Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
2 Kolinitō 8–13


“2 Kolinitō 8–13,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

2 Kolinitō 8–13

Naʻe akoʻi ʻe Paula ko Sīsū Kalaisi hotau faʻifaʻitakiʻanga ʻo e foakí. Naʻá ne fakamālō ki he Kāingalotu ʻo e Siasí ʻi Kolinitoó koeʻuhí ko ʻenau ngaahi tokoni ki he masivá ʻi Selusalemá mo poupouʻi kinautolu ke hokohoko atu ʻenau foaki lahí. Naʻe lea mālohi ʻa Paula ʻo fakafepakiʻi ʻa e kau ʻaposetolo loí mo taukapoʻi hono uiuiʻi ko ha ʻAposetolo ʻo Sīsū Kalaisí. Naʻá ne vīkivikiʻi foki ʻa e ʻEikí mo vahevahe ʻa e ngaahi fakaikiiki ʻo ʻene moʻuí, ko ʻene ngaahi faingataʻá, mo ʻene tui kia Sīsū Kalaisí. Naʻe lekooti ʻe Paula ʻa ʻene mata meʻa-hā-mai ki he langi hono tolú, peá ne fakaafeʻi ʻa e Kāingalotú ke nau sivisiviʻi kinautolu mo fakamoʻoniʻi ko e kakai faivelenga kinautolu.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

2 Kolinitō 8–9

Naʻe tokangaʻi fēfē ʻe he Kāingalotu ʻi he kamataʻanga ʻo e Siasí ʻa e kakai masivá?

Ko e taha ʻo e ngaahi ngāue hokohoko ʻa Paula lolotonga ʻene ngāue fakafaifekaú ko hono tānaki ha tokoni maʻá e kakai masiva ʻi Selusalemá. Naʻe tohi ʻa Paula ki he Kāingalotu Kolinitoó fekauʻaki mo e ngāue ko ʻení ʻi he 2 Kolinitō 8–9. Naʻe fakahoko ʻe he ngaahi siasi ʻi Masitōniá ha foaki lahi ki he ngāue naʻe faí, pea naʻe fakalotolahiʻi ʻe Paula ʻa e Kāingalotu Kolinitoó ke nau fai ʻa e meʻa tatau. Hangē naʻá ne fokotuʻu mai naʻe lelei ange ʻa e tuʻunga fakapaʻanga ʻa e Kāingalotu Kolinitoó ʻi he niʻihi naʻe ʻi Selusalemá. Naʻe tohi kimui ʻe Paula ʻo pehē naʻe tali lelei ʻe he kau Kolinitoó ʻa ʻene kolé.

2 Kolinitō 9:6–13

Ko e hā e faleʻi ʻa Paula fekauʻaki mo e foakí?

Naʻe fakamatalaʻi ʻe Paula ʻoku mahuʻinga ange ʻa e loto-vilitaki ʻa ha taha ke foakí ʻi heʻene malava ke foakí. Naʻá ne palōmesi ange ʻe maʻu ʻe kinautolu ʻoku foaki lahí ha ngaahi tāpuaki maʻongoʻonga, ka ko kinautolu ʻoku siʻisiʻi ʻenau foakí te nau maʻu ha meʻa siʻisiʻi. Naʻe lea ʻaki ʻe Paula ha Saame fekauʻaki mo e foaki fiefiá. Naʻá ne fakatokanga fekauʻaki mo e foaki taʻe-loto ki aí pe fekauʻí. Naʻe palōmesi ʻa Paula naʻe ʻikai ngata pē ʻi hono tokoniʻi ʻe he foaki taʻe-siokitá ʻa kinautolu naʻe faingataʻaʻiá ka naʻe fakatupulaki foki ai mo e tui ki he ʻOtuá.

Ko e meʻa naʻe hohaʻa ki ai ʻa Paulá ke ʻi ai ha tuʻunga tatau ʻi he Kāingalotú. Ko e ʻuhinga ʻeni naʻá ne poupouʻi ai ʻa kinautolu naʻe maʻu lahí ke foaki ki he niʻihi naʻe siʻisiʻi ʻenau meʻa ʻoku maʻú. Naʻe fakamahinoʻi ʻe he fakahā ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní ʻoku makatuʻunga ʻa e tuʻunga tatau fakatuʻasinó ʻi he ngaahi tūkunga ʻo e tokotaha takitaha, ngaahi fiemaʻú, mo e ngaahi meʻa ʻoku ʻaonga ke ne maʻú. ʻI he ʻaho ní, ʻe lava ʻe he kāingalotu ʻo e Siasí ʻo foaki lahi ki he masivá ʻo fakafou ʻi he foaki ʻaukaí, kae pehē ki he ngaahi foaki ki he paʻanga tokoni ʻofa fakaetangata ʻa e Siasí.

2 Kolinitō 10:3–6

Ko e hā ʻa e “mahafu tau ʻo ʻemau taú” naʻe ʻuhinga ki ai ʻa Paulá?

Naʻe akoʻi ʻe Paula neongo ʻoku tau moʻui ʻi ha māmani fakamatelie, ka ko e tau ʻoku tau fepaki mo iá ʻoku fakalaumālie ia. Ko hono olá, ʻoku ʻikai ke tau fakaʻaongaʻi ha ngaahi meʻatau fakatuʻasino ka ko ha ngaahi meʻatau fakalaumālie ʻi heʻetau tau mo Sētané. Ko e fakatātā ʻa Paula ʻo e “holoki hifo ai ʻa e ngaahi kolo mālohí” mo e “holoki ki lalo ʻa e … meʻa māʻolunga kotoa pē” naʻe ʻuhinga mahalo ia ki ha kolotau ʻi he funga moʻungá naʻe vakai hifo mei ai ki Kolinitō ʻi he kuonga ʻo Paulá. Naʻe fakamamafaʻi ʻe Paula ʻoku totonu ke fakaʻaongaʻi ʻe he Kāingalotú ʻenau ngaahi meʻatau fakalaumālié ke ikunaʻi ʻaki ʻa e loto-hīkisiá. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe ha tokolahi ʻo e Kāingalotu Kolinitoó ʻa e ngaahi fakakaukau, fakaʻuhinga, mo e ngaahi fakakaukau fakamāmani ʻa honau sosaietí. Naʻe fakaafeʻi kinautolu ʻe Paula ke nau kau fakataha mo ia ʻi hono holoki ha faʻahinga meʻa pē naʻá ne fakatafoki kinautolu mei he muimui ki he Fakamoʻuí.

tā fakatātā ʻo Kolinitō ʻo e kuonga muʻá

Ko e tafungofunga māʻolunga ʻoku vakai hifo mei ai ki Kolinitō he kuonga muʻá. Balage Balogh / archaeologyillustrated.com

2 Kolinitō 10:7–18

Naʻe tali fēfē ʻe Paula ʻa e ngaahi fakaanga fekauʻaki mo hono ngaahi fakangatangatá?

Naʻe fakaangaʻi ʻe he niʻihi naʻa nau fakafepakiʻi ʻa Paula ʻa hono fōtunga fakatuʻasinó mo ʻene leá. Naʻe ʻikai fakaʻikaiʻi ʻe Paula hono ngaahi vaivaí ka naʻá ne feinga ke tokoniʻi e Kāingalotu Kolinitoó ke taʻofi ʻenau fakaʻaongaʻi e ngaahi tuʻunga moʻui fakamāmaní ke fuatautau ʻaki e niʻihi kehé.

ʻOku ʻi he folofolá ha ngaahi sīpinga lahi ʻokú ne fakatātaaʻi ʻa hono fakaʻaongaʻi ʻe he ʻEikí ʻa e “ngaahi meʻa vaivai ʻo e māmaní” ke fakahoko ʻaki ʻEne ngāué. Naʻá Ne tokoniʻi e niʻihi fakafoʻituitui hangē ko ʻĪnoke, Mōsese, Molonai, mo Siosefa Sāmita ke ikunaʻi honau ngaahi fakangatangatá mo fakahoko e ngāue kuó Ne tuku maʻanautolu ke nau faí.

2 Kolinitō 10:8, 13–17; 11:10–18, 21

Ko e hā e ʻuhinga naʻe kau ai ʻa Paula ʻi he polepolé?

ʻOku faʻa liliu ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ko e kauchaomai ko e “polepole” pea ʻoku angamaheni ke fakaʻuhingaʻi kovi ia. ʻOku fakaʻaongaʻi tuʻo 37 ʻa e kauchaomai ʻi he Fuakava Foʻoú, ko e 35 ai ʻoku maʻu ʻi he ngaahi tohi ʻa Paulá. Naʻe ongoʻi ʻe Paula naʻe lelei ʻene polepolé koeʻuhí he naʻe fakatefito ia ʻia Sīsū Kalaisi. Ko e taimi naʻe polepole ai ʻa Paula fekauʻaki mo iá, naʻe fekauʻaki moʻoni ia mo e meʻa naʻá ne lava ʻo fai ʻo fakafou ʻi he Fakamoʻuí. “Ko hono fakanounoú, ʻoku maʻu e polepole ʻa Paulá mei he ngāue ʻokú ne fai maʻá e ʻEikí. Ko hono ola, ʻokú ne polepole ʻi he meʻa ʻoku fakahoko ʻe Kalaisí kae ʻikai ko e meʻa ʻokú ne faí.” ʻE lava ke vakai ki he “polepole” ʻa Paulá ʻo hangē ko e polepole ʻa ʻĀmoni ʻi he ʻEikí.

2 Kolinitō 11:1–5, 13–15; 12:11–12

Naʻe feinga fēfē ʻa Paula ke maluʻi ʻa e Siasí mei he ngaahi akonaki halá?

Naʻe tohi ʻa Paula ki he Kāingalotu Kolinitoó ʻo fakatātā ko ha tamai fakataipe ia ʻa ha fefine mali naʻe fakamaʻu kia Kalaisi—ko ha fefine mali naʻá ne ongoʻi ʻokú ne fatongia ʻaki hono tauhi ke maʻá. Naʻá ne fakatokanga fekauʻaki mo e kau akonaki loi ne nau hangē ha kau faifekau angatonú pea fakafehoanaki kinautolu ki he ngata naʻá ne kākaaʻi ʻa ʻIvi ʻi he ngoué. Naʻe fakaʻuhingaʻi ʻe Paula naʻe tatau pē ʻa e fakafōtunga ʻa Sētane ke hangē ha ʻāngelo ʻo e māmá, mo e fakapuli ʻa e kau ʻaposetolo loi ʻi Kolinitoó ko e kau faifekau angatonú. Naʻe malangaʻi ʻe he niʻihi fakafoʻituitui ko ʻení fekauʻaki mo ha Kalaisi “ʻe taha”. Neongo ʻoku ʻikai mahino ʻa e tokāteline naʻe akoʻi ʻe he kau ʻaposetolo loi ko ʻení fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí, ka ʻoku tau ʻiloʻi naʻe ʻi ai e taimi naʻe pau ke fakahalaki ai ʻe Paula ʻa e pehē kuo teʻeki toetuʻu ʻa Kalaisi mei he pekiá.

Naʻe fakamoʻoni ʻa Paula ko ha ʻAposetolo moʻoni ia, ʻo fehangahangai ia mo e kau ʻaposetolo loi ʻi Kolinitoó. Naʻe fakaafeʻi ʻe Paula ʻa e kāingalotu Kolinitoó ke nau fakakaukau pe ko ʻene ngaahi ngāue ʻiate kinautolú ko ha ngaahi fakaʻilonga ia ʻo ha ʻAposetolo moʻoni pea fakamoʻoni ki he moʻoni kakato ʻo ʻene ngāué.

2 Kolinitō 11:7–9; 12:13–17

Ko e hā e ʻuhinga naʻe lea ai ʻa Paula fekauʻaki mo e ʻikai fakakavengaʻi e Kāingalotú?

Lolotonga ʻene ngāue fakafaifekau ʻi Kolinitoó, naʻe fakafalala ʻa Paula ki he ngaahi tokoni mei he kāingalotu ʻo e Siasí ʻi Masitōniá, ka naʻá ne toe ngāue foki ke tokoniʻi fakapaʻanga ia. Naʻe ʻikai ke ne loto ke hoko ʻene ngaahi fiemaʻu fakatuʻasinó ko ha fakakavenga ki he Siasí.

2 Kolinitō 12:2–4

Ko hai ʻa e tangata naʻe ʻohake ki hono tolu ʻo e langí?

Naʻe ʻuhinga ʻa Paula kiate ia pē ʻi he fetongi nauna hono tolú ʻi heʻene lea kau ki ha tangata naʻe ʻohake ki hono tolu ʻo e langí, ʻa ia ko e puleʻanga fakasilesitialé. Mahalo naʻe fakafekauʻaki ʻe Paula ha konga ʻo e aʻusia ko ʻení ke fakafepakiʻi ʻa e kau akonaki loí mo ʻenau ngaahi fakamatalá.

2 Kolinitō 12:4

Ko e hā e ʻuhinga naʻe ʻikai lava ai ʻe Paula ʻo vahevahe lahi ange fekauʻaki mo ʻene aʻusia ʻi he meʻa-hā-maí?

Naʻe ʻikai ngata pē ʻi he faingataʻa kia Paula ke fakamatalaʻi ʻene aʻusiá; ka naʻe tapui ia ke ne fai ia. ʻE lava ke fakahā ʻe he ʻEikí ki Heʻene kau ākongá ha ngaahi meʻa ʻoku ʻikai fakataumuʻa ki he māmaní. Hangē ko Paulá, mahalo te tau maʻu foki ha ngaahi aʻusia fakalaumālie ʻoku totonu ke tau toki vahevahe pē ʻi he taimi ʻoku fakahinohino mai ai ʻe he Laumālié.

2 Kolinitō 12:7–9

Ko e hā e tolounua naʻá ne fakalaveaʻi ʻa Paulá?

Ko e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e tolounuá ʻe lava ke ʻuhinga ia ki ha meʻa pē ʻoku māsila—ko ha tolounua, talatala, pe naʻa mo e heliaki ki ha mahaki fakaʻauha. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Paula ʻa e foʻi leá ke fokotuʻu mai ha faingataʻa naʻe ʻikai ʻiloʻi ka naʻá ne ʻai ia ke loto-fakatōkilalo.

2 Kolinitō 12:8–10

ʻOku fakamālohia fēfē kitautolu ʻi hotau vaivaí?

ʻOku ʻi ai ha ngaahi ʻuhinga kehekehe ʻo e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e “vaivaí”. ʻE lava ke ʻuhinga ia ki ha taha ʻoku puke fakaesino pe ivi vaivai. ʻI he taimi ʻe niʻihi ʻoku fakaʻaongaʻi ʻa e foʻi leá kiate kinautolu ʻoku vaivai fakaeʻulungāngá pe ʻikai matuʻotuʻa fakalaumālié. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Paula ʻa e foʻi leá ʻi he taimi ko ʻení ke tali ʻaki ʻa e fakaanga ʻo e ʻikai ke ne pōtoʻi leá mo ʻene fotu feifeiavalé.

Naʻe fakatou fakamatalaʻi ʻe Paula mo Molonai ha fakahā mahuʻinga naʻá na takitaha maʻu mei he ʻEikí fekauʻaki mo e vaivai ʻo e tangatá. ʻOku feʻunga ʻa e ʻaloʻofa ʻa e Fakamoʻuí maʻanautolu ʻoku nau ʻiloʻi honau vaivaí pea haʻu kiate Iá. ʻOku tafe mai ʻa e mālohi ʻo Kalaisí ʻo fakafou ʻi he kau vaivai ʻoku loto-fakatōkilaló. ʻI he ʻuhinga ko ʻení, naʻe fiefia ai ʻa Paula ʻi hono vaivaí.

2 Kolinitō 12:12

Ko e hā e ngaahi fakaʻilonga ʻo ha ʻAposetolo?

Naʻe akoʻi ʻe Paula ki he Kāingalotu Kolinitoó ʻoku totonu ke nau fakatokangaʻi hono mafai fakaeʻaposetoló he naʻá ne fakahaaʻi e ngaahi fakaʻilonga ʻo ha ʻAposetolo. Naʻe akoʻi mai ʻe ʻEletā Pulusi R. Makongikī ko e ngaahi fakaʻilonga ʻo ha ʻAposetoló ko hono “fakamoʻui ʻo e mahakí, kapusi ʻa e fanga tēvoló, fokotuʻu ʻa e pekiá; ʻoku nau malanga mo akonaki mo mamahi ʻi he Ngāue ʻa Kalaisí; ʻoku nau ʻaʻeva ʻi he angatonu ʻi he ʻao ʻo e kakai kotoa pē pea ohi kinautolu ki he fāmili ʻo e ʻOtuá ko hono ngaahi foha, ʻo nau hoko ai ko e kau ʻea-hoko fakataha mo hono ʻAló. Ko e ngaahi fakakoloa faka-ʻotua ia ʻoku totonu ke maʻu ʻe he kau tangata kotoa pē ʻo e puleʻangá, ʻe he tokotaha kotoa pē kuó ne maʻu ʻa e totonu ki he takaua ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.”

2 Kolinitō 12:15

Ko e hā e ʻuhinga naʻe ongoʻi ai ʻe Paula naʻe ʻikai ʻofaʻi iá?

Naʻe fakahā ʻe Paula ki he Kāingalotu Kolinitoó te ne ʻaʻahi kiate kinautolu ko hono tuʻo tolú, pea naʻá ne palōmesi he ʻikai te ne hoko ko ha fakakavenga kiate kinautolu. Hangē ʻoku ʻi ai ha ongo fakafekiki ʻi he tohí ni, ʻi he fehuʻi ʻe Paula pe ʻoku totonu ke siʻisiʻi ange hono ʻofaʻi iá koeʻuhí ko ʻene ʻofa lahi ange ʻiate kinautolú. Ko e konga faingataʻa ʻe taha ʻo e feinga ke hoko ko ha ākonga ʻa Sīsū Kalaisí ko e ʻā vahevahe mo e ngaahi ongo faingataʻa ʻe ala hoko ʻi heʻetau feinga ke fakahaaʻi ʻetau ʻofa ki he niʻihi kehé ʻaki hono vahevahe ʻa e moʻoní. Naʻe fakahaaʻi ʻe Paula ʻene manavasiʻi ʻi he taimi naʻá ne ʻaʻahi ai ki he Kāingalotu Kolinitoó, ʻe kei ʻi ai pē ha ngaahi ongo tāufehiʻa ʻiate kinautolu.

Naʻe akoʻi ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni: “ʻI he taimi ʻe niʻihi ʻoku fakaangaʻi kimautolu ko e kau taki ʻo e Siasí ʻi heʻemau tuʻu maʻu ʻi he ngaahi fono ʻa e ʻOtuá, taukapoʻi e tokāteline ʻa e Fakamoʻuí, mo fakafepakiʻi e ngaahi teke mei he kakai hotau kuongá. Ka ko homau tufakanga ʻi heʻemau hoko ko e kau ʻaposetolo kuo fakanofó ke ‘ʻalu atu ki he māmaní kotoa pē ke malanga ʻaki [ʻEne] ongoongoleleí ki he kakai kotoa pē’ [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 18:28]. ʻOku ʻuhinga ia ʻoku fekauʻi kimautolu ke akoʻi ʻa e moʻoní.”

Ako Lahi Ange

Ko hono Tokangaekina ʻo e Masivá mo e Niʻihi ʻoku Faingataʻaʻiá

Kau Palōfita Loi

  • M. Russell Ballard, “Beware of False Prophets and False Teachers,” Ensign, Nov. 1999, 62–64

Mītiá

Ngaahi ʻĪmisí

fakatātā ʻo e ngaahi nāunau ʻe tolú

Nāunaú ʻi Honau Ngaahi Tuʻungá, tā fakatātaaʻi ʻe Annie Henrie Nader

ko ha talatala ʻoku tolounua ai ha foʻi tuhu
ko e ʻAposetolo ko Paulá ʻoku haʻi sēini, ʻokú ne tūʻulutui ʻi ha fale fakapōpula ʻi Loma

Except for These Chains [Tukukehe Ange ʻa e Ngaahi Haʻí Ni], © Pacific Press, laiseni mei he GoodSalt.com

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Vakai, Ngāue 24:17; Loma 15:25–32; 1 Kolinitō 16:1–4.

  2. Vakai, 2 Kolinitō 8:1–7.

  3. Vakai, Loma 15:26. Ko Kolinitoó ko ha kolo ia ʻi ʻĀkaia.

  4. Vakai, 2 Kolinitō 8:12; vakai foki Mōsaia 4:24.

  5. Vakai, 2 Kolinitō 9:6. ʻOku liliu ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ko e eulogia ki he “mahu” ʻi he Tatau ʻa Kingi Sēmisí. ʻE lava foki ke ʻuhinga ia ki he tāpuakiʻi, fakafetaʻi, pe fakamālō (vakai, Tremper Longman III and Mark L. Strauss, The Baker Expository Dictionary of Biblical Words, entry 2129b, page 1084).

  6. Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻa e fakakaukau ko ʻení, ʻa ia ʻoku faʻa ui he taimi ʻe niʻihi ko e “fono ʻo e ututaʻú,” ʻi hono fakamatalaʻi lahi ange ʻi he Kalētia 6:7–10.

  7. Vakai, 2 Kolinitō 9:9; Saame 112:5, 9.

  8. Vakai foki 2 Kolinitō 9:7; Molonai 7:6–7.

  9. Vakai, 2 Kolinitō 9:12–13.

  10. Vakai, 2 Kolinitō 8:14.

  11. ʻOku ʻikai ʻuhinga ʻa e masivá ʻi heni ki he ngaahi holí. ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e “masiva” ʻi he 2 Kolinitō 8:14 kiate kinautolu “ʻoku hala ha meʻá, masivesivá, tōnounou ʻi ha ngaahi meʻa” (Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary, 463). ʻOku tatau ʻeni mo e ʻuhinga angamaheni ʻo e foʻi lea masiva ʻi he kuonga ʻo Siosefa Sāmitá (vakai, Noah Webster, An American Dictionary of the English Language [1828], “want,” webstersdictionary1828.com).

  12. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 51:3; 82:17.

  13. Vakai, Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “ʻAukaí mo e Ngaahi Foaki ʻAukaí,” Gospel Library.

  14. Vakai, Humanitarian Services, philanthropies.ChurchofJesusChrist.org.

  15. 2 Kolinitō 10:4–5; vakai, Earl D. Radmacher mo e niʻihi kehe, NKJV Study Bible (2018), 1743, fakamatala ki he 2 Kolinitō 10:4–5.

  16. Ki he ngaahi akonaki fakaepalōfita ʻi he kuongá ni ki he fakatuʻutāmaki ʻo e loto-hīkisiá, vakai, Ezra Taft Benson, “The Faces of Pride,” New Era, Oct. 2003, 40–44; Dieter F. Uchtdorf, “Hīkisiá mo e Lakanga Fakataulaʻeikí,” Liahona, Nōvema 2010, 55–58; David A. Bednar, “ʻI he Vahaʻataimi ʻo e Ngaahi Taʻu Siʻi Pē,” Liahona, Nōvema 2024.

  17. Vakai, 2 Kolinitō 10:4–5.

  18. Vakai, 2 Kolinitō 10:10.

  19. Vakai, 2 Kolinitō 10:12–14; vakai foki, 1 Kolinitō 1:25–27.

  20. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1:19–28.

  21. Vakai, ʻEkesōtosi 4:10; Mōsese 6:31; ʻEta 12:23–27; Siosefa Sāmita—Hisitōlia 1:28–29; fakafehoanaki mo e Kalētia 4:13.

  22. Richard D. Draper mo Michael D. Rhodes, Paul’s Second Epistle to the Corinthians, Brigham Young University New Testament Commentary (2023), 537.

  23. Vakai, Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary of Biblical Words, 110.

  24. Draper mo Rhodes, Paul’s Second Epistle to the Corinthians, 537.

  25. Vakai, ʻAlamā 26:10–12, 16.

  26. Vakai, Harold W. Attridge mo e niʻihi kehe, eds., The HarperCollins Study Bible: New Revised Standard Version, Including the Apocryphal/Deuterocanonical Books (2006), 1968, fakamatala ki he 2 Kolinitō 11:2. ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe ha ngaahi liliu ʻe niʻihi ʻa e foʻi lea ko e fuaʻa ʻi he veesi ko ʻení. ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ko e zēlos ki he “vēkeveke” pe “holi” pea ʻe lava ke lelei pe kovi ia, ʻo fakatatau mo e huʻunga ʻoku fakatefito ki ai e ongó. Ko e “tokanga ʻi he loto-māfaná” ʻa e ʻuhinga lelei, ʻoku nofotaha ʻi he ʻOtuá (vakai, Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 930).

  27. Vakai, 2 Kolinitō 11:3.

  28. Vakai, 2 Kolinitō 11:12–15; vakai foki, 2 Nīfai 9:9; ʻAlamā 30:53; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 129:8; Mōsese 5:13, 28–30.

  29. Ko e foʻi lea faka-Kalisi ʻoku fakaʻaongaʻi kia Sētane mo e kau ʻaposetolo loi ʻoku nau fakakeheʻi kinautolú ko e metaschēmatizō, ʻa ia ʻoku ʻuhingá ke liliu ke fakakeheʻi ʻa e hā maí (vakai, Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1108).

  30. Vakai, 2 Kolinitō 11:15.

  31. 2 Kolinitō 11:4.

  32. Vakai, 1 Kolinitō 15:13–19.

  33. Naʻe ʻuhinga ʻa Paula ki he kau ʻaposetolo hyperlian, ʻa ia ʻoku ʻuhinga ki he “hulutuʻa; tuʻu-ki-muʻa” pe kau ʻaposetolo māʻolunga tahá (vakai, Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, entry 5244b, page 1151). ʻOku fakaʻuhingaʻi ʻeni ʻe ha niʻihi ko ha hingoa fakaʻaluma naʻe fakapatonu ki he kau ʻaposetolo loí, kae lau ia ʻe ha niʻihi ko ha ʻuhinga ki he kau ʻAposetolo moʻoní (vakai, Radmacher mo e niʻihi kehe, NKJV Study Bible, 1744, fakamatala ki he 2 Kolinitō 11:5). ʻOku saiʻia ange ha ngaahi liliu ʻe niʻihi ke fakaʻaongaʻi ʻa e “kau ʻaposetolo lahí” (vakai, Attridge mo e niʻihi kehe, HarperCollins Study Bible, 1968, fakamatala ki he 2 Kolinitō 11:5).

  34. Vakai foki, Maʻake 16:17–18.

  35. Vakai, 2 Kolinitō 11:2.

  36. Vakai, Ngāue 18:3.

  37. ʻI hono lau fakamātoato ʻo e veesi 5 mo e 7 ʻoku fakahaaʻi ai ko Paula tonu pē ʻa e tokotahá ni (vakai, Michael D. Coogan and others, eds., The New Oxford Annotated Bible: New Revised Standard Version, 5th ed. [2018], 1675, fakamatala ki he 2 Kolinitō 12:2–3).

  38. Naʻe fakamatalaʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá “naʻe ʻalu hake ʻa Paula ki he Langi hono tolú pea naʻe lava ke mahino kiate ia ʻa e ngaahi konga lalahi ʻe tolu ʻo e Tuʻunga ʻa Sēkopé, ko e nāunau pe Puleʻanga Tilesitialé, ko e Telesitialé mo e Silesitialé, ʻa ia naʻe mamata mo fanongo ai ʻa Paula ki he ngaahi meʻa naʻe ʻikai totonu ke ne lea ʻakí” (ʻi he History, 1838–1856 [Manuscript History of the Church], vōliume D-1, 1556, josephsmithpapers.org; vakai foki Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 137:1).

  39. Vakai, Radmacher mo e niʻihi kehe, NKJV Study Bible, 1746, fakamatala ki he 2 Kolinitō 12:1–11; Coogan mo e niʻihi kehe, The New Oxford Annotated Bible, 1675, fakamatala ki he 2 Kolinitō 12:1–13.

  40. ʻOku ʻikai lava ʻo mafakamatalaʻi ʻa e ngaahi aʻusia ʻi he mata meʻa-hā-maí. Vakai, Siosefa Sāmita—Hisitōlia 1:17.

  41. Kuo tapui foki mo ha kau palōfita kehe mei hono vahevahe ʻenau ngaahi aʻusia kakató (vakai, 1 Nīfai 14:28; 3 Nīfai 28:14; ʻEta 4:1, 6–7; 13:13).

  42. Vakai, Mōsese 1:42; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 41:6.

  43. Naʻe akoʻi ʻe Siosefa Sāmita, ʻo pehē: “Ko e ʻuhinga ʻoku ʻikai fakahā mai ai e ngaahi meʻa lilo ʻa e ʻEikí, koeʻuhí he ʻoku ʻikai te tau tauhi ia, ka ʻoku tau fakamatalaʻi atu ia; ʻoku ʻikai ke tau tauhi ʻetau ngaahi meʻa liló, ka ʻoku tau fakahā hotau ngaahi faingataʻaʻiá ki he māmaní, ʻo aʻu ki hotau ngaahi filí, pea te tau tauhi fēfē leva ʻa e ngaahi meʻa lilo ʻa e ʻEikí? ‘Te u lava ʻo tauhi ha fakapulipuli kae ʻoua ke aʻu ki he ʻAho Fakaʻosí’” (ʻi he History, 1838–1856 [Manuscript History of the Church], volume C-1 Addenda, 46, josephsmithpapers.org).

  44. Vakai, Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, entry 4647, page 1137.

  45. Kuo fakamahamahalo ha tokolahi ki he meʻa naʻe mei hoko ki he faingataʻaʻia ʻa Paulá—ngaahi faingataʻaʻia fakaeʻatamai, mahamahaki, pe ko ha fakatanga. Ka naʻe ʻikai teitei fakamahinoʻi ʻe Paula ʻene faingataʻaʻiá. Vakai, Attridge mo e niʻihi kehe, The HarperCollins Study Bible, 1970, fakamatala ki he 2 Kolinitō 12:7.

  46. Ko e foʻi lea faka-Kalisí ko e asthenēs, ʻoku ʻuhinga ia ki he “vaivai, ngāvaivai, puke; vaivai fakalaumālie; siʻi e ʻiló pe tuí” (Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary of Biblical Words, 891).

  47. Vakai, Luke 10:9, ʻa ia ʻoku ʻuhinga ai ʻa e foʻi lea asthenēs kiate kinautolu ne fekauʻi ʻe Sīsū ʻEne kau ākongá ke fakamoʻuí.

  48. Vakai, 1 Kolinitō 8:9, ʻa ia ʻoku fakamatalaʻi ai ʻe he foʻi lea asthenēs ʻa e tui ʻa e Kāingalotu ʻi Kolinitoó.

  49. Vakai, 2 Kolinitō 10:10; 12:9–10.

  50. Vakai, ʻEta 12:26–27.

  51. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Tieta F. ʻUkitofa: “ʻI he taimi ʻokú ke ongoʻi vaivai aí, ko Sīsū Kalaisi hoʻo mālohingá. ʻOkú Ne foaki ʻa e mālohi ki he vaivaí; pea kiate kinautolu ʻoku ʻikai haʻanau mālohí, ʻokú Ne fakalahi ʻa e mālohí. Ko kinautolu ʻoku tatali ki he ʻEikí ʻe fakafoʻou kinautolu ʻe Hono mālohí” (Dieter F. Uchtdorf, “Ko Sīsū Kalaisi ʻa e Mālohinga ʻo e Toʻu Tupú,” Liahona, Nōvema 2022, 10).

  52. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻa e foʻi lea faka-Kalisi tatau ko e, sēmeion (ʻoku ʻuhinga ki he “fakaʻilonga,” “fakaʻilongaʻi,” “tukupā,” pe “toukeni”), ʻe Sione ʻi heʻene kosipelí ke fakahaaʻi ko Sīsū ʻa e Kalaisí. ʻOku fakaʻaongaʻi tuʻo 77 ʻa e foʻi leá ʻi he Fuakava Foʻoú, ko e lahi tahá ʻoku ʻuhinga ia ki ha meʻa fakaofo naʻe hoko, pea ʻoku ʻuhinga ia ki ha fakaʻilonga ʻoku hā mahino mo fakataipe (vakai, Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary of Biblical Words, entry 4592, page 1136).

  53. Bruce R. McConkie, Doctrinal New Testament Commentary (1971), 2:450.

  54. Vakai, 2 Kolinitō 12:14.

  55. ʻOku ʻikai maʻu ʻi he Pulusinga ʻa Kingi Sēmisí ʻa e fakaʻilonga fehuʻi ʻi he 2 Kolinitō 12:15, ka ʻoku maʻu ia ʻi ha ngaahi liliu kehe: “Kapau ʻoku ou ʻofa lahi ange ʻiate koe, ʻe siʻi ange nai hono ʻofaʻi aú?” (2 Kolinitō 12:15, New Revised Standard Version).

  56. Kuo fehiʻanekinaʻi mo fakasītuʻaʻi ʻa e kau palōfita ʻi he fakalau ʻa e ngaahi kuongá ʻi hono akoʻi ʻo e moʻoni ʻa e ʻOtuá (vakai, Sione 15:18; Siosefa Sāmita—Hisitōlia 1:25; 1 Samuela 8:7; 1 Ngaahi Tuʻi 19:10, 14; 1 Nīfai 1:19–20).

  57. Vakai, 2 Kolinitō 12:20–21.

  58. Russell M. Nelson, “The Love and Laws of God” (Brigham Young University devotional, Sept. 17, 2019), 3, speeches.byu.edu.