“1 Kolinitō 1–7,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
1 Kolinitō 1–7
Naʻe feinga ʻa e ʻAposetolo ko Paulá ke fakamālohia ʻa e kau toki papi ului ʻi Kolinitoó. Naʻa nau faingataʻaʻia ke tukuange ʻa e ngaahi tui mo e ngaahi founga ngāue ʻo e kuo hilí. Naʻe fakatokanga ange ʻa Paula kiate kinautolu fekauʻaki mo e loto-kehekehe ʻi he ngaahi haʻofanga lotu ʻo e Siasí. Naʻá ne fakamamafaʻi ʻa e fiemaʻu ke uouangatahá. Naʻe fakatokanga ʻa Paula fekauʻaki mo e angaʻuli fakasekisualé. Naʻá ne akoʻi ko e sinó ko ha temipale ia ki he Laumālie Māʻoniʻoní. Naʻá ne ʻai ke nau tokanga taha ki he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí mo ʻEne toe hāʻele mai kuo talaʻofá. Naʻá ne toe fakamatalaʻi foki ha ngaahi fehuʻi pau fekauʻaki mo e nofo-malí.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe poupouʻi ʻa e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko hai naʻe fakataumuʻa ki ai ʻa e tohi 1 Kolinitoó pea ko e hā hono ʻuhingá?
Naʻe fai ʻa e tohí ni ʻe he ʻAposetolo ko Paulá ki he Kāingalotu naʻe nofo ʻi Kolinitoó, ko e kolomuʻa ʻo e vahefonua Loma ko ʻĀkaiá. Ko Kolinitoó ko ha senitā fefakatauʻaki tuʻumālie ia pea naʻá ne tohoakiʻi mai e kakaí mei he puleʻanga Lomá kotoa.
Naʻe nofo ʻa Paula ʻi Kolinitō ʻi ha ngaahi māhina lahi ʻi he lolotonga ʻo ʻene fononga fakafaifekau hono uá, ʻi ha ngaahi taʻu siʻi kimuʻa peá ne toki fai ʻa e tohi ko ʻení. Naʻá ne fokotuʻu ai ha kolo ʻo e Siasí ʻi he AD 50–51 nai. Naʻe toki ʻilo ʻe Paula ʻi ha hili ha taimi mei heʻene mavahé kuo tupu ha ngaahi palopalema ʻi he kolo Kolinitoó. Kuo mole ʻa e pōpoaki totonu naʻe maʻu ʻe Paulá, fakataha mo e tali ʻa Paulá. Naʻe toe fanongo ʻa Paula ki he ngaahi faingataʻa ʻi Kolinitoó ʻi he lolotonga ʻene malanga ʻi ʻEfesoó. Naʻá ne fai ha tohi ʻe taha—ʻa ia ʻe ʻiloa ko e 1 Kolinitoó—ʻi he vahaʻa-taimi ʻo e AD 55 mo e 57.
Naʻe fehangahangai ʻa e kau ului foʻou ʻi Kolinitoó mo ha ngaahi faingataʻa lahi. Naʻa nau fehangahangai mo ha sōsaieti naʻe fonu ʻi he ngaahi fakakaukau fakapoto fakamāmaní, mafola ʻa e angaʻuli, mo e faiangahalá.
ʻI he 1 Kolinitoó, naʻe poupouʻi ai ʻe Paula ʻa e kau ului faingataʻaʻiá ke ʻoua te nau foki ki he ngaahi tui mo e ngaahi angafai ʻo e kuo-hilí. Ko ha niʻihi ʻeni ʻo e ngaahi tefito lalahi naʻe fakamatalaʻi ʻe Paula ʻi heʻene tohi ko ʻení:
Neongo ʻoku akoʻi mahino ʻe he ngaahi tohi ʻa Paula ki he kakai Lomá mo e kakai Kalētiá ʻoku ʻikai maʻu ʻa e fakamoʻuí ʻi he talangofua ki he fonó, ka ʻoku toe hoko atu ʻa Paula ʻi he 1 Kolinitoó. Naʻá ne fakamamafaʻi ki he kakai Kolinitoó ʻa e mahuʻinga ʻo e “tauhi ʻa e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá” mo e fono ʻa Kalaisí.
Ko e hā naʻe moveuveu ai ʻa e Kāingalotu ʻi Kolinitoó?
ʻI he kuonga ʻo Paulá, naʻe tuʻumālie fakaʻekonōmika ʻa Kolinitō. Naʻe iku ʻeni ki ha ngaahi moveuveu fakasōsiale mo fakaʻekonōmika. Naʻe uluisino ʻa e fakakaukau fakapoto mo e anga fakafonua faka-Kalisí ʻi he koló. ʻOku ngali naʻe toe ohi mai foki ʻe he anga fakafonua faka-Kalisí ha loto-feʻauʻauhi mo feinga ke laka ʻi he taha kehé. ʻOku ngali naʻe toe tafunaki ʻe he anga fakafonuá ʻa e hīkisia mo e māvahevahe naʻe lau ki ai ʻa Paula ʻi heʻene tohí.
Naʻe maʻu ʻe Paula ha lipooti ʻo e ngaahi palopalema ʻi he Siasi ʻi Kolinitoó. Naʻe maʻu ʻa e ongoongó mei ha haʻofanga lotu naʻe fakataha ʻi he fale ʻo Koloí. Ko Koloí ko ha fefine ʻiloa ia ʻi he Kāingalotu ʻi Kolinitoó. Naʻe ʻilo ʻe Paula kuo movetevete ʻa e kau mēmipa ʻo e Siasí ʻo fakafahafahaʻi. Ko ha niʻihi ʻo e ngaahi mavahevahe ko ʻení ʻoku ngali naʻe tupu ʻi he ngaahi tuʻunga kehekehe fakaʻekonōmiká. Naʻe toe tupu foki ʻa e ngaahi māvahevahé ʻi heʻenau māteakiʻi ʻa e kau taki kehekehe ʻo e Siasí. Naʻe pōlepole ha kāingalotu ʻe niʻihi ʻi he tokotaha naʻá ne papitaiso kinautolú. Naʻe talaange ʻe Paula ko e kāingalotú kuo pau ke nau uouangataha mo Kalaisi ʻoku taki kiate kinautolú.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e “poto ʻo māmaní”?
ʻOku ngali ko e kau ului ako lelei ʻi Kolinitoó, naʻe uesia kinautolu ʻe he ngaahi fakakaukau fakafilōsofia faka-Kalisí. Naʻe mei hoko ʻa e ngaahi fakakaukau ko ʻení ko ha konga ʻo e meʻa naʻe ui ʻe Paula ko e “poto ʻo e māmaní.” Naʻe taki ʻe he faʻahinga poto fakamāmani ko ʻení ha niʻihi ke nau fakakaukau hīkisia tokua ʻoku nau māʻolunga ange kinautolu ʻi he fono ʻa e ʻOtuá. Naʻe fakamatalaʻi ʻe Paula ʻi he 1 Kolinitoó ʻa e ngaahi palopalema fakatokāteline mo fakaʻulungaanga ko ʻeni naʻe uesia ʻe he ngaahi fakakaukau faka-Kalisí:
-
Naʻe pehē ʻe ha niʻihi naʻe ngofua (lawful) ʻa e meʻa kotoa pē kiate kinautolu.
-
Naʻe pehē ʻe ha niʻihi ʻoku kovi ʻa e sino fakamatelié mo hono ngaahi holí. Ko ha niʻihi naʻa nau tui ki he tafaʻaki ʻe tahá mo ongoʻi naʻe sai pē ke fakatōliaʻi ha faʻahinga “holi fakakakano pē ʻoku fiemaʻu ʻe he sinó.”
-
Naʻe tui ha niʻihi naʻe ngofua pē ke kau ʻi ha ngaahi tui fakaʻotua-mate.
-
Naʻe ʻikai tokanga ha niʻihi ia ki he ngaahi fakataha fakasōsialé.
-
Naʻe fāinga ha niʻihi ke tali ʻa Sīsū Kalaisi ko e Mīsaiá koeʻuhí he naʻe pekia ʻi he kolosí.
Naʻe lea ʻa Paula ʻo fakafepakiʻi ʻa e “poto ʻo e māmaní” mo fakatokanga telia ʻa e ngaahi fakakaukau fakapoto fakamāmani ʻoku nau afeʻi ʻa e kāingalotú mei he mahino mo e moʻui ʻaki ʻa e ongoongolelei haohaoa ʻa Sīsū Kalaisí.
Ko e hā ʻa e “tangata fakakakano”?
ʻOku liliu ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ko e psychikos ko e “fakanatula” pe “taʻe-fakalaumālie” ʻi he Fuakava Foʻoú. Ko e tangata fakakakanó leva ko ha “taha ʻoku fili ke tākiekina ia ʻe he ongó (passions), holí, uʻá mo e ngaahi ongo (senses) ʻo e kakanó kae ʻikai ko e ngaahi ueʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻE lava ʻo mahino ki he tokotaha peheé ʻa e ngaahi meʻa fakakakanó kae ʻikai ko e ngaahi meʻa fakalaumālié.”
ʻE lava fēfē ke fakafofongaʻi ʻe ha haʻofanga ʻa e temipale ʻo e ʻOtuá?
ʻI he ongo veesi ko ʻení, ʻoku ʻuhinga ʻa e temipale ʻo e ʻOtuá ki he haʻofanga lotu ʻo Kolinitoó pea pehē ki he Siasí fakakātoa. ʻE lava ke nofoʻia ʻe he Laumālie ʻo e ʻOtuá ʻa e kau mēmipa ʻo e Siasi ʻo e ʻEikí. Naʻe fakatokanga ʻa Paula kuo pau ke totongi ha mahuʻinga lahi fau ʻe kinautolu ʻoku feinga ke ʻuliʻi pe fakaʻauha ʻa e kakai ʻo e ʻOtuá. Naʻe fakafehoanaki ʻe Paula ʻi he 1 Kolinitō 6:19, ʻa e sino fakamatelie ʻo ha taha ki ha temipale.
ʻOku hoko fēfē ʻa e Kau ʻAposetoló ko ha ʻata ki māmani?
ʻOku fekauʻaki ʻa e foʻi lea spectacle mo e fakakaukau ki ha faiʻanga faiva. ʻOku ne “ʻomai ʻa e ʻīmisi ʻo e kau pōpula he taú ʻoku fakamaaʻi ʻi ha feituʻu faiʻanga faiva ʻi tuʻa.” ʻOku fakamahino heni ʻe Paula ʻe fehangahangai ʻa e kau ʻAposetoló mo e fakatangá pea naʻa mo e maté.
Ko e hā naʻe faleʻi ai ʻe Paula ʻa e Kāingalotú ke toʻo ha mēmipa mei honau haʻofangá?
Naʻe fetuʻutaki fakasekisuale ha mēmipa ʻo e haʻofanga lotu ʻi Kolinitoó mo e mali ua ʻene tamaī. ʻI he taimi naʻe ʻilo ai ʻe Paulá, naʻá ne fakahalaki ʻa e angahala fakasekisuale fakalieliá ni. Naʻá ne valokiʻi foki ʻa e Siasí ʻi he ʻikai ke nau lava ʻo fakaleleiʻi ʻa e tōʻonga angahalá ni. Naʻá ne faleʻi ke toʻo ʻa e tokotaha fakafoʻituituí ni mei he Siasí. Naʻá ne fakamatalaʻi ange kapau ʻe kei tuku ʻa e tokotaha maumaufonó ʻi he Siasí, ʻe mafola ʻa e mālohi ʻo e faiangahalá ʻi he kāingalotú.
Naʻe ʻosi faleʻi ʻe Paula, ʻi haʻane tohi kimuʻa, ʻa e Kāingalotu Kolinitoó ke ʻoua te nau feohi mo ha kakai angaʻuli fakasekisuale. Naʻe fakalahi ʻe Paula ʻi he ngaahi veesi ko ʻení ʻa e tapuʻi ko ʻení, ʻo fakakau ai mo e ngaahi angahala kehé.
Ko e hā naʻe akoʻi ʻe Paula fekauʻaki mo e ngaahi fakakikihi fakalao ʻi he vahaʻa ʻo e kāingalotú?
Naʻe ʻi ai ha kāingalotu Kolinitō ʻe niʻihi naʻa nau fakaʻilo hanau kaungā-kāingalotu. Ko e taha ʻeni ʻo e ngaahi ʻuhinga naʻe hoko ai ʻa e māvahevahé ʻi he ngaahi haʻofangá. Naʻe faleʻi kinautolu ʻe Paula ke fakaleleiʻi ʻa e ngaahi tokehekehe ʻiate kinautolú. Naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni tatau.
ʻOku ngofua ko ā ʻa e meʻa kotoa pē ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá?
(fakafehoanaki ki he 1 Kolinitō 10:23)
Neongo ʻoku pehē ʻi he veesi ko ʻení naʻe tohi ʻe Paula naʻe ngofua ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē kiate ia, ka ʻoku tānaki mai ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻa e fakamahino ko ʻení: “Ko e n gaahi meʻa kotoa ko ʻení ʻoku ʻikai ngofua kiate au, pea ko e ngaahi meʻa kotoa ko ʻení ʻoku ʻikai ʻaonga. ʻOku ʻikai ke fakalao ʻa e meʻa ngaahi meʻa kotoa pē kiate au, ko ia ʻe ʻikai ʻomi au [ke moʻulaloa] ki ha taha.”
Ko e hā ʻa e lau ʻa Paula ki he angaʻuli fakasekisualé?
Naʻe hoko ʻa e feʻauakí, pe angaʻuli fakasekisualé, ko ha palopalema lahi ʻi he kāingalotu Kolinitoó. Naʻe ʻikai ke tali ʻe Paula ʻa e fakakikihi faka-Kolinitō ʻoku tatau pē hono fakatōliʻa lelei ʻo ʻetau fiekaia fakasinó ʻaki ʻa e meʻakaí, mo e fakatōliaʻi ʻetau ngaahi holi fakasekisualé ʻaki ʻa e feʻauakí. ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, naʻe fakatokanga ʻa Paula ko e angaʻuli fakasekisualé ko ha angahala ia ki hotau sinó. Naʻá ne fakaʻuhingaʻi ko e taimi ʻoku fetuʻutaki fakasekisuale ai ha taha mo ha paʻumutu (faʻafeʻauaki), ʻoku hoko leva ʻa e toko uá ko e sino pē taha. ʻOku fakaʻuliʻi ʻe he feohi ko ʻení ʻa e sinó kakato.
Naʻe pehē ʻe Palesiteni Sefilī R. Hōlani fekauʻaki mo e fakamatala ko ʻení: “Ko ʻetau moʻuí (soul) ʻoku tuʻu fakatuʻutāmaki hení—ʻa hotau laumālié (spirit) mo hotau sinó. Naʻe mahino kia Paula ʻa e tokāteline ko ia ʻo e moʻuí (soul). … Ko e totongi ki heʻetau fiefia kakató—ʻa e fakatahaʻi ʻo e sinó mo e laumālié ʻo taʻengatá—ko e taʻataʻa haohaoa mo taʻe-halaia ia ʻo e Fakamoʻui ʻo e māmani ko ʻení. He ʻikai lava ke tau lea ʻi he taʻe-ʻilo pe fakafepaki ʻo pehē, ʻʻSai, ko e moʻui pē ia ʻaʻaku,’ pea toe kovi ange ke pehē, ʻko e sino pē ʻoʻoku.’ ʻOku ʻikai. Naʻe pehē ʻe Paula, ʻʻOku ʻikai ʻamoutolu ʻa kimoutolu. Kuo fakatau ʻa kimoutolu ʻaki ʻa e totongi.’ Ko e tali leva ki he fehuʻi, ʻKo e hā ʻoku fuʻu tokanga ai ʻa e ʻOtuá ki he maumaufono fakasekisualé?’ ko hano konga koeʻuhí he ko e meʻaʻofa mahuʻinga naʻe foaki mo fakafou ʻi he ʻAlo pē Taha naʻe Fakatupu ke ne huhuʻi ʻa e ngaahi moʻuí—ʻa e sino mo e laumālie—ʻoku tōtuʻa ʻetau faʻa vahevahe mo ngaohikovia ʻi he ngaahi founga maʻamaʻa mo muná.”
Ko e hā naʻe akoʻi ʻe Paula fekauʻaki mo e nofo-malí?
ʻOku fakamahinoʻi ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ko e tali ʻeni ʻa Paula ki he ngaahi fehuʻi mei he kakai Kolinitoó ʻi he vahe ko ʻení. ʻOku ʻikai ke tau ʻiloʻi kotoa e ngaahi fehuʻi naʻe tali ʻe Paulá. Ka ʻoku ʻi ai ha fanga kiʻi tokoni ʻi he fakamatalá ʻe lava ʻo tokoni ke tau fakaʻaongaʻi e ngaahi akonaki ʻa Paulá. Hangē ko ʻení, ʻoku hangē naʻe tui ha niʻihi naʻe “lelei ki ha tangata ke ʻoua naʻa ala [mohe mo ha] fefine.” Ko e talí, naʻe fakapapauʻi ai ʻe Paula ʻoku taau ʻa e feohi fakasekisualé ʻi he nofo-malí, ʻi he vahaʻa ʻo ha tangata mo ha fefine.
Naʻe tui ha kau mēmipa kehe ia ʻi Kolinitō ʻoku totonu ke taʻofi pē mo e kakai malí. Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻi heʻene talí ko e feohi fakasekisuale ʻi he nofomalí ko ha founga mahuʻinga ia ke fefakahoko ʻaki ai ʻe he ngaahi husepānití mo e ngaahi uaifí ʻa honau “fatongia totonú,” pe ko ʻenau “ngaahi totonu fakamalí.”
“ʻOku fakaʻuhingaʻi hala ʻe ha niʻihi naʻe lea pē ʻa Paula ia ki he fefakaʻapaʻapa ʻaki angamahení ʻi he veesi ko ʻení [1 Kolinitō 7:3]. ʻI he tūkunga ko ʻení, ʻoku lea ai ki he felotoi aleapau ʻi he husepānití mo e uaifí, kau ai mo e fatongia ʻi he feohi fakaesinó. Ke toe fakalea ʻa e vēsí: ʻI hoʻomo hoko ko ha ongomeʻa malí, ʻoku ʻi ai hamo konga ʻi he taimí ni ʻoku ʻa e tokotaha ia ko ʻeé. ʻOua ʻe faihala pe taʻofi ʻa e meʻa naʻá ke palōmēsi ke foakí. Foaki ki ho malí hoʻo aleapau fakasekisualé pea ʻoua naʻa taʻofi ia, he kapau ʻe fuʻu lahi ʻa e vāmamaʻo ʻa e ongomeʻa-malí, ʻe maʻu ʻe Sētane ha mālohi.”
ʻOku mahuʻinga ke ʻoua naʻa fakaʻaongaʻi hala ʻa e ngaahi akonaki ʻa Paula fekauʻaki mo e feohi fakasekisuale ʻi he nofomalí. Naʻe fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Hauati W. Hanitā: “ʻOku totonu ke hoko ʻa e ongoʻi ngofuá mo e fakaʻapaʻapá—kae ʻikai ko e siokitá—ko e ongo tefitoʻi fakahinohino ia ʻi he feohi fakaesino ʻa ha husepāniti mo e uaifi. Kuo pau ke fefakaʻatuʻiʻaki ʻa e ongo meʻá pea mo ongoʻi ngofua ʻa e ngaahi fiemaʻu mo e holi ʻa e tokotaha ko ʻeé. Ka ʻi ai ha faʻahinga tōʻonga pule fakamālohi, taʻe-taau, pe taʻe-mapuleʻi ʻi he feohi fakaesino ʻi ha husepāniti mo ha uaifi ʻoku fakahalaki ia ʻe he ʻEikí.”
Naʻe mali nai ʻa Paula?
ʻOku ʻi ai ha ngaahi fakamtala ʻe niʻihi ʻi he vahe ko ʻení kuo nau taki ha niʻihi ke nau tui naʻe ʻikai ke mali ʻa Paula. Naʻe akoʻi mahino ʻe Paula ʻi heni, mo ha ngaahi tohi kehe, ʻa e mahuʻinga ʻo e nofomalí mo e moʻui fakafāmilí. Ko e lahi taha ʻo e ngaahi fakahinohino ʻa Paula ʻi he vahe ko ʻení naʻe ngali naʻe fakataumuʻa ia ke tokoni ke mahino ki he kāingalotu ʻo e Siasí naʻe totonu pē ʻa e fakatoloi ʻa e malí koeʻuhí ko e ngāue fakafaifekau taimi kakató.
ʻOku fokotuʻu mai ʻe ha kau mataotao ʻe niʻihi mahalo naʻe mali ʻa Paula koeʻuhí ko ʻene feohi mo e Sanitaliné. Ke talangofua ki he ngaahi tuʻutuʻuni ʻo e kau Sanitaliné, kuo pau pē naʻe mali ʻa Paula. Tatau ai pē kapau naʻe ʻikai kau ʻa Paula ʻi he Sanitaliné, naʻe mei fiemaʻu ke ne mali ke fenāpasi mo e ngaahi ʻulungaanga fakafonua kotoa ʻo e kau Siú ʻoku talí.
Ko e hā e faleʻi naʻe fai ʻe Paula ki he kāingalotu ʻo e Siasí naʻe mali mo ha taha taʻe-siasí?
Naʻe faleʻi ʻe Paula ʻa e kāingalotu naʻe mali ki he kakai naʻe ʻikai siasí ke ʻoua naʻa veteʻi honau malí koeʻuhí ko ʻenau taʻetuí. Naʻá ne poupouʻi ʻa e kāingalotú ke nau kei mali pē pea moʻui ko ha kau muimui angatonu ʻo Kalaisi. ʻI hono fai iá, ʻe lava leva ke hoko ai ʻa e hoa-malí ko ha founga ke fakamāʻoniʻoniʻi ʻa e mali ʻoku ʻikai tuí.
Ko e hā naʻe akoʻi ʻe Paula fekauʻaki mo e fānau ʻo e nofomali ʻi ha taha siasi mo ha taha taʻe-siasí?
ʻI he potufolofola ko ʻení, naʻe lea ai ʻa Paula ki he ngaahi nofomali kuo ului ai ha hoa ʻe taha ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí kae ʻikai ului ʻa e hoa ʻe tahá kae kei nofo pē ʻi he fono ʻa Mōsesé. ʻOku ʻomai ʻe he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 74 ha fakakaukau mahuʻinga ki he potufolofola ko ʻení. Fakatatau mo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 74:3, naʻe tupu ha fepaki ʻi he taimi naʻe fiemaʻu ai ʻe he ngaahi tamai taʻe-tuí ke kamu ʻenau fānau tangatá mo nau moʻulaloa ki he fono ʻa Mōsesé. Naʻe tui ʻa e ngaahi tamai ko ʻení naʻe taʻe-māʻoniʻoni ʻenau fānaú kae ʻoua kuo kamu kinautolu. Ko hono moʻoní, ʻi he taimi naʻe tutupu hake ai ʻa e fānau ko ʻení, naʻe fili ha tokolahi ke nau moʻui ʻaki ʻa e “ngaahi tala tukufakaholo ʻa ʻenau ngaahi tamaí” pea naʻe ʻikai ke nau tui ki he ongoongolelei ʻa Sīsū Kalaisí.
Naʻe ʻikai ke akoʻi ʻe he ʻAposetolo ia ko Paulá ʻoku taʻemaʻa pe angahalaʻia ʻa e fānau ko ʻení pe ha toe fānau pē. Ka, naʻá ne akoʻi ʻe lava ke maʻu ʻe ha taha mali ha ivi tākiekina māʻoniʻoni ki honau mali taʻetuí mo e fānaú. ʻE lava ʻe honau ivi tākiekiná ke taki ʻa e fānaú ʻi he taimi te nau aʻu ai ki he taʻu ke ʻekeʻi ai meiate kinautolu ʻa e meʻa ʻoku nau fai pe taʻe-faí, ke nau talangofua ki he ongoongoleleí pea hoko ʻo “māʻoniʻoni” tuʻunga ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.
Ako Lahi Ange
Tūkunga Fakafonua ʻi Kolinitoó
-
Eric D. Huntsman, “Christians in Corinth” [digital-only article], Liahona, Sept. 2023, Gospel Library
Ko e Sinó Ko ha Temipale ia ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní”
-
Russell M. Nelson, “Ngaahi Fili ki ʻItānití,” Liahona, Nōvema 2013, 106–9
Ko Hono Fakaʻaongaʻi e Ngaahi Akonaki ʻa Paula fekauʻaki mo e Nofo-malí
-
Matthew O. Richardson, “Three Principles of Marriage,” Ensign, Apr. 2005, 20–24
Mītiá
Ngaahi Vitioó
“Ko e [Temipale] ʻo e ʻOtuá ʻa Kimoutolu” (1:07)
“Kuo Fakatau Hotau Sinó ʻaki ʻa e Totongi” (1:29)
Ngaahi ʻĪmisí
Ko Paula ʻokú ne fai ha tohi
Ko e Temipale ʻo ʻApoló ʻi Kolinitō