“Mātiu 1; Luke 1,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Mātiu 1; Luke 1
Naʻe ʻomi ʻe Mātiu ha tohi hohoko ʻo Sīsū Kalaisi, ʻo fakamatalaʻi ai ʻEne haʻu mei he hako ʻo ʻĒpalahamé pea mo Tēvitá. Naʻe hā mai ʻa e ʻāngelo ko Kepalelí kia Sakalia ke fakahā ʻa e ʻamanaki ke fanauʻi ʻo Sione Papitaisó pea mo hono misioná. Ne ʻiloʻi ʻe Mele meia Kepaleli te ne hoko ko e faʻē ʻo e ʻAlo ʻo e ʻOtuá. Naʻe ʻaʻahi ʻa Mele kia ʻIlisapeti. Naʻá na fakatou fakafetaʻi ki he ʻEikí. Naʻe fāʻeleʻi ʻa Sione. Naʻe kikiteʻi ʻe Sakalia ʻa hono huhuʻi ʻo ʻIsilelí.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko e hā te tau lava ʻo ako fekauʻaki mo Sīsū mei he tohi hohoko ʻa Mātiú?
Naʻe fiemaʻu ʻe Mātiu ke ʻilo ʻe he kau laukongá naʻe fakakakato ʻe Sīsū ʻa e ngaahi kikite ʻi he Fuakava Motuʻá fekauʻaki mo e Mīsaiá. Naʻe fakahā ʻe he ngaahi kikité ʻe hoko ʻa e Mīsaiá ko ha hako ʻo ʻĒpalahame pea ʻe ʻomi ai ʻa e fakamoʻuí ki he māmaní kotoa. ʻE hoko foki ʻa e Mīsaiá ko ha hako ʻo e Tuʻi ko Tēvitá. ʻOku fakahaaʻi ʻe he tohi hohoko ʻa Mātiú ko Sīsuú ko ha hako Ia ʻo ʻĒpalahame mo e Tuʻi ko Tēvitá fakatouʻosi.
ʻI he taimi naʻe lekooti ai ʻe Mātiu naʻe ui foki ʻa Sīsū “ko Kalaisí,” naʻá ne fakamahinoʻi ai naʻe fakakakato ʻe Sīsū ʻa e talaʻofa ʻa e ʻOtuá ki he Tuʻi ko Tēvitá ʻe hoko mai ʻa e Kalaisí ʻi hono hakó. Naʻe talaʻofa ʻa e ʻOtuá te Ne fokotuʻu e taloni ʻo Tēvitá ʻo taʻengata. Ko e Kalaisí ko e faka-Kalisi ia ʻo e foʻi lea faka-Alamea ko e Mīsaiá, ʻa ia ʻoku ʻuhinga “kuo pani” pe “kuo fili.”
Naʻe pani ʻa e ngaahi tuʻi mo e kau taulaʻeiki lahi ʻo ʻIsilelí ʻi he kuonga muʻá. ʻI hono fili ke nau ngāue ʻi he ngaahi fatongia ko ʻení, naʻa nau hoko ai ko ha “kau mīsaia.” ʻI he kuonga ʻo Sīsuú, naʻe hāʻele mai ʻa e ʻAlo ʻo Tēvita ne talaʻofá, ʻa ia ʻe hoko ko e tuʻi māʻolunga tahá, ke hoko ko e Mīsaiá. Ko Sīsū Kalaisi ʻa e tuʻi fakamīsaia te Ne puleʻi mo pule ʻo taʻengata pea fakahoko e talaʻofa ʻa e ʻOtuá kia Tēvitá. ʻI he hoko ʻa Sīsū ko e Kalaisi mo e Mīsaiá, ko Ia ʻa e tokotaha kuo fili mo pani ʻe he Tamai Hēvaní ke fakafofongaʻi Ia pea mo ʻomi ʻa e fakamoʻuí ki Heʻene fānaú.
Ko e hā ʻoku ʻomi ai ʻe Mātiu mo Luke ha ngaahi tohi hohoko kehekehe ʻo Sīsuú?
(Fakafehoanaki ki he Luke 3:23–38.)
ʻOku ʻi ai ha ngaahi fakamatala ʻoku malava ke fai ki he ngaahi tohi hohoko kehekehé. Kuo fokotuʻu mai ʻe ha kau mataotao ʻe niʻihi ʻoku ʻomi ʻe Mātiu ʻa e tohi hohoko ʻa Siosefá, kae ʻomi ʻe Luke e tohi hohoko ʻa Melé. ʻOku pehē heni ko Heli ko ia ne hā ʻi he Luke 3:23 ko e tamai ʻi he fono ia ʻa Siosefá.
Ko ha toe fakamatala ʻe taha naʻe ʻave ʻe Mātiu ʻa e laine tuʻí ki he taloni ʻo e Tuʻi ko Tēvitá. Naʻe fai ʻe Luke ha tohi hohoko fakatāutaha mo pau ʻo aʻu kia ʻĀtama. ʻOku fakatou fokotuʻu ʻe he ongo tohi hohokó ʻa Sīsū ko e ʻAlo ʻo Tēvita pea mo e ʻea-hoko totonu ki he taloní.
Ko e konga mahuʻinga taha ʻo e tohi hohoko ʻo Sīsū Kalaisí naʻe fakahā ʻi he folofola ʻa e Tamai Hēvaní: “Ko hoku ʻAlo ʻofaʻangá ʻeni, ʻa ia ʻoku ou fiemālie lahi aí.”
Ko hai e kau fafine naʻe fakamatala ki ai ʻi he tohi hohoko ʻo Sīsū Kalaisí?
ʻOku ʻi ai ha kau fafine ʻe toko nima ʻoku hā ʻi he tohi hohoko ʻa Mātiu ʻo Sīsū Kalaisí. Hangē ko e mahaló, ʻoku fakakau ai ʻa Mele ko e faʻē ʻa Sīsuú. Mahalo naʻe taʻeʻamanekina, ka ʻoku kau foki ʻi he tohi hohokó ha kau fafine ʻe toko fā naʻe ʻikai ko ha kau ʻIsileli, pe ne nau feohi mo e kakai ne ʻikai ko e kau ʻIsileli, pe naʻe fakafehuʻia honau ongoongó.
Naʻe ʻi ai ha aʻusia kehe ʻa Tema. Naʻá ne mali mo e foha lahi taha ʻo Siutá, ʻa ia naʻe mālōlō. Naʻe ʻoange leva ʻe Siuta hono foha hono hokó ke na mali. Naʻe mālōlō foki mo ia. Naʻe fakatou faiangahala ʻa e ongo tangatá, pea naʻá na liʻaki ia taʻe ʻi ai ha fānau. ʻI he taimi naʻe ʻikai tauhi ai ʻe Siuta ha palōmesi ke foaki hono foha siʻisiʻi tahá ke mali mo Temá, naʻe ʻikai ai ke ʻi ai ha husepāniti ʻo Tema pe ko hano faingamālie ke maʻu ha fānau. ʻI heʻene fiemaʻu ha fānaú, naʻá ne hoko ai ko ha taha feʻauaki, ʻo kākaaʻi ʻa Siuta, peá ne feitamaʻi ha ongo māhanga—ko Felesi mo Sala. Ko Felesí ko ha kui ia ʻa Sīsū.
Naʻe nofo ʻa Lēhapi ʻi Selikō kimuʻa pea toki kapa ʻe he kau ʻIsilelí. Naʻá ne manavaʻofa ki he kau mataki ʻIsilelí mo tokoni ke fufuuʻi kinautolu. Neongo ʻene hoko ko ha taha feʻauaki Kēnani ʻi he kuohilí, ka naʻe fakahīkihikiʻi ia ʻe he kau Kalisitiane ʻi he kuonga muʻá koeʻuhí ko ʻene tuí.
Ko ha fefine Moape ʻa Lute. Hili e mālōlō hono husepānití, naʻá ne fili ke mavahe mei hono fonuá mo hono kakaí ka ne hoko ko ha tauhi ki heʻene faʻē ʻi he fonó.
Naʻe mali ʻa Patisepa mo ʻUlaia, ko ha sōtia muli ʻi he kau tau ʻa e Tuʻi ko Tēvitá. Naʻá ne nonofo feʻauaki mo Tēvita. Naʻá ne hoko kimui ko ha uaifi ki he Tuʻi ko Tēvitá pea ko e fehuhu ia ʻa e Tuʻi ko Solomoné.
Ko ha meʻa ʻe taha te tau lava ʻo ako mei hono fakakau ʻe Mātiu ʻa e kau fafine ko ʻení ʻi he tohi hohoko ʻa e Fakamoʻuí, ʻoku malava ʻa e ʻOtuá ʻo ngāue mo e kakai kotoa pē pea ʻi ha ngaahi founga taʻeʻamanekina. Ko ha toe sīpinga foki ia ʻo e foʻi moʻoni ko e tuʻunga ʻoku tau aʻusiá ʻoku ʻikai makatuʻunga ia ʻi he ngaahi tōʻonga ʻa ʻetau ngaahi kuí. ʻOku fakahaaʻi foki ʻe hono fakakau ʻo e houʻeiki fafiné ʻi he hisitōlia fakafāmili ʻo e Fakamoʻuí ʻa e fatongia mahuʻinga ʻoku fakahoko ʻe he houʻeiki fafiné ʻi hono fakahoko e ngāue ʻa e ʻOtuá.
Naʻe ʻuhinga ki he hā ʻa e pehē ke fakatahaʻí?
ʻI he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, naʻe faʻa fokotuʻutuʻu ʻa e malí ʻe he ʻulu ʻo e ngaahi fāmilí—ʻo meimei ko e ngaahi tamaí. Hili e felotoi ʻa e ongo fāmilí ki he malí, naʻe fakamaʻu ʻa e ongomeʻa malí, pe “fakatahaʻi.” ʻOku ʻuhinga ʻeni naʻá na fakamaʻu ke mali. Naʻe fakatahaʻi fakalao ʻa e ongomeʻá ni ka naʻe teʻeki ai ke na nofo fakataha ko e husepāniti mo e uaifi. Naʻe fiemaʻu ke tauhi pau ʻa e tuʻunga angamaʻá ʻi he vahaʻataimi ʻo e fakamaʻú mo e ouau malí.
Ko e hā ha ngaahi fili naʻe maʻu ʻe Siosefa ʻi he taimi naʻá ne ʻilo ai naʻe feitama ʻa Melé?
ʻI he taimi naʻe ʻilo ai ʻe Siosefa ʻa e feitama ʻa Melé, naʻá ne ʻiloʻi naʻe ʻikai ko e tamai ia ʻo ʻene pēpeé. Fakatatau ki he lao ʻo e kau Siú, ko e ngaahi meʻa ʻeni ke fili mei aí:
-
Naʻe mei lava pē ke ne vete mo Mele ʻi he kakaí pea tauteaʻi ia. Naʻe mei mahalo ʻe he kakaí naʻe halaia ʻa Mele ʻi he tonó—ko ha hia naʻe tautea mate ʻi he fono ʻa Mōsesé.
-
Naʻe mei lava pē ke ne fakafoki ʻene fakamaʻu kia Melé ʻi he ʻao ʻo ha ongo fakamoʻoni ʻe toko ua.
-
Te ne lava ʻo hoko atu ki he malí.
Naʻe loto ʻa Siosefa ke angaʻofa kia Mele. Naʻá ne palani ke kaniseli fakataautaha ʻa e fakamaʻú. ʻE hao heni ʻa Mele mei hano fakamaaʻi he kakaí mo hano malava ke tauteaʻi. Ka neongo ia, ʻi hono fakapapauʻi mei ha ʻāngelo naʻe moʻui angamaʻa ʻa Mele pea ko ʻene tamá ko e ʻAlo ia ʻo e ʻOtuá, naʻe fili ʻa Siosefa ke fai pē ʻa e malí. Naʻe pehē ʻe ha tokotaha ako ʻe taha, “Koeʻuhí ko e founga makehe ne feitamaʻi ai ʻa Sīsuú, ko e fakakaukau ko ia ki hono fāʻeleʻi teʻeki mali ʻa e tamasiʻí, naʻe uesia ai e ongoongo ʻo Mele mo Sīsuú (mahalo pē mo Siosefa) he kotoa ʻenau moʻuí.”
Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo hono feitamaʻi ʻo Sīsū Kalaisí?
Vakai, “Luke 1:34–35. ‘ʻE fēfē ai ʻa e meʻá ni, he ʻoku ʻikai te u ʻiloa ha tangata?’”
Ko e ʻuhinga ki he hā ʻa e huafa Sīsū?
ʻOku maʻu ʻa e huafa Sīsuú mei he Iēsous, ko e faka-Kalisi ia ʻo e hingoa faka-Hepelū ko e Yeshua. Yeshua ʻoku ʻuhinga ia ki he “ʻoku fakahaofi ʻe Sihova.” Ko e tohi fakalōloa ʻo e hingoá ko e, Yehoshua, ʻoku ʻuhinga ki he “Ko Sihova ʻa e fakamoʻuí.” ʻOku fakamoʻoniʻi fakatouʻosi ʻe he ongo sipela ʻo e hingoá ʻa e tuʻunga mo e misiona ʻo Sīsū Kalaisí. Ko e Sīsū naʻe Sihova ʻi he maama fakalaumālié Naʻe fakamatalaʻi ʻe Mātiu ʻa e ngāue ʻo e fakamoʻui ʻa e Fakamoʻuí ʻo pehē, “Te Ne fakamoʻui hono kakaí mei heʻenau ngaahi angahalá.”
Ko e hā e ʻuhinga ʻo e huafa ko e ʻImanuelá?
ʻImanuelá ʻoku haʻu mei he ngaahi lea faka-Hepelū ʻoku ʻuhinga ki he “Ko e ʻOtuá ʻiate kitautolu.” ʻI he veesi fakaʻosi ʻo Mātiú, ʻoku talaʻofa ai ʻe he Fakamoʻuí ki Heʻene kau ākongá, “ʻoku ou ʻiate kimoutolu maʻu ai pē, ʻo aʻu ki he ngataʻanga ʻo māmaní.” ʻOku ʻomi ʻe he ngaahi fakamatala faitatau ko ʻení ʻi he kamataʻanga mo e fakaʻosinga ʻo e Ongoongolelei ʻa Mātiú ʻa e pōpoaki he ʻikai ngalo kitautolu ʻi he ʻOtuá. ‘Okú Ne feʻao maʻu pē mo kitautolu.
Ko e taʻu fē naʻe ʻaloʻi ai ʻa e Fakamoʻuí?
Kuo teʻeki fai ʻe he Siasí ha fakamatala fakaʻofisiale fekauʻaki mo e taʻu naʻe ʻaloʻi ai ʻa e Fakamoʻuí. Naʻe faʻu ʻa e tohi māhina ʻoku lolotonga fakaʻaongaʻi ʻi he konga lahi ʻo e māmaní ʻi ha ngaahi senituli lahi hili e moʻui ʻa Sīsū Kalaisí. ʻOku ʻikai tui e kau mataotaó ki he founga hono fakaʻaongaʻi e fakamatala fakahisitōlia lolotongá ke fikaʻi e taʻu ne ʻaloʻi ai ʻa Sīsuú. Neongo ʻoku ʻikai ke tau maʻu ha ngaahi ʻaho pau, ka ʻoku tau maʻu ha lekooti ʻo e ngaahi meʻa lahi naʻe hoko ʻi he moʻui mo e ngāue fakafaifekau ʻa Sīsū Kalaisí.
Ko e hā ʻa e “lakanga ʻo ʻApiá”?
ʻI he Fuakava Motuʻá, naʻe vahevahe ʻe he Tuʻi ko Tēvitá ʻa e kau taulaʻeiki ʻo ʻIsilelí ki ha fāmili ʻe 24 (naʻe ui ko e “ngaahi lakanga”). Naʻe uiuiʻi ʻa e fāmili, pe lakanga, kotoa pē ke nau ngāue ʻi he temipalé tuʻo ua he taʻu ʻi ha uike ʻe taha ʻi he taimi takitaha. ʻOku pehē ʻi he Luke 1:5 naʻe kau ʻa Sakalia ki he “lakangá,” pe ko e fāmili fakataulaʻeiki ʻo ʻApiá. ʻOku fetongi ʻi he Liliu ʻe Siosefa Sāmita ʻa e Luke 1:8 ʻa e foʻi lea course (lakanga) ʻaki ʻa e priesthood (lakanga fakataulaʻeiki).
Naʻe talotalo ʻa e kau taulaʻeikí ke fili pe ko hai ʻiate kinautolu te ne maʻu ʻa e langilangi ke tutu ‘a e meʻa fakanamu lelei ʻi he temipalé. Koeʻuhí ko e tokolahi ʻo e kau taulaʻeikí, naʻe hāhāmolofia e faingamālie ke tutu e meʻa namu kakalá. Naʻe mei hoko ʻeni ko ha tuʻunga māʻolunga ʻi he moʻui ngāue tokoni ʻa Sakalia ko ha taulaʻeikí.
Ko e hā e fakakaukau ʻa e kakaí ki he paʻá ʻi he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú?
ʻI ʻIsileli ʻo e kuonga muʻá, naʻe lau ʻa e paʻa ʻa ha ongo meʻa mali ko ha meʻa fakamamahi lahi. Naʻe tui hala ha niʻihi ko e tautea ia ʻo e angahalá. Naʻe lotu ʻa Sakalia ke ʻi ai haʻane fānau mo ʻIlisapeti. Naʻe ʻikai ha hako ʻo Sakalia ke hoko atu hono lakanga fakataulaʻeikí. ʻI he ʻilo ʻe ʻIlisapeti ʻokú ne feitamá, naʻá ne pehē ʻe toʻo heni hono “manukiʻanga ʻi he kakaí.”
Neongo ʻena faingataʻaʻiá, ka naʻe kei tui faivelenga pē ʻa Sakalia mo ʻIlisapeti ki he ʻEikí. Ko e ʻuluaki eni ʻo e ngaahi meʻa lahi ne hoko ʻi he Kosipeli ʻa Luké ʻoku hā ai ʻa e ʻaloʻofa ʻa e ʻEikí kiate kinautolu ʻoku faingataʻaʻia pe loto-foʻí.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e “anga mo e mālohi ʻo ʻIlaisa”?
ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe he folofolá ʻa e hingoa ʻIlaisá ʻi ha ngaahi founga kehekehe. ʻI he taimi ko ʻení, ʻoku ʻuhinga ʻa e ʻIlaisa ke fakahaaʻi mai ha fakamelomelo. ʻI he kuonga muʻá, naʻe “faʻa lele muʻa [‘a e kau fakamelomeló] ʻi he saliote ʻa e tuʻí ʻo toʻo ha ngaahi foʻi maka pe meʻa kehe ke fakaʻataʻatā ʻa e halá, pea fakahā leʻolahi ʻa e hāʻele mai ʻa e pulé. … Naʻe hoko ʻa Sione ko ha fakamelomelo mo ha tokotaha ke ne fakahā ʻa Sisū. Ko ia ʻa e fakamelomelo kuo fili fakalangí.”
Naʻe fakahā ʻe he ʻāngelo ko Kepalelí kia Sakalia ʻe muʻomuʻa ʻa Sione ʻi he ʻao ʻo e Fakamoʻuí “ʻi he anga mo e mālohi ʻo ʻIlaisa.”
Ko hai ʻa Kepaleli?
Naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻa e tuʻunga ʻo e ʻāngelo ko Kepalelí: “Noa… ko Kepaleli; na‘e hoko hake hono mafaí kia ‘Atama ‘i he Lakanga Fakataula‘eikí; na‘e ui ia ‘e he ‘Otuá ki he tu‘unga ko ‘ení, pea ko e tamai ia ‘a e kakai mo‘ui kotoa pē ‘i hono kuongá.”
Ko e hā e founga naʻe “ʻofeina lahi” ai ʻa Mele ʻe he ʻEikí?
Kimuʻa pea fāʻeleʻi ʻa Melé, naʻe ʻiloʻi ʻe he kau palōfitá ʻa hono fatongia toputapu ko e faʻē ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻe ʻiloʻi ia ʻe ha kau palōfita ʻe niʻihi ʻaki hono hingoá. ʻOku fakahaaʻi mai ʻe he Tohi ʻa Molomoná naʻá ne hoko ko ha “meʻangāue mahuʻinga [kuo] fili” pea te Ne “fakahifo ha tama, ʻio, naʻa mo e ʻAlo ʻo e ʻOtuá.”
Naʻe fakamatalaʻi ʻe ʻEletā Pulusi R. Makongikī: “Koeʻuhí ʻoku taha pē ʻa e Kalaisí, ko ia ai ʻoku taha pē mo e Melé. Pea koeʻuhí naʻe fili ʻe he Tamaí ʻa e tokotaha anga-fakaʻeiʻeiki mo anga-māʻoniʻoni taha ʻi he kotoa ʻo Hono ngaahi foha fakalaumālié ke ne haʻu ki he māmaní ko Hono ʻAlo Tofu pē Taha ne Fakatupu ʻi he kakanó, ʻe lava ai ke tau pehē naʻá Ne fili e taha moʻui taau mo talenitiʻia fakalaumālie taha ʻi he kotoa ʻo Hono ngaahi ʻofefine fakalangí ke hoko ko e faʻē fakamatelie ʻa Hono ʻAlo Taʻengatá.”
Ko e hā naʻe fiemaʻu ai ke ʻi ai ha faʻē fakamatelie mo ha tamai taʻe-faʻa-mate ʻa Sīsuú?
Naʻe akonaki ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni: “Naʻe ʻaloʻi ʻa Sīsū ʻe ha Tamai taʻe-faʻa-mate mo ha faʻē fakamatelie. Naʻá Ne maʻu mei Heʻene Tamai moʻui taʻe-faʻa-maté ʻa e mālohi ke ikunaʻi ʻa e maté. Naʻá Ne maʻu mei Heʻene faʻē matelié ʻa e ikuʻanga ko e mate fakaesinó.
“Naʻe mahuʻinga ʻa e ngaahi ʻulungaanga makehe ko iá ki Hono misiona ke fakahoko ʻa e fakalelei maʻá e ngaahi angahala ʻa e faʻahinga kotoa ʻo e tangatá. Ko ia, naʻe ʻaloʻi ʻa Sīsū ko e Kalaisí ke Ne pekia (vakai, 3 Nīfai 27: 13–15). Naʻá Ne pekia ka tau moʻui. Naʻe ʻaloʻi Ia ke lava ʻa e faʻahinga kotoa pē ʻo e tangatá ʻo moʻui hili ʻa faʻitoká.”
“ʻE fēfē ai ʻa e meʻá ni, he ʻoku ʻikai te u ʻiloa ha tangata?”
Naʻe fehuʻi ʻe Mele ki he ʻāngelo ko Kepalelí pe te ne hoko fēfē ko e faʻē ʻa Sīsuú “he ʻoku ʻikai te u ʻiloa ha tangata,” pe ʻi hono fakalea ʻe tahá, ko e taupoʻou. Naʻe fakahā ange ʻe Kepaleli “ʻe hoko mai ʻa e Laumālie Māʻoniʻoni kiate koe, pea ʻe fakamalu koe ʻe he mālohi ʻo e Fungani Māʻolungá” pea ʻe hoko hono fohá ko e ʻAlo ʻo e ʻOtuá. ʻOku toe fakahaaʻi foki ʻe he ngaahi potufolofola kehe ʻoku talanoa ki hono tuʻituʻia ʻo Sīsū Kalaisi ko e ʻAlo Ia ʻo e ʻOtuá. Ka neongo ia, ʻoku ʻikai fakahā ʻe he ngaahi potufolofola ko ʻení ʻa e founga naʻe hoko ai ʻa e mana ko ʻení. Kuo fakatokanga mai ʻa e kau taki ʻo e Siasí kiate kitautolu fekauʻaki mo e fakamahamahalo fekauʻaki mo e founga naʻe fakatupu ai ʻa e Fakamoʻuí.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e kupuʻi lea “fokotuʻu ʻe ia ʻa e mālohi ʻo e fakamoʻuí”?
Hili hono fāʻeleʻi ʻo Sioné, naʻe fakahīkihikiʻi ʻe Sakalia ʻa e ʻOtuá mo kikiteʻi e misiona ʻo Sioné. Hangē ko hono lekooti ʻi he Luke 1:69, naʻe pehē ʻe Sakalia kuo “fokotuʻu [ʻe he ʻOtuá] ʻa e mālohi ʻo e fakamoʻuí” (tānaki atu hono fakamamafaʻí), ʻa ia ko ha hingoa fakamīsaia ʻoku ʻuhinga kia Sīsū Kalaisi. Ko e meʻatuí ko ha fakataipe ia ʻo e mālohi—ko ha ʻuhinga ki he mālohi ʻo e fanga monumanu tupuʻa ʻoku ʻi ai honau meʻatui ʻi he Fonua Tapú.
Ako Lahi Ange
Ko e ʻAloʻi ʻo Sīsū Kalaisí
-
Dallin H. Oaks, “Prophetic Announcements of Christ’s Birthfakataha lotu Faka-Kilisimasi ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí, ʻaho 4 ʻo Tīsema 2016), Gospel Library
Mele, ko e Faʻē ʻo e ʻAlo ʻo e ʻOtuá
-
Becky Craven, “Following Mary’s Example,” New Era, Dec. 2018, 24–27
-
Gaye Strathearn, “Mele, ko e Faʻē ʻa Sīsuú,” Liahona, Sānuali 2019, 12–17
-
Margot Hovley, “Mary, Mother of the Savior,” Ensign, Dec. 2019, 22–23
Mītiá
Ngaahi Vitioó
“Mary and Elisabeth Rejoice Together” (5:14)
“Mary, the Mother of Jesus” (2:11)
Ngaahi ʻĪmisí
The Angel Gabriel Appears to Zacharias [Ko e Hā ʻa e ʻĀngelo ko Kepalelí kia Sakalia], tā fakatātā ʻa Michael Malm
Ko Hono Fakahā ʻo e ʻAloʻí, tā ʻa John Scott
Elisabeth and Mary [ʻIlisapeti mo Mele], tā fakatātā ʻa James L. Johnson