“1–3 Sione; Sute,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
1–3 Sione; Sute
Neongo ko ha ngaahi taʻu siʻi pē ʻeni talu mei he pekia ʻa Sīsū Kalaisí, ka naʻe fakamanamanaʻi ʻe he kau akonaki loí mo e hē mei he moʻoní ʻa e Siasí. ʻI he hoko ʻa Sione mo Sute ko e ongo fakamoʻoni ʻo e Fakamoʻui kuo toetuʻú, naʻá na faleʻi ʻa e Kāingalotú ki he founga ke kei faivelenga aí. Naʻe lea ʻa Sione ki he mahuʻinga ʻo e ʻofá mo e uouangatahá ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisí. Naʻá ne fakaafeʻi e taha kotoa ke hoko ko e fānau ʻa e ʻOtuá pea ke nau feʻofaʻaki. Naʻe hoko e tohi ʻa Suté ko ha fakatokanga ki heʻene kau fanongó ke nau tokanga ki he niʻihi ʻoku nau tala ko ha kau Kalisitiane kinautolú ka naʻe ʻikai ke nau talangofua ki he ngaahi fono ʻa e ʻOtuá. Naʻá ne poupouʻi e Kāingalotú ke nau fakaʻehiʻehi mei he angahalá pea faivelenga ʻi hono fakamālohia ʻenau tui kia Sīsū Kalaisí.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ʻe he Siasí ia pe ko e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko hai naʻe fakataumuʻa ki ai hono hiki ʻo e tohi 1–3 Sioné pea ko e hā hono ʻuhingá?
ʻOku ʻikai teitei fakahā ʻe he fakamatala ʻi he 1 Sioné pe ko hai naʻá ne tohí. Ko e tokotaha naʻá ne faʻu ʻa e 2–3 Sioné ʻokú ne ui pē ia “ko e motuʻa.” Koeʻuhí ʻoku faitatau ʻa e founga fakalea mo e sīpinga ʻo e ʻū tohi ʻe tolú pea mo e Kosipeli ʻa Sioné, naʻe ʻilo ʻaki ʻe he kau Kalisitiane ʻi he kuonga muʻá ko e ʻū tohi ʻeni ʻa e ʻAposetolo ko Sioné.
ʻOku ʻikai fakahā mahino mai e kakai ne fai ki ai e tohi 1 Sioné. ʻI hono faʻungá, ʻoku meimei hangē ʻa e tohi 1 Sioné ko ha ʻēsei fakatokāteline kae ʻikai ko ha pōpoaki ki ha haʻofanga faka-Kalisitiane pau. Naʻe fai ʻa e tohí ni ki he kakai tuí.
Naʻe fakatupu ʻe he kau akonaki loí ha ngaahi ʻā vahevahe ʻi he Kāingalotú. Ko e meʻa naʻe hohaʻa lahi ki aí ko ha fakakaukau fakapoto naʻe kamata manakoa ko e Tosetisí (vakai, “1 Sione 4:1–3; 2 Sione 1:7. Ko e hā e ʻuhinga naʻe ʻikai tala moʻoni ai ʻe ha niʻihi kuo hāʻele mai ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he kakanó?”). Naʻe hulutuʻa hono fakamamafaʻi ʻe he kau muimui ʻo e Tosetisí ʻa e natula fakalaumālie ʻo Sīsuú ʻo aʻu ki ha tuʻunga naʻa nau fakasītuʻaʻi ai e fakakaukau ko ia naʻá Ne hāʻele mai ki he māmaní ʻi he sino moʻoni. Naʻa nau pehē naʻe “hā” mai pē ʻa Sīsū ʻo hangē ʻoku sino fakamatelié. Naʻe fakahalaki ʻe Sione ʻa e ngaahi akonaki hala ko ʻení ʻaki ʻene fakamoʻoni ki he toetuʻu fakatuʻasino ʻa e Fakamoʻuí. Naʻá ne fakahā naʻe hāʻele moʻoni mai ʻa Sīsū Kalaisi ki māmani ʻi he kakanó peá Ne mamahi mo pekia maʻatautolu. Naʻe fakaafeʻi ʻe Sione ʻene kau laukongá ke nau “feohi” mo kinautolu naʻe malanga mo iá pea mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi. Ko e ʻofá ko ha tefitoʻi kaveinga ia ʻo e ʻuluaki tohi ko ʻení.
Naʻe tohi ʻa e tohi 2 Sioné ki ha “fineʻeiki kuo fili mo ʻene fānaú,” ʻa ia ʻe lava ke ʻuhinga ki ha fāmili pau pe lau ko ha heliaki ki he Kāingalotú. ʻOku tokanga ʻa e tohi 2 Sioné ki he ngaahi akonaki loi tatau naʻe fakamatalaʻi ʻi he 1 Sioné. Naʻe tohi ʻa e tohi 3 Sioné kia Keio, ko ha taki faivelenga naʻá ne ʻoange ha nofoʻanga maʻá e Kāingalotu ne fefonongaʻakí. ʻOku fakatou tokanga ʻa e ongo tohí ki he fakalalahi ʻa e māvahevahe ʻi he Kāingalotu ʻi he feituʻu ko iá.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ke feohi mo e Tamaí mo e ʻAló?
Ko e foʻi lea faka-Kalisi ki he feohí ʻoku ʻuhinga ia ke feohi vāofi mo e niʻihi kehé. Naʻe tohi ʻe Sione ko e taumuʻa ʻe taha ʻo ʻene tohí ke poupouʻi ʻene kau laukongá ke nau feohi mo e kakai tuí, kau ʻAposetoló, mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi.
Naʻe akoʻi ʻe Sione ko e feohi ko ia mo e Tamaí mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí, kuo pau ke tau fāifeinga ke hoko ʻo hangē ko Kinauá. ʻI heʻetau feohi mo Kinauá, ʻe fakamaʻa kitautolu ʻe he taʻataʻa ʻo Sīsū Kalaisí mei heʻetau ngaahi angahala kotoa pē.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e pehē ko Sīsū hotau Taukapó?
Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻoku ʻuhinga ʻa e taukapó “ko ha ‘leʻo ki ha,’ pe ‘ko ha taha ʻokú ne tautapa maʻa ha taha kehe.’” Naʻe akoʻi ʻe Sione ko Sīsū Kalaisi ʻa hotau Taukapo ʻi he ʻao ʻo e Tamai Hēvaní pea mo e “feilaulau totongi,” pe feilaulau fakalelei, maʻa ʻetau ngaahi angahalá. ʻI he hoko ʻa Sīsū Kalaisi ko hotau Taukapó, ʻokú Ne ʻafioʻi hotau vaivaí mo e founga ke tokoniʻi ai kitautolú. Kapau te tau fakaʻaongaʻi ʻetau tui kiate Iá, te Ne taukapo maʻatautolu pea alea maʻatautolu.
Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Teili G. Lenilani ʻa e ngaahi meʻá ni fekauʻaki mo e fatongia ʻo Sīsū Kalaisi ko hotau Taukapó:
“Ko e taukapo ʻa Kalaisi ki he Tamaí maʻatautolú ʻoku ʻikai fakakikihiʻi. ʻE ʻikai taukaveʻi ʻe Sīsū Kalaisi … ha meʻa ka ko ia pē kuo fiemaʻu maʻu pē ʻe he Tamaí. ʻOku ʻikai ha fakaʻuliʻulilātai naʻe kalanga mo pasipasiʻi ʻe he Tamai Hēvaní ʻa ʻetau ngaahi lavameʻá.”
“Ko e taukapo ʻa Kalaisí, pe ko hano kiʻi konga, ke fakamanatu mai kuó Ne ʻosi totongi maʻa ʻetau ngaahi angahalá pea ʻoku hala ha taha ʻe taʻofi ʻo ʻikai aʻu ki ai ʻa e ʻaloʻofa ʻa e ʻOtuá.”
Ko e hā hono mahuʻinga ʻo e tākai mei he Tokotaha Māʻoniʻoní?
Naʻe lea ʻa Sione fekauʻaki mo ha “pani mei he Tokotaha Māʻoniʻoní,” ʻa ia ko Sīsū Kalaisi. ʻE lava ke ʻuhinga ʻa e paní, pe tākaí, ki he meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻa ia naʻe talaʻofa ʻe he Fakamoʻuí ki Heʻene kau ākongá. Naʻe mahuʻinga ʻa e tākai ko ʻení koeʻuhí ko e kau fakafepaki ʻo Kalaisí ʻa ia naʻa nau fakaʻikaiʻi ʻa e hāʻele mai ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he kakanó. ʻI he Laumālie Māʻoniʻoní, ʻe lava ke maʻu ʻe he Kāingalotú “ha ʻilo pau ki he moʻoni ʻa e ʻEikí taʻe te nau mamata fakataautaha ki he ʻEikí Te nau lava ʻo falala ki he fakamoʻoni ʻa kinautolu kuo nau mamata kiate Iá (vakai, 1 Sione 2:14; vakai foki T&F 46:13–14). … Naʻá ne toe fakamoʻoniʻi ko e kau fakamoʻoni ko ʻení—ʻa e ngaahi fakapapau fakapotopoto mei he Laumālié—naʻe lahi ange ia ʻi ha toe ʻfakamoʻoni ʻa e kakaí’ ki hono fehangahangaí (1 Sione 5:9).”
ʻOku fiemaʻu nai ke ʻoua naʻa tau teitei faiangahala?
ʻOku fakamahinoʻi mai ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻoku ʻi ai ha faikehekehe ʻi he tokotaha ʻoku faiangahalá mo e tokotaha ʻoku hokohoko atu ʻi he faiangahalá: “Ko ia ia ʻoku hokohoko atu ʻi he faiangahalá kuo teʻeki ai ke ne mamata ki he ʻOtuá, pe ʻiloʻi Ia. … Ko ia pē ʻoku hokohoko atu ʻi he faiangahalá, ʻoku ʻo e tēvoló ia. …Ko ia kotoa pē kuo fanauʻi ʻi he ʻOtuá ʻoku ʻikai fai atu ia ʻi he faiangahala; he ʻoku nofoʻia ʻiate ia ʻa e Laumālie ʻo e ʻOtuá; pea he ʻikai lava ke ne kei fai atu ʻi he angahalá, koeʻuhi he kuo fanauʻi ia ʻi he ʻOtuá, peá ne maʻu ʻa e Laumālie māʻoniʻoni ʻo e talaʻofá.” ʻOku fakafepakiʻi ʻe he hokohoko atu ʻi he angahalá ʻa e fakaafe ʻa e Fakamoʻuí ke hoko atu, pe nofo maʻu, ʻiate Iá.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ke “ʻahiʻahi ʻa e ngaahi laumālié” pea ko e hā e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ʻení?
Ko e faleʻi hení ke fakaʻaongaʻi ha kiʻi sivi faingofua ki he ngaahi aʻusia fakalaumālié mo e kau fakamoʻoní. Kapau ʻe iku ʻa e aʻusiá ki ha tui loloto ange naʻe hāʻele mai ʻa Sīsū Kalaisi ki he moʻui fakamatelié, te ke lava ʻo falala ki he laumālie ko iá. Kapau ʻoku fakaiku ʻa e aʻusiá ke tataki koe ke ke mamaʻo mei he moʻoni ko ʻení, ʻokú ne fakafepakiʻi ʻe ia ʻa Kalaisi. ʻOku fakamahinoʻi ʻe he ʻuluaki lea faka-Kalisí ʻoku ʻikai ʻuhinga ʻa e potufolofola ko ʻení ki ha fakafepaki pau ʻo Kalaisi. Ka, ʻoku pehē ia ko ha taha pē ʻokú ne fakaʻikaiʻi naʻe hāʻele mai ʻa Sīsū ʻi he kakanó, ko ha fakafepaki ia ʻo Kalaisi.
Ko e hā e ʻuhinga naʻe ʻikai tala moʻoni ai ʻe ha niʻihi kuo hāʻele mai ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he kakanó?
ʻOku fokotuʻu mai ʻe he taʻe fie tala moʻoni ko ia naʻe hāʻele mai ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he kakanó naʻe tākiekina ha kau Kalisitiane ʻe niʻihi ʻe ha fakakaukau fakapoto naʻe ui ko e kau Tosetisí. “ʻOku maʻu ʻa e foʻi lea Tosetisí mei he foʻi lea faka-Kalisidokeō, [ʻoku ʻuhinga] ‘ke hangē’ pe ‘ke hā ngali.’” Naʻe maʻu ʻe he kau Tosetisí ha vakai ʻoku ʻikai lelei ki he māmani fakamatelié mo e sino fakamatelié. Naʻa nau lau ʻa e sinó ko ha meʻa kuo fakaʻuliʻi mo kovi. Naʻa nau tui “ko e ʻOtuá ko ha laumālie taʻefeliliuaki ia [ʻo ʻikai ha sino], tokaimaʻananga, māfimafi, mo … ʻikai lava ke fuesia ʻa e mamahí.” ʻI heʻenau maʻu ha fakakaukau pehē ki he ʻOtuá mo e meʻa fakatuʻasinó, naʻe ʻikai ai ke nau lava ʻo tali naʻe aʻusia ʻe Sīsū Kalaisi, ko e ʻAlo fakalangi ʻo e ʻOtuá, ʻa e ngaahi fakangatangata ʻo e faʻahinga ʻo e tangatá. Naʻa nau akoʻi naʻe ʻikai ʻaloʻi moʻoni ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he kakanó. Naʻa nau tui naʻe ʻikai ke Ne maʻu ha sino fakamatelie, tautaʻa toto, faingataʻaʻia, pekia, pe toe tuʻu ʻaki ha sino kuo toetuʻu—naʻe ʻasi pē ʻo hangē naʻá Ne aʻusia ʻa e ngaahi meʻa ko ʻení.
Naʻe fakahalaki ʻe Sione ʻa e ngaahi akonaki hala ko ʻení ʻaki ʻene fakamoʻoni ki he moʻui ʻa e Fakamoʻuí ʻi he sinó. Naʻá ne fakahā naʻe hāʻele moʻoni mai ʻa Sīsū Kalaisi ki māmani ʻi he kakanó. Naʻá Ne mamahi pea pekia ke huhuʻi kitautolu.
ʻOku kehe fēfē ʻa e 1 Sione 5:7–8 ʻi he Tohi Tapu ʻa Kingi Sēmisí mei he ngaahi Tohi Tapu kehé?
ʻI he Tohi Tapu ʻa Kingi Sēmisí ʻoku pehē ʻe he ngaahi veesi ko ʻení, “‘He ʻoku ai ʻa e toko tolu ʻi he langí ʻoku fakamoʻoni, ko e Tamaí, mo e Folofolá, pea mo e Laumālie Māʻoniʻoní: pea ʻoku taha pē ʻa e toko tolú ni. Pea ʻoku ai ʻa e tolu ʻi māmani ʻoku fakamoʻoni, ko e Laumālié, mo e vaí, pea mo e totó: pea ʻoku kau fakataha ʻa e tolú ni.’ Ko e ngaahi lea ʻoku fakahihifí ʻoku ʻikai maʻu ia ʻi he ʻū laʻipeesi faka-Kalisi kotoa pē ʻi he kuonga muʻá kimuʻa ʻi he senituli hongofulu mā onó. Ka ne ʻikai e kupuʻi lea ne tānaki atú, naʻe ʻuluaki lau e ngaahi vēsí ʻo anga peheni, ʻHe ʻoku ʻi ai ʻa e toko tolu ko e Laumālié, mo e vaí, pea mo e totó; pea ʻoku kau fakataha ʻa e tolú ni.’ Ko e konga lahi ʻo e liliu faka-Pilitāniá, kau ai ʻa e Kingi Sēmisí, ʻoku kau ai ʻa e kupuʻi lea hala ko ʻení. ʻI hono fakalea ʻe tahá, naʻe liliu ha potufolofola ne aleaʻi ai ʻa e Fakalelei ʻa Kalaisí pea mo hono fanauʻi foʻou ʻe he laumālié, vaí, mo e totó ke fakakau ai ha fakafehoanaki ʻo e ngaahi ʻelemēniti ʻe tolu ko ʻeni ki he Tolu Tahaʻi ʻOtuá.” ʻOku ui ʻa e ngaahi lea ko ʻeni ʻoku tānaki atú ko e Siohanani Komá (Johannine Comma). ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea “komá” ʻi he puipuituʻa ko ʻení ki ha konga lea pe kupuʻi lea nounou—kae ʻikai ko e fakaʻilonga leá.
Ko hai ʻa Sute pea ko e hā ʻene pōpoakí?
ʻOku pehē ʻe he tokotaha faʻu tohí ko e tokoua ia ʻo Sēmisi. Kuo tukufakaholo mai ʻaki ʻa e mahino ko e tokotaha faʻu tohí ko e tokoua ia ʻo Sīsū Kalaisi. ʻOku ʻikai ha fakaʻilonga ia ko Suté ko ha ʻAposetolo pe taki māʻolunga ʻi he Siasí. Ka neongo ʻení, naʻe fakaʻapaʻapaʻi lahi ia ʻi Selusalema pea naʻe lau ʻoku mahuʻinga ʻene tohí. Naʻe fakafepakiʻi ʻe he fakatokanga ʻa Suté ʻa e ngaahi fakakaukau mo e ngaahi ʻulungaanga te ne lava ʻo fakaʻauha ʻa e tuí. Naʻá ne tokanga makehe ki he ngaahi holi fakasekisuale taʻe-mapuleʻí. Koeʻuhí ko e ʻaloʻofa ʻa Kalaisí, naʻe kumi ʻuhinga ai ha niʻihi ki honau ʻulungāngá. Naʻe fakamanatu ʻe Sute ki hono kakaí ʻa e faitatau ʻa e founga ʻoku fengāueʻaki ai e ʻOtuá mo ʻene fānaú ʻi he kuonga kotoa pē pea naʻe ʻikai teitei fakaoleoleʻi ʻa e faiangahalá.
Ko e hā e ʻuhinga naʻe ʻohake ai ʻe Sute ʻa e ngaahi angahala ʻa e niʻihi kehé ʻi he folofolá?
Naʻe fakamanatu ʻe Sute ki heʻene kau fanongó ʻoku ʻikai fakaʻikaiʻi ʻe he ʻaloʻofa ʻa Kalaisí ʻa e fakamaau totonu ʻa e ʻOtuá ʻi hono tauteaʻi ʻa e kakai faiangahala ʻoku ʻikai ke nau fie fakatomalá. Naʻe fakaʻauha ha kau ʻIsileli tokolahi ʻi he kuonga muʻá koeʻuhí ko ʻenau angatuʻú hili hono fakatauʻatāinaʻi kinautolu mei ʻIsipité. Naʻe fili ha ngaahi laumālie ʻe niʻihi ʻi he maama fakalaumālié ke nau fakasītuʻaʻi ʻa e palani ʻa e Tamaí pea kei haʻi sēini pē kinautolu. Ko Sōtoma mo Komolá ko ha ongo kolo kaungāʻapi ia ʻi he kuonga muʻá naʻe fakaʻauha koeʻuhí ko e faiangahalá.
Ko e fē ʻa e taimi naʻe fakakikihi ai ʻa Maikeli mo e tēvoló ʻi he sino ʻo Mōsesé?
ʻOku ngalingali naʻe ʻuhinga ʻa Sute ki ha tohi ʻApokelefa (ʻikai ko ha konga ʻo e folofolá) naʻe ui ko e “Ko e Fakamahamahalo ʻa Mōsesé [The Assumption of Moses].” ʻI he talanoa ko ʻení, naʻe fakakikihi ai ʻa Maikeli mo e tēvoló ʻi he sino ʻo Mōsesé koeʻuhí he naʻe tukuakiʻi ʻe he tēvoló ʻa Mōsese ki ha fakapō. Naʻe tuku ia ʻe Maikeli ki he ʻOtuá, ko e fakamaau fakalangí. ʻOku fakamahinoʻi ʻe he Tohi ʻa Molomoná naʻe “ʻave ʻe he ʻEikí ʻa Mōsese kiate Ia.”
Ko e hā e ʻuhinga naʻe fakamalaʻiaʻi ai ʻa Keini, Pēlami, mo Kolá?
Naʻe fakafehoanaki ʻe Sute ʻa e kau akonaki loí ki he kau angatuʻu ko Keini, Pēlami, mo Kolá. Naʻe fakapoongi ʻe Keini hono tokoua ko ʻĒpelí ke maʻu e tākanga monumanu ʻa hono tokouá. Naʻe tataki ʻe he faleʻi ʻa Pēlamí ʻa ʻIsileli ʻi he kuonga muʻá ke hē mei he moʻoní. Naʻe angatuʻu ʻa Kola kia Mōsese koeʻuhí ko e ʻikai fakakau ia ʻi he lakanga fakataulaʻeiki māʻolungá. ʻI he tūkunga takitaha, naʻe fakamalaʻiaʻi ʻe he ʻEikí ʻa e kau tangata ko ʻení ʻi heʻenau ngaahi tōʻonga angakoví.
Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e kikite ʻa ʻĪnoké?
Naʻe fakakau ʻe Sute ha kikite mei he tohi ʻa ʻĪnoké, ko ha ngāue naʻe ʻikai mei he folofolá naʻe manakoa ʻi he kau Kalisitiane ʻo e kuonga muʻá. ʻOku fakapapauʻi mai ʻe he tohi ʻa Mōsesé, ʻa ia naʻe maʻu ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻi he fakahā, naʻe foaki kia ʻĪnoke ʻa e ʻilo ki he ngaahi ʻaho fakaʻosí pea mo e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí.
Ko e hā ha meʻa te tau lava ʻo ako mei he fakamatala ki he afí mo e vala kuo ʻuliʻí?
ʻOku fokotuʻu mai ʻe hono toʻo ha taha mei he afí ha feinga fakavavevave ke tokoniʻi e niʻihi kehé ke nau fakaʻehiʻehi mei he fakatuʻutāmaki pe fakaʻauha fakalaumālié, ʻo faitatau mo hano fakahaofi ha taha mei ha afi moʻoni. ʻOku fakamamafaʻi ʻe he fakatātā mahino ʻo e fehiʻa ki he vala kuo ʻuliʻí ʻa e mahuʻinga ʻo e ʻikai ngata pē ʻi he fakaʻehiʻehi mei he angahalá ka ko ha toe meʻa pē ʻoku fekauʻaki mo e angahalá.
Ako Lahi Ange
Ko e ʻOfa ʻa e ʻOtuá
-
D. Todd Christofferson, “Ko e ʻOfa ʻa e ʻOtuá,” Liahona, Nōvema 2021, 16–18
-
Dallin H. Oaks, “ʻOfá mo e Fonó,” Liahona, Nōvema 2009, 26–29
Fekumi, ʻIloʻi, pea Fakaʻaongaʻi ʻa e Moʻoni Taʻengatá
-
John C. Pingree Jr., “Moʻoni Taʻengatá,” Liahona, Nōvema 2023, 99–102
Mītiá
Vitiō
“Beware of False Prophets and False Teachers” (1:48)
ʻĪmisi
Ko Sīsū Kalaisi ʻa Hotau Taukapó
Ko Hotau Taukapó, tā fakatātā ʻa Jay Bryant Ward