Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
1 mo e 2 Tesalonika


“1 mo e 2 Tesalonika,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

1 mo e 2 Tesalonika

Naʻe ola lelei ʻa e malanga ʻa Paula mo hono ngaahi hoa ngāue fakafaifekaú ki he kakai ʻi Tesaloniká. Naʻe faifai pea fakamālohiʻi kinautolu ke nau mavahe mei he koló. Hili ha kiʻi taimi siʻi mei heʻenau mavahé, naʻe ʻilo ʻe Paula naʻe kei tui faivelenga pē e Kāingalotu ʻi Tesaloniká pea naʻa nau vahevahe e ongoongoleleí mo e niʻihi kehé. ʻI heʻene fuofua tohi ki he kau Tesaloniká, naʻe toe fakaongo ai ʻe Paula ʻa ʻene līʻoa fakamātoato ki he ʻOtuá pea mo hono akoʻi e ongoongoleleí. Naʻá ne tali foki ki he ngaahi hohaʻa ʻa e Kāingalotú fekauʻaki mo e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻe fai ʻe Paula ha tohi hono ua kimui ange ki he Kāingalotu ʻi Tesaloniká. Naʻe fai ʻa e tohi ko ʻení ke fakatonutonu ʻa e ngaahi fakakaukau hala fekauʻaki mo e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú ʻe he Siasí pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Ko hai naʻe fakataumuʻa ki ai hono tohi e 1 mo e 2 Tesaloniká pea ko e hā hono ʻuhingá?

Ko Tesaloniká ko ha kolo longomoʻui ia naʻe hoko ko e uhouhonga ʻo e fetuʻutakí mo e fefakatauʻakí. Naʻe langa ʻa e koló ʻi ha taulanga fakanatula ʻi he Tahi ʻEsiení. Naʻe fakafehokotaki ia ʻe ha hala lahi ki he ngaahi kolo kehé. Koeʻuhí ko hono tuʻuʻangá, naʻe hoko ʻa Tesalonika ko ha tefitoʻi feituʻu fakanatula ia ki hono fakamafola ʻo e ongoongoleleí ʻi Masitōnia mo Kalisi.

Mape ʻo e fakahahake ʻo e Metiteleniané

Naʻe fokotuʻu ʻe Paula mo hono ongo hoa ngāue fakafaifekau ko Sailosi mo Tīmoté, ʻa e Siasí ʻi Tesalonika kimuʻa ange ʻi heʻene fononga fakafaifekau hono uá. Ka neongo ia, naʻe fakamālohiʻi ʻe he kau taki ʻo e kau Siú ʻa Paula mo hono ongo hoa ngāué ke nau mavahe mei he koló. Hili haʻane kiʻi nofo taimi nounou ʻi ʻAtenisi, naʻe ʻalu ʻa Paula ki Kolinitō, ʻa ia naʻe toe kau fakataha ai mo Sailosi mo Tīmote.

Naʻe fekauʻi atu ʻe Paula ʻa Tīmote ke foki ki Tesalonika ke vakai pe kuo fēfē ʻa e kau papi ului foʻoú. Ko e ongo tohi ʻa Paula ki he kakai Tesaloniká, ʻa ia naʻe fakatou tohi mei Kolinitoó, ko haʻane tali ia ki he lipooti ʻa Tīmoté. Naʻe tohi ʻa e 1 Tesaloniká ʻi he AD 51 nai pea ʻoku malava pē ko e taha ia ʻo e ʻuluaki ngaahi tohi ʻa Paulá.

Ko e ongo kaveinga lalahi ʻi he 1 Tesaloniká ko e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisi pea mo e natula ʻo e Toluʻi ʻOtuá. ʻI he tohi ko ʻení, naʻe fai foki ʻe Paula ha fakafetaʻi mo ha fakahīkihiki ki he Kāingalotu ʻi Tesaloniká.

Naʻe hiki ʻene tohi hono uá hili ha taimi nounou mei ai, ʻi he AD 51 pe 52 nai. Naʻe fakataumuʻa ʻa e tohí ni ke fakamālohia ʻa e tuí mo fakaleleiʻi ʻa e ngaahi taʻemahino fakatokāteliné. Naʻe kikiteʻi foki ai ʻe Paula ha “liliu kovi” kimuʻa ʻi he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e ʻEikí.

1 Tesalonika 2:2

Naʻe tali fēfē ʻe Paula mo hono ongo hoa ngāue fakafaifekaú ʻa e ngaohikovia kinautolú?

Naʻe fakafisingaʻi e pōpoaki ʻo e ongoongoleleí ʻi Tesaloniká ʻe he kau Siu mo e kau Senitaile fakafepakí fakatouʻosi. Naʻe fakamatala ʻe Paula naʻe ngaohikovia ia mo hono ongo hoa ngāué ʻi ha founga fakamā ʻi Filipai. ʻOku pehē ʻe he Pulusinga ʻa Kingi Sēmisi ʻo e Tohi Tapú naʻa nau tali ʻa e ngaohikoviá ʻi he loto-toʻa mo e “fakatanga lahi.” ʻOku ʻikai ʻuhinga ʻa e kupuʻi lea ko ʻení naʻe fakafetau pe fakakikihi ʻa Paula ʻi heʻene malangá. Ka, ʻoku ʻuhinga ia naʻá ne akoʻi ʻa e ongoongoleleí ʻi he uhouhonga ʻo e fakafetaú mo e fakafepakí. ʻOku pehē ʻe ha liliu ʻe taha ʻo e Tohi Tapú, “Ka neongo naʻa mau ʻosi faingataʻaʻia mo fakamaaʻi ʻi Filipai, hangē ko ia ʻoku mou meaʻí, naʻa mau maʻu ha loto-toʻa ʻi homau ʻOtuá ke fakahā kiate kimoutolu ʻa e ongoongolelei ʻa e ʻOtuá neongo e lahi ʻa e fakafepakí.”

1 Tesalonika 2:17–18

Naʻe taʻofi fēfē ʻe Sētane ʻa Paulá?

Naʻe teʻeki toe foki ʻa Paula ki Tesalonika talu hono tuli ia ʻi he lolotonga ʻene fononga fakafaifekau hono uá. Naʻá ne pehē naʻe ʻikai ke ne lava ʻo foki he naʻe “taʻofi” ia ʻe Sētane. Naʻe ʻikai ʻomi ʻe Paula ha fakaikiiki fekauʻaki mo e founga naʻe taʻofi ai ia ʻe Sētane mei heʻene foki ki Tesaloniká. Ka neongo ia, ʻoku tau ʻiloʻi naʻe ʻosi hoko ʻa e fakatanga mei he kakai Siú ke toe takai ai ʻa Paula ʻi ha hala kehe ʻi heʻene ngaahi ngāue fakafaifekaú. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Hauati W. Hanitā fekauʻaki mo e fakafepaki ki he kau tamaioʻeiki ʻa e ʻEikí, “ʻOku ʻi ai maʻu pē ʻa Sētane pea te ne fai ʻa e meʻa kotoa te ne lavá ke taʻofi mo fakatūkiaʻi mo ikunaʻi.”

1 Tesalonika 4:3–5

Ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi ʻe Paula fekauʻaki mo e fetuʻutaki fakasekisualé?

ʻI he kuonga ʻo Paulá, naʻe fakaoleoleʻi mo tali ʻe he kau Senitaile tokolahi ʻa e ngaahi feohi fakasekisuale ʻi tuʻa ʻi he nofo-malí. Koeʻuhí ko e tokolahi taha ʻo e kāingalotu foʻou ʻo e Siasí ʻi Tesaloniká ko e kau Senitaile, naʻe ongoʻi ʻe Paula naʻe fiemaʻu ke fakamālohia ʻenau mahino ki he tōʻonga ʻoku nau ʻamanaki ki ai fekauʻaki mo e tōʻonga fakasekisualé. Naʻá Ne akoʻi kuo pau ke nau “tapu[ʻi] ʻa e feʻauakí.” ʻOku liliu ʻa e feʻauakí mei he foʻi lea faka-Kalisi ko e porneia pea ʻoku fekauʻaki ia mo e angaʻuli fakasekisualé. Naʻe talaange foki ʻe Paula ki he Kāingalotú ke nau mapuleʻi honau sinó pea ʻoua naʻa nau tukulolo ki he ngaahi holi koví.

Naʻe pehē ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinā fekauʻaki mo e tōʻonga fakasekisualé: “ʻOku taha pē pea ʻoku teʻeki ai ha liliu ki he tuʻunga moʻui maʻa fakasekisuale ʻa e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní: ʻoku toki ngofua pē ʻa e feohi vāofi ʻa ha tangata mo ha fefine ʻi he feohi fakamalí ʻo fakatatau ki he fakahinohino he palani ʻa e ʻOtuá. Ko e faʻahinga feohi vāofi fakaesino ko iá ʻoku ʻikai ko ha fie ʻilo pē ki ha meʻa ke ʻahiʻahiʻi, fakafiemālieʻi ha holi, pe ha faʻahinga fakafiefia pe meʻa fakamānako ke tulifua siokita ki ai. … Ko ha kau fakafofonga pē kitautolu kuo tāpuekina ʻaki ha tauʻatāina ke fili ki he anga ʻoku maʻá pea ʻoku hā ia mei hotau tukufakaholo fakalangi ko e fānau ʻa e ʻOtuá—kae ʻikai mei he ngaahi ʻulungaanga fakasekisualé pe tōʻonga moʻuí pe ngaahi fakakaukau fakapotó.”

1 Tesalonika 4:13–18; 5:1–11

Ko e hā ʻa e pōpoaki ʻa Paula fekauʻaki mo e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí?

ʻI he ngaahi potufolofola ko ʻení, pea ʻi he ngaahi feituʻu kehe ʻi he Fuakava Foʻoú, ʻoku fakaʻaongaʻi ai ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ko e parousia ʻi heʻene fekauʻaki mo e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí. ʻI he anga fakafonua ʻi Kalisi-Lomá ʻi he kuonga ʻo Paulá, naʻe fakamatalaʻi ʻe he parousia ʻa e tūʻuta mai ʻo ha pule pe ko e “ngaahi fakahā mālohi ʻa ha ʻotua.” Hangē ko ʻení, ʻi he tūʻuta mai ha ‘emipola Loma ki ha komiunitī na‘e fai ha hanganaki ki ai fakataha mo ha fuʻu teuteu lahi. Naʻe tokoni hono fakaʻaongaʻi ʻe Paula e foʻi leá ni, ke ne fakamamafaʻi ai e mahuʻinga ʻo e teuteu lelei ki he liuaki mai ʻa Sīsū Kalaisi ki he māmaní.

ʻOku fakahaaʻi ʻe he ngaahi akonaki ʻa Paula ʻi he 1 Tesalonika 4:13–18 naʻe ʻi ai ha puputuʻu ʻi he lotolotonga ʻo e Kāingalotu Tesaloniká fekauʻaki mo e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Kalaisí. ʻOku hangē naʻe ʻi ai ha kāingalotu ʻe niʻihi ʻo e Siasí naʻa nau ʻamanaki ʻe vave pē ha liuaki mai ʻa e ʻEikí. Naʻe kamata ke ʻi ai ha ngaahi hohaʻa ʻi he taimi naʻe ʻikai hoko ai ia ʻi he taimi pē ko iá.

Ko hono moʻoní, naʻe hohaʻa ha niʻihi naʻa ʻikai kau ʻa kinautolu ne toki pekiá ʻi he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí. Naʻa nau hohaʻa foki ki he meʻa ʻe ala hoko ki he kakai faivelenga kuo pekia ʻi he liuaki mai ʻa Sīsū Kalaisí.

Naʻe akoʻi ʻe Paula ko kinautolu ʻoku moʻui ʻi he taimi ʻe liuaki mai ai ʻa Sīsū Kalaisí he ʻikai ke nau “ʻmaʻu ha faingamālie lelei angeʼ … ʻi he niʻihi kuo ʻosi pekiá, koeʻuhí ko e taimi ʻe liuaki mai ai ʻa Sīsuú, ko kinautolu kuo pekia ʻi he tuí te nau ʻuluaki toe tuʻu hake ke feʻiloaki mo Kalaisi. Pea hili ʻení, ʻe lava ke ʻohake mo kinautolu ʻoku kei moʻuí ke fakafetaulaki mo Sīsū pea te nau toe fakataha kotoa pē (vakai, 1 Tesalonika 4:16–17).”

Hangē naʻe ueʻi ʻe he tokanga ʻa e Kāingalotu Tesaloniká ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e ʻEikí ke fai ai ʻe Paula ʻene tohi hono ua kiate kinautolú. Naʻe fakatokangaʻi ʻe Paula ʻi he 2 Tesalonika 2:1–12, ha ngaahi fakaʻilonga mahuʻinga ʻe hoko kimuʻa ʻi he liuaki mai ʻa e Fakamoʻuí. Naʻá ne toe lea foki ʻo kau ki he “tō‘onga fakapikopiko ‘a e Kāingalotú ‘a ia naʻe ngali hoko ‘enau fakapikopikó ke fakatupunga ai ha ‘amanaki ta‘e-mo‘oni ki ha Hā‘ele ‘Anga Ua ‘oku vave maí (vakai, 2 Tesalonika 3:6–15).”

1 Tesalonika 5:1–8

Ko e hā ʻoku mateuteu lelei ange ai ʻa e “fānau ʻa e māmá” ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí?

Naʻe fakafehoanaki ʻe Paula ʻa e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Kalaisí ki he hū taʻeʻamanekina ʻa ha kaihaʻa ʻi he poʻulí. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻa e talanoa fakatātā ko ʻení kimuʻa ʻe Sīsū Kalaisi pea ʻoku toe maʻu foki ia ʻi he folofola ʻo e onopōní. ʻOku fakatātaaʻi ʻe he talanoá ʻe hoko ʻa e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí ko ha meʻa fakafokifā mo taʻeʻamanekina ki ha niʻihi tokolahi.

ʻE mamata ʻa e kau ākonga ʻa Sīsū Kalaisí, ʻa ia ko e “fānau ʻa e māmá,” ki he ngaahi fakaʻilonga ʻo e liuaki mai ʻa e ʻEikí pea he ʻikai fakaʻohovale ia kia nautolu.

1 Tesalonika 5:19

ʻOku ʻuhinga nai ki he hā ke fuʻifuʻi ʻa e Laumālié?

Ko ha konga ʻo e faleʻi ʻa Paula ki he founga ke teuteu ai ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí, naʻá ne fakatokanga ki he Kāingalotú ke “ʻoua naʻa fuʻifuʻi ʻa e Laumālié.” ʻOku liliu ʻa e fuʻifuʻí mei ha foʻi lea faka-Kalisi ʻoku ʻuhinga ke tamateʻi, fakafeʻātungiaʻi, pe taʻofi. “ʻOku ʻuhinga ʻa e fuʻifuʻi ʻa e Laumālié ke tekeʻi Hono ivi tākiekiná, hangē ko e feinga ke fakapūlouʻi ha afi ke maté. Ko e taha ʻo e ngaahi tefitoʻi lao ʻo e ʻaʻeva mo e ʻOtuá ʻoku ʻikai totonu ke tau tali ʻikai ki he Laumālie ʻo e ʻOtuá.”

1 Tesalonika 5:21

ʻOku ʻuhinga ki he hā ke “ʻahiʻahiʻi ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē”?

ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e “ʻahiʻahiʻi” ʻi he Liliu ʻa Kingi Sēmisi ʻo e Tohi Tapú ke siviʻi, vakaiʻi, pe fakafaikehekeheʻi. Naʻe fakaafeʻi ʻe Paula e Kāingalotu Tesaloniká ke siviʻi pe “ʻahiʻahiʻi ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē” ke fakafaikehekeheʻi ʻa e leleí mei he koví pea ke “puke ke maʻu ʻa ia ʻoku leleí.”

1 Tesalonika 5:26

Ko e hā e ʻuhinga naʻe fakahinohinoʻi ai ʻe Paula ʻa e Kāingalotú ke nau feʻiloaki ʻaki ha ʻumá?

Naʻe tohi ʻe ha mataotao ʻe taha ʻo e Tohi Tapú ʻo pehē: “Naʻe mei hangē ʻa e fekau ʻa Paula ki he Kāingalotú ke nau feʻiloaki ʻaki ha ʻʻuma māʻoniʻoní’ ko ha fakaʻilonga fakafiemālie mo angamaheni ʻo e feohi ʻi hono tuʻunga fakakuongamuʻa ʻi he Metiteleniané. Ka ʻi he tūkunga fakafonua faka-Hihifo ʻo ʻAmelika ʻi he 1800 tupú, naʻe ueʻi fakalaumālie ʻe he ʻEikí ʻa Siosefa Sāmita ke liliu ʻa e fekau ko ʻeni ʻi he Fuakava Foʻoú ki he ʻfefakaʻapaʻapaʻaki ʻaki ʻa e salute māʻoniʻoní,ʼ mahalo ko ha founga ke fakaʻaongaʻi ai ʻa e fakakaukau ko ʻení ki Hono kakai naʻe nofo ʻi ha kuonga mo ha feituʻu kehe ʻa ia naʻe ʻikai hoko ai ʻa e ʻumá ko ha founga lelei ʻo e fakafeʻiloaki ʻi he kakai ʻo e siasí.”

2 Tesalonika 2:1–4

Ko e hā e meʻa naʻe akoʻi ʻe Paula ʻo kau ki he Hē mei he Moʻoní?

Hangē ko ʻene fuofua tohi ki he kakai Tesaloniká, naʻe lea ʻa Paula ki he ngaahi taʻe-femahinoʻaki fekauʻaki mo e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻá ne fakamatala ʻo pehē kimuʻa ʻi he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Kalaisí ʻe “tomuʻa hoko ʻa e liliu kovi.” Ko e “liliu koví” ko ha liliu ia ʻo e foʻi lea faka-Kalisi ko e apostasia, ko ha foʻi lea ʻoku lava pē foki ke ʻuhinga ki he “angatuʻu” pe “fakafepaki.” Naʻe lea ʻa Paula fekauʻaki mo ha tau ʻe mafola lahi mo fakataumuʻa ki he ongoongolelei ʻa e ʻEikí mo Hono Siasí.

Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē:

“Naʻe fokotuʻu ʻe he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí ʻa Hono Siasí, kimuʻa pea Tutuki Iá. Naʻe kau ai ʻa e kau ʻaposetolo, kau palōfita, kau fitungofulu, kau akonaki mo e alā meʻa pehē. Pea naʻe fekauʻi atu ʻe he ʻEikí ʻEne kau ākongá ki māmani ke nau malangaʻi ʻa ʻEne ongoongoleleí.

“Ne hili ha vahaʻa taimi mei ai, naʻe fakaʻau ke holo fakalaumālie ʻa e Siasi naʻe fokotuʻu ʻe he ʻEikí. Naʻe fulihi ʻEne ngaahi akonakí; naʻe liliu ʻEne ngaahi ouaú. Naʻe hoko ʻa e Hē Fakaʻaufuli mei he Moʻoní ʻo hangē ko ia naʻe tomuʻa fakahā ʻe Paulá, ʻa ia naʻá ne ʻiloʻi he ʻikai toe hāʻele mai ʻa e ʻEikí ʻʻo kapau ʻe ʻikai tomuʻa hoko ʻa e liliu kovíʼ (2 Tesalonika 2:3).

“Naʻe muimui ʻa e Hē Fakaʻaufuli ko ʻeni mei he Moʻoní ʻi he sīpinga kuo fakangata ʻaki ʻa e kuonga fakakosipeli takitaha he kuohilí. Ko e fuofua kuonga fakakosipelí ʻa e kuonga ʻo ʻĀtamá. Hili iá pea hoko mai leva e kuonga ʻo ʻĪnoke, Noa, ʻĒpalahame, Mōsese, mo e niʻihi kehe. Naʻe ʻi ai ha fatongia fakalangi ʻo e palōfita takitaha ke akoʻi e tuʻunga fakalangi mo e tokāteline ʻo e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí. Naʻe fakataumuʻa e ngaahi akonakí ni ʻi he kuonga takitaha ke tokoniʻi e kakaí. Ka naʻe iku ʻenau talangataʻá ki he hē mei he moʻoní. Ko ia ai, naʻe fakangatangata ʻa e kuonga fakakosipeli kotoa pē ʻi he kuohilí ki he taimí mo e feituʻú. Naʻe fakangatangata kinautolu ki he taimí koeʻuhí naʻe iku kotoa ia ki he hē mei he moʻoní. Naʻe fakangatangata kinautolu ki he feituʻú ʻi ha kiʻi konga siʻi pē ʻo e māmaní.

“Ko ia naʻe fiemaʻu ai hao fakafoki kakato mai ʻo e ongoongoleleí. Naʻe ui ʻe he ʻOtua ko e Tamaí mo Sīsū Kalaisi ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá ke hoko ko e palōfita ʻo e kuonga ko ʻení. Naʻe pau ke fakafoki mai ʻa e ngaahi mālohi fakalangi kotoa pē ʻo e kuonga fakakosipeli ʻi he kuohilí ʻiate ia. Ko e kuonga ko ʻeni ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá he ʻikai fakangatangata ia ki he taimí pe feituʻú. He ʻikai fakangata ʻaki ia ʻa e hē mei he moʻoní, pea te ne fakafonu ʻa e māmaní.”

2 Tesalonika 2:3–9

Ko hai ʻa e “foha ʻo e malaʻiá”?

ʻOku fakamahino ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá naʻe ʻuhinga ʻa Paula kia Sētane ʻi he ngaahi veesi ko ʻení. ʻOku haʻu ʻa e foʻi lea ko e malaʻiá mei he lea faka-Latina ko e perdere, ʻa ia ko hono ʻuhingá ko e “fakaʻauha.” Ko ha hingoa ia naʻe foaki kia Lusifā ʻi he taimi naʻe kapusi ai ia ki tuʻa mei he ʻao ʻo e ʻOtuá lolotonga ʻa e moʻui ʻi he maama fakalaumālié. Naʻe kapusi ki tuʻa ʻa kinautolu kotoa pē naʻe muimui ʻia Sētane mo angatuʻu ki he ʻOtuá ʻi he moʻui kimuʻa ʻi he māmaní pea nau hoko ko e ngaahi foha ʻo e malaʻiá. Naʻe fakamatalaʻi foki ʻe Paula ʻa e “tangata ʻo e angahalá” ko ha taha ʻoku “angatuʻu pea fakahīkihiki ia ke māʻolunga ʻi he meʻa kotoa pē ʻoku ui ko e ʻOtuá.”

2 Tesalonika 2:10–12

Ko e hā ka ʻomi ai ʻe he ʻOtuá ʻa e mālohi ʻo e kākaá ki he kau faiangahalá?

Naʻe fakatokanga ʻa Paula ko kinautolu ʻoku nau fakasītuʻaʻi ʻa e moʻoní pea tafoki mei aí te nau aʻusia ha fakakaukau hala ʻoku mālohí. Ka ne taʻeʻoua e Laumālie Māʻoniʻoní, te nau tui ki ha meʻa ʻoku loi. Naʻe fakamatalaʻi ʻe he palōfita ko ʻAlamaá ʻa e founga ʻe lava ke mole ai mei ha taha ʻa e maama ʻo e mahinó: “ʻIlonga ia ʻe fakafefeka hono lotó, ʻe maʻu ʻe ia ʻa e konga siʻi ange ʻo e folofolá; pea ʻilonga ia ʻe ʻikai fakafefeka hono lotó, ʻe foaki kiate ia ʻa e konga lahi ʻo e folofolá, kae ʻoua kuo tuku kiate ia ke ne ʻiloʻi ʻa e ngaahi meʻa lilo ʻa e ʻOtuá ʻo aʻu ki heʻene ʻiloʻi hono kotoa. Pea ko kinautolu ʻe fakafefeka honau lotó, ʻe foaki kiate kinautolu ʻa e konga siʻi ange ʻo e folofolá kae ʻoua kuo ʻikai ke nau ʻiloʻi ha meʻa ʻo kau ki heʻene ngaahi meʻa liló.”

Ako Lahi Ange

Ko e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí

  • Russell M. Nelson, “Ko e Kahaʻu ʻo e Siasí: Ko Hono Teuteu ʻo e Māmaní ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí,” Liahona, ʻEpeleli 2020, 12–17

  • Neil L. Andersen, “Ke Hoko Mai Ho Puleʻangá,” Liahona, Mē 2015, 119–23

  • Vakai ki he Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí,” Gospel Library

Ko e Hē Mei He Moʻoní

Mītiá

Ngaahi ʻĪmisí

Hāʻele ʻAnga Ua Maí

Kalaisi ʻi ʻolunga ʻi he ngaahi ʻaó, takatakaiʻi ʻe ha kau ʻāngelo

Ko e Hāʻele ʻAnga Ua Maí, tā fakatātaaʻi ʻe Harry Anderson

Ko Kalaisi ʻoku hāʻele hifo ʻi ha pulupulu kulokula

Te Ne Toe Hāʻele Mai ke Pule mo Pule Fakatuʻi, tā fakatātaaʻi ʻe Mary R. Sauer

Ko Kalaisi mo e kakai ʻoku nau falala kiate Ia ke maʻu ha fakafiemālie

Kalaisi ko e Fakafiemālié, tā fakatātaaʻi ʻe Carl Heinrich Bloch

Ngaahi Vitiō

“The Apostasy and Restoration” (1:51)

1:51

“Ngaahi kuonga fakakosipelí: Ko e Sīpinga ʻo e Hē mei he Moʻoní mo Hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí” (6:52)

6:55

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Vakai, Kenneth L. Barker and others, eds., NIV Study Bible: Fully Revised Edition (2020), 2103, fakamatala ʻi he fakafeʻiloaki ki he 1 Tesaloniká.

  2. Vakai, Richard Lloyd Anderson, Understanding Paul: Revised Edition (2007), 69.

  3. Vakai, Ngāue 17:1–4; 1 Tesalonika 1:9.

  4. Vakai, Ngāue 17:5–10; 1 Tesalonika 2:17.

  5. Vakai, Ngāue 17:15–34; 18:1–5.

  6. Vakai, 1 Tesalonika 3:1–3.

  7. Vakai, Frank F. Judd Jr., “The Life of the Apostle Paul: An Overview,” ʻi he New Testament History, Culture, and Society: A Background to the Texts of the New Testament, ed. Lincoln H. Blumell (2019), 422–24.

  8. Vakai, 1 Tesalonika 1:10; 2:19; 3:13; 4:13–17; 5:1–10, 23.

  9. Vakai, 1 Tesalonika 1:1, 5–6; 3:11; 4:8; 5:19.

  10. Vakai, Earl D. Radmacher and others, eds., NKJV Study Bible, 3rd ed. (2018), 1811.

  11. Vakai, 2 Tesalonika 2:2.

  12. 2 Tesalonika 2:3–12.

  13. Vakai, Ngāue 17:5–10.

  14. Harold W. Attridge and others, eds., The HarperCollins Study Bible: New Revised Standard Version, Including the Apocryphal/Deuterocanonical Books (2006), 2007, fakamatala ki he 1 Tesalonika 2:2.

  15. Vakai, Ngāue 17:10.

  16. 1 Tesalonika 2:18.

  17. Vakai, Ngāue 17:13–15.

  18. The Teachings of Howard W. Hunter, ed. Clyde J. Williams (1997), 252.

  19. 1 Tesalonika 4:3.

  20. “Neongo naʻe faʻa liliu ko e ʻfeʻauakiʼ ʻi he ngaahi paaki faka-Pilitāniá (hangē ko e, KJV, NASB, NRSV), ka ko e porneia ʻi he konga lahi taha ʻo e puipuituʻá ko ha foʻi lea fakalūkufua ia ki ha tōʻonga fakasekisuale taʻe-fakalao. ʻOku faʻa fekauʻaki ia mo e ngaahi kovi fakasekisuale kehé, hangē ko e akatharsia (ʻtuʻunga fakamōlale ʻikai maʻáʼ), aselgeia (ʻangaʻulíʼ), epithymia (ʻholi kovíʼ), mo e moicheia (ʻtonóʼ)” (Tremper Longman III and Mark L. Strauss, The Baker Expository Dictionary of Biblical Words [2023], 729).

  21. ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe he Tohi Tapu ʻa Kingi Sēmisí ʻa e kupuʻi lea “holi fakalieliá.” Ko e Concupiscence ko e “fakahehema kui pe fakahehema ki he koví” (Robert L. Millet, “The Process of Salvation,” ʻi he Salvation in Christ: Comparative Christian Views, ed. Roger R. Keller and Robert L. Millet [2005], 158).

  22. David A. Bednar, “ʻOku Mau Tui ki he Angamaʻá,” Liahona, Mē 2013, 42.

  23. Vakai, 1 Kolinitō 15:23; 1 Tesalonika 4:15; 2 Tesalonika 2:1.

  24. Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary, 622, entry 4242.

  25. Vakai, 1 Tesalonika 4:13.

  26. Vakai, 1 Tesalonika 4:15–16. Fakafehoanaki ki he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:96–97.

  27. Frank F. Judd Jr., The Essential New Testament Companion: Key Insights to Your Gospel Study (2014), 169.

  28. Eric D. Huntsman, “The Occasional Nature, Composition, and Structure of Paulʻs Letters,” ʻi he How the New Testament Came to Be: The Thirty-fifth Annual Sidney B. Sperry Symposium, ed. Kent P. Jackson and Frank F. Judd Jr. (2006), 192.

  29. Vakai, 1 Tesalonika 5:2.

  30. Vakai, Mātiu 24:43; Luke 12:39.

  31. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 106:4–5.

  32. 1 Tesalonika 5:5.

  33. Vakai, 1 Tesalonika 5:4–5; vakai foki, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 106:5.

  34. Vakai, 1 Tesalonika 5:6–23.

  35. Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1135, entry 4570.

  36. Earl D. Radmacher and others, eds., NKJV Study Bible, 3rd ed. (2018), 1810, fakamatala ki he 1 Tesalonika 5:19.

  37. Vakai, “dokimazo” ʻi he Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary, 819, entry 1381a.

  38. 1 Tesalonika 5:21.

  39. Richard Neitzel Holzapfel, “The Lord Guides His Church According to Our Language and Understanding” [digital-only article], Liahona, Aug. 2022, Gospel Library.

  40. 2 Tesalonika 2:3.

  41. Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1050, entry 646.

  42. Russell M. Nelson, “The Gathering of Scattered Israel,” Liahona, Nov. 2006, 79–80.

  43. Vakai, Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, 2 Tesalonika 2:7–9 (ʻoku fakaʻilongaʻi ʻe he tohi fakahihifí ʻa e fakamatala naʻe liliú).

  44. Andrew C. Skinner, “In Praise of the Resurrection of Jesus Christ: The Culmination of His Saving Work,” ʻi he Thou Art the Christ, the Son of the Living God: The Person and Work of Jesus in the New Testament, ed. Eric D. Huntsman and others (2018), 32.

  45. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:26.

  46. 2 Tesalonika 2:4.

  47. ʻAlamā 12:10–11.