí ʻi he founga tatau pē ʻoku ʻofa mo feilaulau ai ʻa Sīsū Kalaisi maʻa Hono Siasí. ʻI he hoko ʻa e Fakamoʻuí ko e faʻifaʻitakiʻangá, ʻoku ʻikai pē ha fakatonuhia ia ki he puleʻí, taʻe-fakaʻapaʻapá, pe ngaohikoviá ʻi he nofo-malí.

‘I he fakatefito ʻia Sīsū Kalaisí, na‘e ‘omi ‘e Paula ‘a e tataki mahino ki he founga ke vakai ai ki he fakavaivaí. ʻOku tau vakai ki he moʻui ʻa Sīsū Kalaisí, ʻe lava ke hoko ʻa e fakavaivaí ko ha ʻulungaanga faka-ʻOtua ʻi he taimi ʻoku kau ai ʻa e loto-fakatōkilaló, angamaluú, angavaivaí, mo e talangofua ki he ʻOtuá. ʻI he puipuituʻa ko ʻení, “ʻoku fiemaʻu ʻe he fakavaivaí ha mālohi lahi ʻo e ʻulungāngá, tauhi totonu ki he fuakavá, poto makehe, mo e ʻofa taʻesiokitá—ʻo faitatau mo e Faʻifaʻitakiʻanga ʻo e fakavaivaí.”

ʻI he tukufakaholo ʻo e kuonga ʻo Paulá, naʻe faʻa fakangatangata ʻa e ngaahi fatongia ʻo e kakai fefiné, pea naʻe lau ʻa e ngaahi husepānití mo e ngaahi tamaí ko e mafai aofangatuku ia ʻo ha fāmili. Naʻe poleʻi ʻe he pōpoaki ʻa Paulá ʻa e ngaahi tukufakaholo angamaheni ko iá. “Neongo naʻe kei hokohoko atu pē ʻa e ngaahi fāmili Kalisitiané ke puleʻi ia ʻe he kakai tangatá pea fakatuʻutuʻunga, ka naʻe fakaʻaiʻai ʻe he ngaahi liliu ko ʻení ke nau ʻunu ki ha tuʻunga maʻongoʻonga ange ʻo e potupotutataú mo e fakaʻapaʻapaʻi ʻa e tokotaha fakafoʻituitui takitaha.”

‘Efesō 6:5–8

Naʻe tali nai ʻe Paula ʻa e nofo pōpulá (slavery)?

ʻI he ngaahi kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, naʻe angamaheni ʻaupito e tauhi ha pōpula ngāué ʻi he Puleʻanga Lomá. Naʻe tokolahi ha kāingalotu ʻo e Siasí naʻa nau pōpula pe naʻe ʻi ai haʻanau kau pōpula ko ha konga ʻo honau ngaahi fāmilí. Naʻe hoko e kakaí ko e kau pōpula ʻi hono puke pōpula kinautolu ʻi he taú, fakatau atu ke totongi ʻaki e ngaahi moʻuá, pe ko hono puke fakamālohí. ʻOku ʻikai ʻuhinga ʻa e faleʻi ʻa Paula fekauʻaki mo e founga ʻoku totonu ke fakafeangai ai ʻa e kau pōpulá ke pehē naʻá ne tali ʻa e founga ʻo e nofo pōpulá. Naʻá ne akoʻi ki he kāingalotu ʻo e Siasí, ʻa ia naʻa nau nofo ʻi ha ʻātakai ʻoku ʻi ai ha kau pōpula mo e kau pulé, ʻa e founga ʻoku totonu ke tataki ai ʻe he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻa e faʻahinga vā fetuʻutaki ko iá.

Ako Lahi Ange

Tomuʻa Fakanofó

Tuʻunga ʻo e Kau ʻAposetoló mo e Kau Palōfitá

  • Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Kau Palōfitá,” Gospel Library

Vā Fetuʻutaki ʻi he Nofo-malí

Mītiá

Ngaahi Vitiō

“Ngaahi kuonga fakakosipelí: Ko e Sīpinga ʻo e Hē mei he Moʻoní mo Hono Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí” (6:52)

6:55

“The armor of God” (2:06)

2:6

Ngaahi ʻĪmisí

ngaahi maumau ʻi ʻEfesoó
ko ha makatuliki ʻi ha holisi maka
ko ha tangata ʻoku teunga tau kakato mo ha pā mo ha heletā

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. “Naʻe kehe ʻeni mei heʻene ʻū tohi kehé, naʻe ʻikai ke ʻave ʻe Paula ha ngaahi fakafeʻiloaki fakataautaha ki ha niʻihi fakafoʻituitui pau ʻi he fetohiʻaki ko ʻení peá ne ʻamanaki kuo fanongoa ʻe he haʻofangá ʻene ngāue maʻanautolú (ʻEfesō 3:2). ʻIkai ngata aí, ʻoku ʻikai maʻu ʻa e kupuʻi lea ʻʻi ʻEfesōʼ (1:1) ʻi ha niʻihi ʻo e ʻuluaki tatau ʻo e ʻū tohi ko ʻení. Kuo fakatupu ʻe he ngaahi moʻoniʻi meʻa ko ʻení ha niʻihi ʻo e kau mataotaó ke nau fehuʻia ʻa e moʻoni ʻo e tohí ni pea pehē ki he feituʻu ʻoku fakataumuʻa ki aí. Ka ʻoku mahino naʻe hohaʻa lahi ʻa Paula ki he tukui kolo faka-Kalisitiane ʻi he fakahahake ʻo ʻEfesoó, hangē ko Kolose mo Leotisiá, neongo naʻe ʻheʻeki ai te nau mamata ki [hono] matá ʻi he sinóʼ (Kolose 2:1). Ko ia ai ʻoku ʻuhingamālie pē ke aofangatuku ko e tohi ko ʻení ko e ʻuluaki tohi ia naʻe fakataumuʻa ʻe Paula ke ʻave takai ki he ngaahi fakatahaʻanga lotu faka-Kalisitiane ʻi ʻEfesoó pea mo e feituʻu takatakai aí, ʻo tatau mo e natula ʻo ʻene tohi ki he ʻngaahi siasi ʻi Kalētiáʼ (Kalētia 1:2)” (Frank F. Judd Jr., “The Epististles of the Apostle Paul: An Overview,” ʻi he New Testament History, Culture, and Society: A Background to the Texts of the New Testament, ed. Lincoln H. Blumell [2019], 435–36).

  2. Vakai, Ngāue 19:1, 9–10.

  3. Vakai, Ngāue 20:17, 34–38.

  4. Bible Dictionary, “Ephesus.”

  5. Vakai, Ngāue 18:19.

  6. Vakai, Ngāue 19:10.

  7. Vakai, ʻEfesō 3:1; 4:1; 6:20.

  8. Vakai, Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Tohi ʻa Paulá, Ngaahi,” Gospel Library.

  9. Vakai, ʻEfesō 2:11.

  10. Vakai, ʻEfesō 1:15–16.

  11. Vakai, ʻEfesō 1:15–19; 3:14–19.

  12. Vakai, ʻEfesō 2:11–22; 4:1–6.

  13. Vakai, ‘Efesō 5:22–33; 6:1–4.

  14. Vakai, ʻEfesō 4:17–32; 5:1–18; 6:10–18.

  15. Tremper Longman III and Mark L. Strauss, The Baker Expository Dictionary of Biblical Words (2023), 1038, entry 40.

  16. Vakai, Bible Dictionary, “Saint.”

  17. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni M. Lāsolo Pālati, “ʻoku ʻuhinga pē ʻa e [K]au [M]āʻoniʻoní kiate kinautolu ʻoku fekumi ke fakamāʻoniʻoniʻi ʻenau moʻuí ʻaki ʻenau fuakava ke muimui kia Kalaisí” (“Ko e Mahuʻinga ʻo ha Hingoá,” Liahona, Nōvema 2011, 80).

  18. Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary, 621.

  19. Vakai, Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary, 621.

  20. S. Kent Brown, The Epistle to the Ephesians: Brigham Young University New Testament Commentary (2023), 47.

  21. ʻOku tau ako mei he fakahā fakaonopōní ʻoku ʻikai fakapapauʻi ʻe he tomuʻa fakanofó ha ngaahi tāpuaki pau. Ka, ko hono ʻiloʻi ko ia ʻo e ngaahi tāpuaki naʻe tomuʻa fakanofó “[ko e] tuʻunga [ia] ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻo e tauʻatāina ke filí ʻi he angatonú” (Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Tomuʻa Fakanofó,” Gospel Library).

  22. Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Kuongá,” Gospel Library.

  23. Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Siosefa Sāmita (2007), 590; vakai foki, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 128:18.

  24. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 112:30–32; 138:48; vakai foki, “Ko e Fakafoki Mai ʻa e Kakato ʻo e Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani ʻo e Taʻu Uangeaú,” Gospel Library.

  25. David A. Bednar, “Ye Must Be Born Again,” Liahona, May 2007, 22.

  26. Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e Talaʻofá,” Gospel Library.

  27. David A. Bednar, “Ye Must Be Born Again,” 22. Naʻe akoʻi foki ʻe ʻEletā Petinā, “ʻE lava ke mole ʻa e sila ko ʻení ʻi he taʻe-māʻoniʻoní mo e maumaufonó” (“Ye Must Be Born Again,” 22).

  28. ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe he Liliu ʻa Kingi Sēmisi ʻo e Tohi Tapú ʻa e kupuʻi lea “fakamoʻoni ia ʻo hotau tofiʻá” (ʻEfesō 1:14) ke fakamatalaʻi ʻaki ʻa e tukupā pe fakapapau ko ʻení. ʻI he ngaahi meʻa fakamāmaní, ko e taimi ʻoku foaki ai ʻe ha tokotaha fakatau ha paʻanga, ʻoku fai ʻe he tokotaha fakataú ha fakapapau ki he tokotaha ʻaʻana e koloá ʻokú ne fie fakatau mai ha koloa. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Paula ʻa e fakalea ko ʻení ke fakamatalaʻi ʻoku ʻomi ʻe he ʻOtuá ha fakapapau ʻo e ngaahi tāpuakí kiate kinautolu kuo nau moʻui ʻo fakatatau mo e finangalo ʻo e ʻOtuá.

  29. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:3–4; 131:5.

  30. ʻOku faʻa ui ʻeni he taimi ʻe niʻihi ko e “fakatuʻumaʻu hotau uí mo hotau filí” (Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Uí mo e Filí,” Gospel Library). Vakai foki, Bruce R. McConkie, Doctrinal New Testament Commentary [1971], 2:493–95; Joseph Smith, ʻi he History, 1838–1856 [Manuscript History of the Church], volume C-1, 8, josephsmithpapers.org; Brian M. Hauglid, “Joseph Smithʻs Inspired Commentary on the Doctrine of Calling and Election,” ʻi he Shedding Light on the New Testament: Acts–Revelation, ed. Ray L. Huntington mo e niʻihi kehe (2009), 209–10.

  31. The Cornerstone,” Ensign, Jan. 2016, 74.

  32. Vakai, Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary, 536. Vakai foki, ʻAlamā 12:9–11.

  33. Vakai, ʻEfesō 3:6; Mōsaia 5:7; 15:11; 27:25–26.

  34. Brown, The Epistle to the Ephesians, 202.

  35. Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “ʻEvangeliō,” Gospel Library.

  36. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 107:39.

  37. Ngaahi Akonakí: Siosefa Sāmita, 159.

  38. Vakai, Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary, 736.

  39. Vakai, Sione 10:11.

  40. Brown, The Epistle to the Ephesians, 305.

  41. Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, ʻEfesō 4:26 fakaʻilongaʻi ʻe he mataʻitohi fakahihifí ʻa e fakamatala kuo liliú.

  42. Vakai, ʻEfesō 4:31.

  43. Vakai, ʻEfesō 4:26.

  44. Vakai, Mātiu 5:22; 3 Nīfai 11:29–30; 12:22.

  45. Vakai, 2 Kolinitō 9:13; ʻEfesō 6:1; Kolose 2:20–22; 3:20; Taitusi 3:1; Hepelū 13:17.

  46. Vakai, Camille Fronk Olson, “Submit Yourselves … as unto the Lord,” ʻi he Huntington and others, Go Ye into All the World, 100–105. “ʻI he kotoa ʻo e ngaahi tohi ʻa Paulá, naʻe poupouʻi ʻa e ʻulungaanga ʻo e angavaivaí ʻi ha ngaahi puipuituʻa kehekehe, ʻo takitaha fakahaaʻi ʻa e fakataumuʻa ke fepoupouaki, fetokoniʻaki pe fakavaivai ki he tuʻunga fakatakimuʻa ʻo ha taha kehe” (Kent R. Brooks, “Paulʻs Inspired Teachings on Marriage,” ʻi he Go Ye into All the World: Messages of the New Testament Apostles, ed. Ray L. Huntington and others [2002], 92).

  47. Vakai, ʻEfesō 5:21.

  48. “ʻOku ʻikai ʻasi ʻa e veape ko e hypotassō, ʻke tukulolo, ke moʻulaloa,ʼ ʻi he veesi 22 ka ʻoku ʻʻomiʼ ia mei he veesi 21; ko e ongo ʻo e ongo vēsí ko e “Fefakavaivaiʻaki ʻa kimoutolu, ʻa e kau fefiné ki homou ʻunohó … ,” pea pehē ai pē ki he kotoa ʻo e fāmilí, mo ha ngaahi fakahinohino ʻoku fakamahinoʻi mai ai e founga ke fakahaaʻi ai ʻe he mēmipa takitaha ʻa e fefakavaivaiʻakí” (Mark D. Ellison, “Family, Marriage, and Celibacy in the New Testament,” ʻi he Blumell, New Testament History, Culture, and Society, 546).

  49. Kenneth L. Barker and others, eds., NIV Study Bible: Fully Revised Edition (2020), 2076, fakamatala ki he ʻEfesō 5:21.

  50. Ellison, “Family, Marriage, and Celibacy in the New Testament,” 545.

  51. Michael D. Coogan and others, eds., The New Oxford Annotated Bible: New Revised Standard Version, 5th ed. (2018), 2058, fakamatala ki he ʻEfesō 5:21.

  52. Vakai, Earl D. Radmacher and others, eds., NKJV Study Bible, 3rd ed. (2018), 1773, fakamatala ki he ʻEfesō 5:22–24, 25.

  53. Vakai, Brown, The Epistle to the Ephesians, 477.

  54. Naʻe toe akoʻi ʻe ʻEletā ʻUlise Soālesi ʻo pehē: “Ko e sīpinga fakapēteliaké ʻoku fiemaʻu ia ke haʻisia fakahangatonu ʻa e uaifí mo e husepānití ki he ʻOtuá ʻi hono fakakakato hona ngaahi fatongia toputapu ʻi he fāmilí. ʻOku fiemaʻu ki ai ha fengāueʻaki kakato—ko ha loto-fiemālie ke fai ki he tefitoʻi moʻoni kotoa pē ʻo e anga-māʻoniʻoní mo e haʻisia ki he ngaahi fatongiá—pea ʻokú ne ʻomi ha ngaahi faingamālie ke fakalakalaka ʻi ha ʻātakai ʻo e ʻofa mo e fetokoniʻaki fakatahá. ʻOku ʻikai ʻuhinga ʻa e ngaahi fatongia makehe ko ʻení ke puleʻi ʻe he taha e taha pea ʻoku ʻikai ʻaupito ke kau ai ha faʻahinga ngaohikovia pe fakaʻaongaʻi hala ʻaki e mafaí” (“ʻI he Hoa Ngāue mo e ʻEikí,” Liahona, Nōvema 2022, 44).

  55. Olson, “Submit Yourselves … as unto the Lord,” 102.

  56. Ellison, “Family, Marriage, and Celibacy in the New Testament,” 546.

  57. ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe he ngaahi liliu lahi ʻo e Tohi Tapú ʻa e foʻi lea ongoʻingofua ange ko e tamaioʻeiki, ka ʻoku ʻuhinga ʻa e foʻi lea faka-Kalisí ki he pōpula (vakai, Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary, 753).

  58. Ke maʻu ha fakamatala lahi ange fekauʻaki mo e nofo pōpulá ʻi he Fuakava Foʻoú, vakai ki he Andy Mickelson, “Recognizing and Understanding Slavery in the New Testament,” ʻi he The Household of God: Families and Belonging in the Social World of the New Testament, ed. Lincoln H. Blumell and others (2022), 201–24.