“Loma 7–16,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Loma 7–16
ʻI he hoko atu ʻe Paula ʻene tohi ki he Kāingalotu ʻi Lomá, naʻá ne tohi fekauʻaki mo e fefaʻuhi ʻi hotau natula taʻengata mo e hingá. Naʻá ne akoʻi te tau lava ʻo ikunaʻi ʻa e vaivai ʻo e kakanó ʻo fou ʻia Sīsū Kalaisi. Naʻá ne fakamanatu ki he Kāingalotú te nau lava ʻi heʻenau hoko ko e fānau tuitala ʻo e fuakavá, ʻo hoko ko e kau ʻea-hoko ki he ʻOtuá mo e kaungā ʻea-hoko fakataha mo Kalaisi. Naʻe tohi ʻa Paula fekauʻaki mo e filí, pe tomuʻa fakanofó. Naʻá ne akoʻi ʻoku fili ʻe he ʻOtuá hono kakaí ʻo fakatatau ki heʻenau tuitalá, kae ʻikai ko honau hakó. Naʻe faleʻi ʻe Paula ʻa e kāingalotu ʻo e Siasí ke nau moʻui ʻaki ʻa e ongoongoleleí koeʻuhí ke nau lava ʻo fakatupu ʻa e melinó mo e uouangatahá ʻi he Siasí. Naʻe fakaʻosi ʻe Paula ʻene tohí ʻaki ha kole ki he Kāingalotú ke hoko atu ʻenau tuitala ʻi he talangofua ki he ongoongoleleí.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe poupouʻi ʻa e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
ʻOku hoko fēfē ʻa e malí ko ha lea heliaki ki he fono ʻa Mōsesé?
Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Paula ha heliaki ki he nofo-malí ke fakamatalaʻi naʻe haʻisia ʻa ʻIsileli ki he fono ʻa Mōsesé ʻi ha taimi, ʻo hangē ko e haʻisia ʻa ha uaifi ki hono husepānití. Ka ko ʻeni kuo pekia ʻa e husepānití (kuo fakakakato ʻa e fonó), ʻe haʻi leva ʻa ʻIsileli ʻi ha fefuakavaʻaki mo Sīsū Kalaisi.
Naʻe founga fēfē ʻa e ʻikai ke feʻunga e fono ʻa Mōsesé?
Naʻe tukuakiʻi ʻe ha kau Siu lotu ʻe niʻihi ʻa Paula ʻoku lea taukae ki he fono ʻa Mōsesé. Naʻe fakamahinoʻi ʻe Paula ʻi he Loma 7–8, hono tuʻungá ʻaki ʻene fakamatalaʻi naʻe lelei e fono ʻa Mōsesé, ka naʻe ʻi ai hono fakangatangata. Naʻe akoʻi ʻe Paula ko e fono ʻa Mōsesé naʻe “māʻoniʻoni” he naʻe tokoni ke mahino ki he fakafoʻituituí pe ko e hā ʻa e angahala. Ka naʻe ʻikai maʻu ʻe he fono ʻa Mōsesé ha mālohi ke ikunaʻi ʻa e ngaahi nunuʻa ʻo e Hingá pe vaivai ʻa e tangatá pe te ne ʻomai ha founga ke liliu ai ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻa e kakaí. Koeʻuhí ko ia, ʻoku tau fiemaʻu leva ʻa e ʻaloʻofa ʻoku fakafou ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.
Naʻe fakamatalaʻi ʻe he palōfita ko ʻApinetai ʻo e Tohi ʻa Molomoná, ha fakamoʻoni tatau ʻi he taimi naʻá ne akoʻi ai, “ʻOku ʻikai ke hoko mai ʻa e fakamoʻuí ʻi he fonó [ʻataʻatā] pē; pea ka ne taʻe-ʻoua ʻa e fakalelei, ʻa ia ʻe fai ʻe he ʻOtuá tonu koeʻuhí ko e ngaahi angahala mo e ngaahi hia ʻa hono kakaí, pehē kuo pau ke nau malaʻia, neongo ʻa e fono ʻa Mōsesé.”
ʻOku ʻuhinga ki he hā ke hoko ko e ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine ohi ʻo e ʻOtuá?
ʻOku lau ʻe he ngaahi folofolá kitautolu ko e fānau ʻa e ʻOtuá ʻi ha founga kehekehe ʻe ua. ʻUluakí, ko e tokotaha kotoa pē ʻi he faʻahinga ʻo e tangatá ko e fānau fakalaumālie ʻa e Tamai Hēvaní. Uá, ʻoku fanauʻi foʻou kitautolu ko e fānau ʻa e ʻOtuá ʻia Sīsū Kalaisi mo ʻEne Fakaleleí.
ʻOku fakamahinoʻi ʻe he puipuituʻa ʻo e Loma 8:16 ko e fakamatala ʻa Paulá ki he ʻuhinga hono uá ʻi he taimi naʻá ne pehē ai, “Ko e fānau ʻa e ʻOtuá ʻa kitautolú.” Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻe lava kinautolu ʻoku tataki ʻe he Laumālie ʻo e ʻOtuá ʻo hoko ko ha fānau ohi, ʻo nau lava ai ke pehē, “ʻApā, Tamai.” Koeʻuhí ko e fatongia mahuʻinga ʻo Sīsū Kalaisi ʻi he ngāue ʻo e uluí, ko kinautolu ʻoku fanauʻi foʻoú ʻe lava ke lau ko Hono ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine, he ʻoku fanauʻi foʻou kinautolu ʻiate Ia.
Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Nalesoni: “Ko e taimi ʻoku tau tali ai ʻa e ongoongoleleí pea papitaisó, ʻoku tau fanauʻi foʻou mo toʻo kiate kitautolu ʻa e huafa toputapu ʻo Sīsū Kalaisí. ʻOku ohi ai kitautolu ko Hono ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine pea mo ui ko e ngaahi tokoua mo e tuofāfine. Ko Ia ʻa e tamai ʻo ʻetau moʻui foʻoú.”
Naʻe pehē ʻe ʻEletā Niila L. ʻEnitasoni: “Ko e taha kotoa pē ʻi he māmaní ko e ʻhako’ [Ngāue 17:28] ʻo e ʻOtuá, ka ko hono ui ko e “fānau ʻa e ʻOtuá” ʻoku toe mahulu ange fau. ʻI heʻetau haʻu kia Sīsū Kalasi ʻo fefuakavaʻaki mo Iá, ʻoku tau hoko leva ko “hono hako” mo e “kau ʻea-hoko ki he puleʻangá’ [Mōsaia 15:11], ko e ‘fānau ʻa Kalaisi, ko hono ngaahi foha, mo hono ngaahi ʻofefine’ [Mōsaia 5:7].”
ʻOku ʻuhinga ki he hā ke hoko ko e “kau [ʻea]-hoko ki he ʻOtuá, pea ko e kau [ʻea]-hoko fakataha mo Kalaisi”?
ʻI heʻene hoko ko e ʻUluaki ʻAlo ʻo e Tamaí mo e ʻAlo pē Taha naʻe Fakatupu ʻi he kakanó, ko Sīsū Kalaisi leva ʻa e ʻea-hoko fakanatula ʻo e Tamai Hēvaní. Kuó Ne “maʻu hono kakato ʻo e nāunau ʻo e Tamaí; pea naʻá ne maʻu mo e mālohi kotoa, ʻi he langí pea mo māmani fakatouʻosi.”
Naʻe akoʻi ʻe Paula ko kinautolu ʻoku fanauʻi foʻou ko e fānau fuakava ʻa e ʻOtuá te nau hoko ko e “kau ʻea-hoko ki he ʻOtuá, pea ko e [kaungā ʻea]-hoko fakataha mo Sīsū Kalaisi.” Te tau lava ʻi he Fakamoʻuí ke maʻu ʻa e meʻa kotoa pē ʻoku ʻa e Tamaí, kau ai mo e meʻaʻofa ʻo e moʻui taʻengatá.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ke ʻi he “tatau ʻo hono ʻAló”?
Naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, “Tuʻunga ʻi he fakalelei ʻa Kalaisí mo e toetuʻú, pea mo e talangofua ki he ongoongoleleí, ʻe toe [ngaohi ai ʻa kitautolu ke tau tatau] mo e ʻīmisi ʻo hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí; pea te tau toki maʻu ʻa e ʻīmisi, nāunau, mo e ʻulungaanga ʻo e ʻOtuá.”
Ko e hā ʻa e tokāteline ʻo e tomuʻa-fakanofó?
ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ko e proorizō, naʻe liliu ko e “predestinate” ʻi he Tohi Tapu ʻa e Tuʻi ko Sēmisí, ke tomuʻa fakapapauʻi kimuʻa ha meʻa.” Ko hono fakaʻaongaʻi ʻe Paula ʻa e foʻi lea proorizō ʻi he Loma 8 ʻoku ʻuhinga ia ki he tokāteline ʻo e tomuʻa fakanofó. “ʻI he maama fakalaumālié, ne fili ai ʻe he ʻOtuá ha ngaahi laumālie pau ke nau fakahoko ha ngaahi misiona pau ʻi he māmaní. ʻOku ui ʻeni ko e tomuʻa fakanofo. ʻOku ʻikai fakapapauʻi mai ʻe he tomuʻa fakanofó ʻe maʻu ʻe he fakafoʻituituí ha ngaahi uiuiʻi pe fatongia pau. ʻOku hoko mai ʻa e ngaahi fatongia peheé ʻi he moʻuí ni tuʻunga ʻi hono fakaʻaongaʻi māʻoniʻoni ʻa e tauʻatāina ke filí, ʻo hangē tofu pē ko e hoko ʻa e tomuʻa fakanofó tuʻunga ʻi he angatonu ʻi he moʻui kimuʻa ʻi he maama fakalaumālié.”
Ko e hā naʻe akoʻi ʻe Paula ki he kakai Siú fekauʻaki mo e fale ʻo ʻIsilelí?
Naʻe hohaʻa ha kakai Siu Kalisitiane tokolahi ʻi he kuonga ʻo Paulá fekauʻaki mo e mavahe mei he fono ʻa Mōsesé. Naʻe momou foki ha niʻihi ke tali ʻa e kau ului senitailé ki he Siasí. ʻOku fakatou fekauʻaki ʻa e ongo loto-hohaʻá ni mo e ʻuhinga ʻo ʻete hoko ko ha konga ʻo e fale ʻo ʻIsilelí. Naʻe tui ʻa e kakai Siú kuo fili ʻe he ʻOtuá ʻa ʻIsileli ke hoko ko Hono kakai fili pea ʻoku fakafaikehekeheʻi ʻe he talangofua ki he fono ʻa Mōsesé ʻa kinautolu kuo filí. ʻIkai ngata aí, naʻe pehē ʻe ha kakai Siu ʻe niʻihi ko e kau Senitailé ʻoku siʻi ange honau fatongia ʻi he puleʻanga ʻo e ʻOtuá koeʻuhí he naʻe ʻikai ko ha konga moʻoni kinautolu ʻo e fale ʻo ʻIsilelí.
Naʻe fakamatalaʻi ʻe Paula ʻa e ongo meʻá ni ʻi he Loma 9–11. Naʻá ne fakamamafaʻi ʻoku ʻikai ko e hakó ʻokú ne fakafeʻungaʻi ha taha ke hoko ko ha konga ʻo e kakai fuakava ʻa e ʻOtuá; ko e tuitala kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ngaahi fekaú. Naʻá ne akoʻi kuo fili ʻe he ʻOtuá ʻa ʻIsileli ke hoko ko Hono kakai fuakava ʻi he kuonga muʻá, ka kuo nau fakafefeka honau lotó kiate Ia. Naʻe toe palōmesi foki ʻa Paula ko e fakasītuʻaʻi ko ia ʻe ʻIsileli ʻa e fuakavá he ʻikai tuʻuloa. Naʻá ne fakamoʻoniʻi ʻe manatuʻi ʻe he ʻEikí ʻa ʻEne fuakavá pea ʻe fakamoʻui ʻa ʻIsileli—kau ai mo e kakai Senitaile ʻoku nau tali ʻa e ongoongoleleí.
Ko e hā ʻa e fili?
ʻOku ʻuhinga ʻa e filí ki he “fili ʻe he ʻOtuá ʻa e fale ʻo ʻIsilelí ke hoko ko hono kakai fakataha mo e ngaahi faingamālie mo e ngaahi fatongia, ke nau hoko ko ha founga ʻe tāpuakiʻi ai ʻa māmani kātoá. …
“ʻOku fili ʻa e kakai filí ‘ʻoku heʻeki ke fakatupu ʻa māmaní’, ka ʻoku ʻikai ha taha ʻe fili ki he moʻui taʻengatá māʻataʻatá pē. Kuo pau ke tokanga ʻa e tokotaha kotoa pē ʻiate ia pē ki he ongoongoleleí mo maʻu hono ngaahi ouaú mo e ngaahi fuakavá mei he toʻukupu ʻo e kau tamaioʻeikí ʻa e ʻEikí kae toki maʻu ʻa e fakamoʻuí. Kapau ʻoku fili ha taha kae ʻikai ke ngāue, ʻe lava pē ke pehē ʻoku taʻe-ʻaonga hono fili iá.”
Ko e hā ʻoku fiemaʻu kae lava ʻo fakamoʻuí?
ʻE lava ke maʻuhala e ngaahi lea ʻa Paula ʻi he Loma 10:9 ʻo fakaʻuhingaʻi ko e meʻa pē kuo pau ke fai ʻe ha taha ke fakamoʻui aí ko haʻane fakahaaʻi pē ʻi he leá ʻoku tui kia Sīsū Kalaisi, ʻo ʻikai ha toe puipuituʻa ki ai. Neongo ia, hangē ko hono lekooti ʻi he ngaahi potu-folofola kehé, naʻe akoʻi ʻe Paula ʻoku toe mahuʻinga pē ʻa e fakatomalá, papitaisó, maʻu ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní, mo e feinga ke muimui ki he ngaahi akonaki ʻa Sīsū Kalaisí.
ʻI he Loma 10:4–13, naʻe ʻikai ko e taumuʻa ia ʻa Paulá ke fakamatalaʻi kakato ʻa e founga ki he fakamoʻuí. Ka, naʻe poupouʻi ʻe Paula ʻa e meʻa naʻá ne fakahaaʻi ʻi he veesi 4: “Ko Kalaisi [ʻa e fakaʻosinga ʻo e fonó] ki he māʻoniʻoni kotoa pē ʻoku tuí.” Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Paula ʻa e Teutalōnome 30:12–14 ke fakamahino ʻoku ʻikai fiemaʻu ha taha ia ke “ʻalu hake ki he langí” pe “ʻalu hifo ki he lolotó” ka ne toki maʻu ʻa Kalaisi. Ka, ʻe lava ʻa e kakai kotoa pē—pe ko e Siu pe Kalisi—ke maʻu ʻa e Fakamoʻuí ʻi honau lotó ʻi heʻenau fakahā ko Ia ʻa e Fakamoʻuí mo tui kiate Iá.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ke ʻoatu hotau sinó ko e feilaulau moʻuí?
ʻI he taimi naʻe lea ai ʻa Paula ki he ʻoatu hotau sinó ko “ha feilaulau moʻuí,” ko haʻane fakafehoanaki ia ki he angafai ʻi he Fuakava Motuʻá ʻo e feilaulauʻi ʻo e fanga monumanú. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Lāsolo M. Nalesoni: “ʻOku kei fekauʻi pē kitautolu ke tau fai ha feilaulau, kae ʻikai ʻaki e lilingi e toto ʻo e fanga monumanú. ʻOku tau aʻusia ʻa e ongoʻi māʻolunga taha ʻo e feilaulaú ʻi heʻetau ʻai ke tau toputapu pe māʻoniʻoni angé.
ʻOku tau fai ʻeni ʻi heʻetau talangofua ki he ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá. Ko ia, ʻoku fetaiaki ʻa e fono ʻo e talangofuá mo e feilaulaú. … Ko e taimi ʻoku tau talangofua ai ki heni pea mo e ngaahi fekau kehé, ʻoku hoko ha meʻa fakaʻofoʻofa kiate kitautolu. ʻOku tau mapuleʻi kitautolu! ʻOku tau hoko ko ha kau ākonga! ʻOku tau hoko ʻo toputapu mo māʻoniʻoni ange—ʻo hangē ko hotau ʻEikí!”
Ko e hā naʻe akoʻi ʻe Paula fekauʻaki mo e ngaahi taʻefemahinoʻaki ʻi he meʻakaí, anga fakafonuá, mo e ngaahi ʻaho mālōloó?
ʻI he tupulaki ko ia ʻa e Siasí ʻi he lolotonga e kuonga ʻo Paulá, naʻe mahino ʻa e faikehekehe ʻi he tōʻonga moʻui ʻa e kau papi ului Siú mo e senitailé. Naʻe fakatokangaʻi ʻe Paula ʻa e faikehekehe ʻi he ngaahi fiemaʻu ki he meʻatokoní, anga fakafonuá, tōʻonga moʻuí, mo e ngaahi ʻaho mālōloó. Naʻe iku ʻa e ngaahi kehekehe ʻi he tōʻonga moʻui ko ʻení ki ha māvahevahe ʻi he Kāingalotu ʻi Lomá mo ha ngaahi feituʻu kehe.
Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻa e Kāingalotú ko e meʻa ʻoku totonu ke ne fakaʻaiʻai kinautolu ʻi heʻenau fili fekauʻaki mo e meʻakaí pea mo e ngaahi angafai kehé ke tauhi pea mo fakahōifua ki he ʻEikí. Naʻá ne akoʻi foki ʻoku ʻikai totonu ke nau fakamaauʻi ʻa kinautolu ʻoku kehe ʻenau moʻuí. Naʻá ne toe pehē ʻoku totonu ke loto-fiemālie ʻa e Kāingalotú ke siʻaki ha ngaahi angafai ʻe niʻihi kapau te nau fakatupu ke tūkia fakalaumālie ha taha. ʻOku mahuʻinga ange ke paotoloaki ʻa e melinó mo felangakihake ʻaki ʻi he Siasí ʻi hono pukepuke ʻo e ngaahi saiʻia fakafoʻituituí.
Ko hai ʻa Fīpē?
ʻI he fakaʻosinga ʻo ʻene tohí, naʻe fakaongoongoleleiʻi lahi ʻe Paula ha mēmipa ʻo e Siasí ko Fīpē, ʻa ē naʻá ne ʻave ʻa e tohi ʻa Paulá ki he Kāingalotu ʻi Lomá. ʻOku ʻilo mei he fakamatalaʻi ʻe Paula ʻo Fīpeé, naʻe ngāue ʻi he Siasí mo poupooupouʻi ha Kāingalotu tokolahi, kau ai mo Paula. ʻOku hoko ʻa e tohi fakaongoongoleleiʻi ʻe Paula ʻo Fīpeé ko ha sīpinga ʻo e fuofua anga faka-Kalisitiane ʻo e ʻave e ngaahi tohi fakaongoongoleleí ʻi he taimi ʻoku nau fononga ai ki ha haʻofangalotu Kalisitaine ʻe tahá.
Ko Paula pē nai naʻá ne hiki ʻene ngaahi tohí?
ʻI he fakaʻosinga ʻo e Tohi ki he kakai Lomá, naʻe fakahū ʻe he tokotaha naʻe fakahinohino ʻe Paula ke ne fai ʻa e tohí ʻa ʻene fakafeʻiloaki pē ʻaʻana ki he Kāingalotu Lomá. Mahalo naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Paula ha kau tangata tohi ke nau hiki ha konga lahi pe kotoa ʻo ʻene ngaahi ʻipiselí. Naʻe kehekehe pē ʻa e mālohi ʻo e ivi tākiekina ne maʻu ʻe he kau tangata tohi ʻo e kuonga muʻá ʻi he meʻa ne nau hikí.
Kuo tālangaʻi ʻe he kau mataotao ʻo e Fuakava Foʻoú pe naʻe hiki nai ʻe Paula ʻa e ʻū ʻipiseli naʻe tohi ai hono hingoá. Ko e konga lahi ʻo e fakakikihi ko ʻení naʻe fekauʻaki ia mo e faikehekehe ʻi he faʻunga mo e fakalea ʻo e ʻū ʻipiselí. Neongo ia, ʻe lava ke fakamatalaʻi ha niʻihi ʻo e ngaahi kehekehe ko ʻení ʻi he fakaʻaongaʻi ʻe Paula ha kau tangata tohi kehekehe ʻi he ngaahi meʻa kehekehe naʻe hokó ʻo tuʻunga kehekehe ai ʻa e hiki fakatāutahá.
Ako Lahi Ange
Ko e Ikunaʻi ʻa e Ngaahi Holi ʻo e Kakanó
-
M. Lāsolo Pālati, “Ko e Tuku ke Puleʻi ʻe Hotau Laumālié Hotau Sinó,” Liahona, Nōvema 2019, 106–9
“ʻOku Fengāueʻaki Fakataha ʻa e Ngaahi Meʻa Kotoa Pē ke Lelei ai ʻa Kinautolu ʻOku ʻOfa ki he ʻOtuá.”
-
James B. Martino, “ʻOku Fengāueʻaki Fakataha ʻa e Meʻa Kotoa Pē ke Lelei,” Liahona, Mē 2010, 101–3)
Ko e Faʻifaʻitakiʻanga Fai-māteaki ʻa Fīpeé
-
Kamili Folongi ʻOloseni, “Fīpē,” Liahona, ʻAokosi 2019, 38–39
Mītiá
Ko e tala-kae-tohi ʻe Paula ha tohi mei he fale fakapōpulá
Ko kau tangata ʻoku nau tokangaʻi ha fuʻu ʻōlive
ʻOmai ki Heni Homou Ngaahi Loto kuo Kafó, tā ʻe Elspeth Young. Ko Fīpē ʻoku tokoni ki ha fefine kehe