“ʻEfesō,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
ʻEfesō
Naʻe tohi ʻa Paula ki he Kāingalotu ʻEfesoó fekauʻaki mo e tomuʻa fakanofó pea mo e kuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá. Naʻá ne akoʻi ʻoku fakahaofi ʻe he taʻataʻa ʻo Sīsū Kalaisí ʻa e kau Siú mo e kau Senitailé fakatouʻosi. Naʻe ui ʻe he ʻEikí ha kau ʻaposetolo, kau palōfita, mo ha niʻihi kehe ke ngāue ʻi he Siasí. Kuo pau ke nau fakahaohaoaʻi ʻa e Kāingalotú, fakamaama ʻa e Siasí, mo fakatahaʻi ʻa e Kāingalotú ʻi he tui. Naʻe naʻinaʻi ʻa Paula ki he Kāingalotú ke liʻaki ʻa e “tangata motuʻa” ʻo e angahalá pea ʻai ʻa e “tangata foʻou” ʻo e angatonú mo e māʻoniʻoní ʻo fakafou ʻia Kalaisi. Naʻe faleʻi ʻe Paula ʻa e ngaahi husepānití mo e ngaahi uaifí ke nau feʻofaʻaki mo fefakaʻapaʻapaʻaki. Naʻá ne poupouʻi kinautolu ke nau hanga ki he Fakamoʻuí ko honau faʻifaʻitakiʻanga. Naʻe akoʻi foki ʻe Paula ʻa e Kāingalotú ke nau ʻai ʻa e teunga tau kakato ʻo e ʻOtuá ke maluʻi kinautolu mei he koví.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe poupouʻi ʻa e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko hai naʻe fakataumuʻa ki ai hono hiki e tohi ʻEfesoó pea ko e hā hono ʻuhingá?
ʻOku ʻi ai ha fakamoʻoni naʻe fai ʻe Paula ʻa e tohi ko ʻení maʻá e Kāingalotu naʻe nofo ʻi loto pea takatakai ʻi ʻEfesoó, ʻa ia naʻe hoko ko e feituʻu tefito ia ne nofo ai ʻa Paula lolotonga ʻene fononga fakafaifekau hono tolú. Naʻe ʻofa lahi ʻa Paula ki he kakai ʻEfesoó.
Ko ha kolo mahuʻinga ʻa ʻEfesō ʻi ʻĒsia Mino. Naʻe ʻi ai hono taulanga pea ko e uhouhonga ia ʻo e fefakatauʻakí. Koeʻuhí ko hono tuʻuʻangá, “naʻe hoko ia ko ha senitā angamaheni maʻá e Siasi Faka-Kalisitiane ʻi ʻĒsia Minó.” Naʻe ʻaʻahi ʻa Paula ki ʻEfesō ʻo ofi ki he fakaʻosinga ʻo ʻene fononga fakafaifekau hono uá peá ne nofo ai ʻi ha taʻu ʻe ua lolotonga ʻene fononga fakafaifekau hono tolú.
ʻOku faingataʻa ke fakapapauʻi ha ʻaho pau ki he tohi ʻa Paula ki he kakai ʻEfesoó. Naʻe pehē ʻe Paulá naʻá ne hoko ko ha pōpula ʻi he taimi naʻá ne hiki ai iá. Mahalo naʻe hiki ʻe Paula ʻa e tohí lolotonga hono fuofua tuku pōpula ia ʻi Lomá, fakafuofua ki he AD 60 ki he 62, lolotonga e taimi tatau naʻá ne tohi ai kia Filimone mo e kakai Kolosé.
ʻI he tohi ʻa Paulá, naʻá ne lea ai ki he kāingalotu Senitaile ʻo e Siasí ʻa ia naʻe ngalingali ko ha kau toki papi ului mai. Ko ʻene tefitoʻi taumuʻa ʻi he tohí ke tokoniʻi kinautolu ke tupulaki ʻenau ʻilo ki he ʻOtuá pea mo e Siasí ʻo fakafou ʻi he fakahā. Naʻe hohaʻa ʻa Paula fekauʻaki mo e ʻikai uouangataha ʻa e kāingalotú, tautautefito ki he Kāingalotu Senitailé mo e Kau Siú, pea mo e ngaahi lotoʻi fāmilí. Naʻá ne poupouʻi e Kāingalotú ke nau matuʻuaki e ngaahi mālohi ʻo e koví.
Ko e hā e ʻuhinga naʻe lave ai ʻa Paula ki he kāingalotu ʻo e Siasí ko e Kau Māʻoniʻoní?
Naʻe faʻa ui ʻe Paula ʻa e kāingalotu ʻo e Siasí ko e Kau Māʻoniʻoni. ʻOku ʻuhinga e foʻi lea faka-Kalisi ki he māʻoniʻoní ko e “toputapu, … līʻoa, fakatapui, [pe] mateaki.” ʻOku ʻuhinga e lea kau māʻoniʻoní kiate kinautolu ʻoku līʻoa ki ha taumuʻa toputapú. Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻi heʻene lau ki he kāingalotu ʻo e Siasí ko e Kau Māʻoniʻoní, ko e tokotaha kotoa pē ʻoku muimui kia Sīsū Kalaisí ʻoku ngaohi ia ke māʻoniʻoni ʻo fakafou ʻiate Ia. ʻOku feinga ʻa e Kāingalotú ke nau moʻui ʻi ha ngaahi founga māʻoniʻoni ange.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ke tuʻutuʻuni ki he ohia?
Fakafehoanaki mo e Loma 8:29–30.
Ko e foʻi lea faka-Kalisi ki he tuʻutuʻuní (proorizō) “‘okú ne fakamatala‘i ‘a e ngāue ‘o hono tomuʻa fakapapau‘i ha me‘a.” ʻI he Fuakava Foʻoú, ko e ngāue ko ʻení ʻoku tuku pē ia ki he ʻOtuá.
ʻOku akoʻi ʻe he potufolofola ko ʻení ʻoku tuʻutuʻuni, pe tomuʻa fakanofo, ʻa e kakai tuí ke ohi ʻo fakafou ʻia Sīsū Kalaisi. Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻa e ʻuhinga ʻo e ohí ʻi he kakai Lomá. Naʻá ne tohi ai “ʻoku ohi kitautolu ʻia Kalaisi pea tau hoko ai ko e ʻfānau ʻa e ʻOtuáʼ (Loma 8:15–16; vakai foki, Kalētia 4:1–9) pea ko ia ko e kau ʻea-hoko ki he nāunau fakasilesitialé.” ʻOku ʻikai fakapapauʻi ʻoku taʻe ʻi ai ha makatuʻunga ʻo e ngaahi tāpuaki kuo tomuʻa fakanofó ka ʻoku fakafalala ia ki hono fakaʻaongaʻi māʻoniʻoni ʻo e tauʻatāina ke filí ʻi he moʻuí ni.
Ko e hā ʻa e “kuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá”?
“Ko e kuonga fakakōsipelí ko ha vahaʻataimi ia ʻa ia naʻe ʻi ai ha tamaioʻeiki kuo fakamafaiʻi ʻe he ʻEikí ʻi he māmaní pea ʻokú ne maʻu ʻa e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeiki toputapú. Naʻe kamata ha kuonga fakakōsipeli foʻou taki taha ʻe ʻĀtama, ʻĪnoke, Noa, ʻĒpalahame, Mōsese, Sīsū Kalaisi, Siosefa Sāmita, mo ha niʻihi kehe foki. Ko e taimi ko ia ʻoku fokotuʻu ai ʻe he ʻEikí ha kuongá, ʻoku fakahā foʻou mai ai ʻa e ongoongoleleí koeʻuhí ke ʻoua naʻa fakafalala ʻa e kakai ʻo e kuonga ko iá ki he ngaahi kuonga kuo ʻosí ke maʻu mei ai ha ʻilo ki he palani ʻo e fakamoʻuí. ʻOku ʻiloa ʻa e kuonga naʻe kamata ʻia Siosefa Sāmitá ko e ʻkuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá.ʼ”
Naʻe akoʻi ʻe Siosefa Sāmita ‘e ‘omi ‘e he kuonga ko ʻení “‘a e ‘ilo ‘o e ngaahi me‘a na‘e fakahā ‘i he ngaahi kuonga fakakosipeli kotoa kimu‘á; pea mo ha toe ngaahi me‘a kehe na‘e te‘eki ai ke fakahā mai kimu‘a. Te Ne fekauʻi mai ʻa ʻIlaisiā, ko e Palōfitá, mo e ngaahi alā meʻa ko iá, ʻo fakafoki mai ʻa e meʻa kotoa pē ʻia Kalaisi.” Ko e kuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá ʻa e kuonga fakakosipeli fakaʻosí, ʻa ia ʻe teuteu ai e māmaní ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí.
ʻOku fakapapauʻi fēfē ʻe he Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e Talaʻofá ʻa e ngaahi tāpuaki ʻi he kahaʻú?
“Ko e Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e Talaʻofá ko e mālohi fakamoʻoni ia ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.” ʻI he taimi ʻoku tau maʻu mo tauhi ai ʻa e ngaahi ouaú mo e ngaahi fuakavá ʻi he māʻoniʻoní, ʻoku fakapapauʻi mai ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻoku tali kinautolu ʻe he ʻEikí. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinā ʻoku hangē hono maʻu e Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e Talaʻofá ko hano “maʻu [ha] ʻsitapa ʻo e fakangofuáʼ mei he Laumālie Māʻoniʻoní.” Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻoku tatau foki ʻa e Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e Talaʻofá mo ha tukupā pe fakapapau te tau maʻu ʻa e moʻui taʻengatá, ko ha tofiʻa ʻi he puleʻanga fakasilesitialé. ʻI hono fakalea ʻe tahá, ʻoku ʻomi ʻe he Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e Talaʻofá ha fakapapau te tau maʻu ʻa e kakato ʻo ha pale fakalangi.
Ko e hā ʻa e mahuʻinga ʻo ha makatuliki?
“Ko e makatulikí ko e ʻuluaki maka ia ʻoku fakatoka ʻi he fakavaʻe ʻo ha fale, ʻi ha tuliki ʻo e falé.
“… ʻOku fataki ʻe he makatulikí ʻa e konga lahi ʻo e mamafa ʻo e konga ki tuʻa ʻo ha fale, pea ʻoku ne fakafehokotaki mo fakatahaʻi ha holisi ʻe ua. Hili hono fokotuʻú, ʻoku fua leva mei ai ʻa e toenga ʻo e ʻū maká mo honau ngaahi ʻengikalé.
“… ʻI he kuonga muʻá, ko e makatulikí ʻoku meimei ko e taha ia ʻo e ngaahi fuʻu maka lahi taha mo fefeka taha kuo pau ke ngāue ʻaki ʻe he tufungá. ʻE vakavakaiʻi fakalelei ʻe he tufungá ʻene ngaahi fuʻu maká pea fili ʻa e maka lelei tahá ke hoko ko ha makatuliki, ʻo liʻaki ha faʻahinga maka pē naʻe ʻikai ke ngali feʻunga.”
Ko e hā e meʻa lilo naʻe ʻilo ʻe Paulá?
Ko e foʻi lea faka-Kalisi ki he meʻa liló ko e mystērion, ʻa ia ko hono ʻuhingá ko ha moʻoni toputapu ʻe toki lava pē ke ʻiloʻi ʻi he fakahā. Ko e meʻa lilo naʻe ʻuhinga ki ai ʻa Paulá ko e lava ko ia ʻa e kau Siú mo e kau Senitailé fakatouʻosi ʻo hoko ko e kau ʻea-hoko ʻo e fuakava faka-ʻĒpalahamé ʻo fakafou ʻia Kalaisí. Naʻe “fakahā kia Paula ʻa e meʻa lilo ko ʻení ʻi he ʻaho fakaofo ko ia naʻá ne fononga ai ki Tāmasikusí (vakai, Ngāue 9:3–5).”
Ko e hā ʻa e kau ʻevangeliō mo e kau faifekau?
Naʻe hiki ʻe Paula e ngaahi lakanga ʻo e ʻevangelioó mo e faifekaú ko ha konga ʻo e faʻunga fakahoualotu ʻo e Siasí. Ko e ʻevangelioó “ko e tokotaha ia ʻokú ne ʻave pe malanga ʻaki ʻa e ngaahi ongoongo fakafiefia ʻo e ongoongolelei ʻa Sīsū Kalaisí.” ʻI he fakahā ʻi he ʻaho kimui ní, ʻoku fakamatalaʻi ʻa e kau peteliaké ko e “kau faifekau fakaʻevangeliō.” Naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, “Ko e ʻevangelioó ko e Pēteliake. … Ko e fē pē ha potu ʻe fokotuʻu ai ʻa e Siasi ʻo Kalaisí ʻi māmani, ʻoku totonu ke ʻi ai ha Pēteliake ke ʻaonga ki he hako ʻo e Kāingalotú, ʻo hangē ko ia ne fai ʻe Sēkope ʻi heʻene foaki e tāpuaki fakapēteliake ki hono ngaahi fohá.”
Ko e faifekaú ko ha tauhi sipi, pe ko ha taha ʻokú ne tataki ha tākanga monumanu. Naʻe ui ʻe Sīsū Kalaisi Ia ko e Tauhi Sipi Leleí koeʻuhí he ʻokú Ne ʻafioʻi mo ʻofa ʻi Heʻene fanga sipí. ʻI he puipuituʻa ko ʻení, ʻoku faitatau ʻa e kau faifekau ʻo e Fuakava Foʻoú mo e kau pīsope mo e kau palesiteni fakakolo ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní.
Ko e hā e meʻa naʻe akoʻi ʻe Paula fekauʻaki mo e loto-ʻitá?
ʻOku fakamahino ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻa e ʻEfesō 4:26 ʻo peheni: “Te mou lava ʻo ʻita, kae ʻikai fai angahala ai?” ʻOku ʻomi ʻe he liliu ko ʻení ʻa e vēsí ke fenāpasi mo e ngaahi akonaki kehe ʻa Paula fekauʻaki mo e ʻitá.
Naʻe faleʻi ʻe Paula e Kāingalotú ʻoku ʻikai totonu ke nau mālōlō ʻi he efiafí kae ʻoua kuo nau ikunaʻi ʻenau ngaahi fakakaukau ʻitá. Naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí ha ngaahi moʻoni tatau fekauʻaki mo e ʻitá.
Ko e hā ʻa e pōpoaki ʻa Paula fekauʻaki mo e fakavaivai ʻi he nofo-malí?
Naʻe talanoa ʻa Paula fekauʻaki mo e fakavaivaí ʻi he kotoa ʻo ʻene ʻū tohí. Naʻe lea ʻa Paula ʻi he potufolofola ko ʻení fekauʻaki mo e fakavaivaí ʻi he ngaahi vā fetuʻutaki fakafāmilí, ʻo fakamamafa makehe ki he nofo-malí. Koeʻuhí ʻe lava ke fakatou maʻu ʻe he foʻi lea fakavaivaí ha ngaahi fakaʻuhinga lelei mo kovi fakatouʻosi, ʻoku mahuʻinga ke mahino ʻa e founga naʻe fakaʻaongaʻi ai ʻe Paula ʻa e foʻi leá.
Kimuʻa pea lea ʻa Paula ki he nofo-malí, naʻá ne tapou ki he kau mēmipa ʻo e fāmilí ke nau fefakavaivaiʻaki. Naʻe pau ke hoko ʻeni ko ha fefakavaivaiʻaki fakataha ʻokú ne tanumaki ha laumālie ʻo e “fakaleleí” ʻi he ngaahi fāmilí. Naʻe fakaafeʻi foki ʻe Paula e kau mēmipa ʻo e fāmilí ke nau vakai “kia kinautolu ʻo fakakaukau ki he vā fetuʻutaki ʻo e tokotaha takitaha mo e [ʻOtuá].”
‘I he puipuituʻa ko ení, ‘oku totonu ke “femo‘ulaloa‘aki [ʻa e ongome‘a malí] ‘i he ‘apasia kia Kalaisí.” Naʻe fakaafeʻi ʻe Paula ʻa e ngaahi uaifí ke nau fakavaivai ʻi he loto-fiemālie ki honau ngaahi husepānití koeʻuhí ko ʻenau ʻofa kia Sīsū Kalaisí kae ʻikai ko ha ola ʻo e fakamālohiʻi pe puleʻi.
Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Paula ʻa e vā fetuʻutaki ʻofa ʻa Sīsū Kalaisi mo e Siasí ko ha sīpinga ʻo e nofo-malí. Ko ia ai, ʻoku totonu ke ʻofa ha husepāniti ʻi hono uaifí ʻi he founga tatau pē ʻoku ʻofa mo feilaulau ai ʻa Sīsū Kalaisi maʻa Hono Siasí. ʻI he hoko ʻa e Fakamoʻuí ko e faʻifaʻitakiʻangá, ʻoku ʻikai pē ha fakatonuhia ia ki he puleʻí, taʻe-fakaʻapaʻapá, pe ngaohikoviá ʻi he nofo-malí.
‘I he fakatefito ʻia Sīsū Kalaisí, na‘e ‘omi ‘e Paula ‘a e tataki mahino ki he founga ke vakai ai ki he fakavaivaí. ʻOku tau vakai ki he moʻui ʻa Sīsū Kalaisí, ʻe lava ke hoko ʻa e fakavaivaí ko ha ʻulungaanga faka-ʻOtua ʻi he taimi ʻoku kau ai ʻa e loto-fakatōkilaló, angamaluú, angavaivaí, mo e talangofua ki he ʻOtuá. ʻI he puipuituʻa ko ʻení, “ʻoku fiemaʻu ʻe he fakavaivaí ha mālohi lahi ʻo e ʻulungāngá, tauhi totonu ki he fuakavá, poto makehe, mo e ʻofa taʻesiokitá—ʻo faitatau mo e Faʻifaʻitakiʻanga ʻo e fakavaivaí.”
ʻI he tukufakaholo ʻo e kuonga ʻo Paulá, naʻe faʻa fakangatangata ʻa e ngaahi fatongia ʻo e kakai fefiné, pea naʻe lau ʻa e ngaahi husepānití mo e ngaahi tamaí ko e mafai aofangatuku ia ʻo ha fāmili. Naʻe poleʻi ʻe he pōpoaki ʻa Paulá ʻa e ngaahi tukufakaholo angamaheni ko iá. “Neongo naʻe kei hokohoko atu pē ʻa e ngaahi fāmili Kalisitiané ke puleʻi ia ʻe he kakai tangatá pea fakatuʻutuʻunga, ka naʻe fakaʻaiʻai ʻe he ngaahi liliu ko ʻení ke nau ʻunu ki ha tuʻunga maʻongoʻonga ange ʻo e potupotutataú mo e fakaʻapaʻapaʻi ʻa e tokotaha fakafoʻituitui takitaha.”
Naʻe tali nai ʻe Paula ʻa e nofo pōpulá (slavery)?
ʻI he ngaahi kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, naʻe angamaheni ʻaupito e tauhi ha pōpula ngāué ʻi he Puleʻanga Lomá. Naʻe tokolahi ha kāingalotu ʻo e Siasí naʻa nau pōpula pe naʻe ʻi ai haʻanau kau pōpula ko ha konga ʻo honau ngaahi fāmilí. Naʻe hoko e kakaí ko e kau pōpula ʻi hono puke pōpula kinautolu ʻi he taú, fakatau atu ke totongi ʻaki e ngaahi moʻuá, pe ko hono puke fakamālohí. ʻOku ʻikai ʻuhinga ʻa e faleʻi ʻa Paula fekauʻaki mo e founga ʻoku totonu ke fakafeangai ai ʻa e kau pōpulá ke pehē naʻá ne tali ʻa e founga ʻo e nofo pōpulá. Naʻá ne akoʻi ki he kāingalotu ʻo e Siasí, ʻa ia naʻa nau nofo ʻi ha ʻātakai ʻoku ʻi ai ha kau pōpula mo e kau pulé, ʻa e founga ʻoku totonu ke tataki ai ʻe he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻa e faʻahinga vā fetuʻutaki ko iá.
Ako Lahi Ange
Tomuʻa Fakanofó
-
Steven R. Bangerter, “Tomuʻa Fakanofo ke Ngāué,” Liahona, Mē 2024, 56–59
-
John C. Pingree Jr., “ʻOku ʻi ai Haʻaku Ngāue Ke Ke Fai,” Liahona, Nōvema 2017, 32–35
-
Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Tomuʻa Fakanofó,” Gospel Library
Tuʻunga ʻo e Kau ʻAposetoló mo e Kau Palōfitá
-
Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Kau Palōfitá,” Gospel Library
Vā Fetuʻutaki ʻi he Nofo-malí
-
Ulisses Soares, “ʻI he Hoa Ngāue mo e ʻEikí,” Liahona, Nōvema 2022, 42–45
Mītiá
Ngaahi Vitiō
“Ngaahi kuonga fakakosipelí: Ko e Sīpinga ʻo e Hē mei he Moʻoní mo Hono Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí” (6:52)
“The armor of God” (2:06)