Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Mātiu 18; Luke 10


“Mātiu 18; Luke 10,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

Mātiu 18; Luke 10

Naʻe akoʻi ʻe Sīsū Kalaisi ko e founga pē ʻe taha ke hū ai ki he puleʻanga ʻo e langí ko e ului mo e loto-fakatōkilalo ʻo hangē ha kiʻi tamasiʻi siʻí. Naʻá Ne akoʻi ki Heʻene kau ākongá ha ngaahi tefitoʻi moʻoni ke tokoni kiate kinautolu ke tataki ʻa e Siasí. Naʻe maʻu ʻe he Toko Hongofulu Mā Uá kotoa ʻa e ngaahi kī ʻo e puleʻangá. ʻI he fehuʻi ange ʻe Pita pe ko e hā hono tuʻo lahi ʻene fakamolemoleʻi e niʻihi kehé, naʻe vahevahe ʻe Sīsū ʻa e talanoa fakatātā ʻo e tamaioʻeiki taʻe-angaʻofá. Naʻe uiuiʻi mo fakahinohinoʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e Kau Fitungofulú. Naʻa nau malanga, fakamoʻui mahaki, pea foki ke fai ha lipooti ʻo ʻenau ngaahi ngāué. Naʻe vahevahe ʻe he Fakamoʻuí ʻa e talanoa fakatātā ki he Samēlia leleí. Naʻá Ne akoʻi ʻa Mele mo Maʻata fekauʻaki mo e mahuʻinga ke fakamuʻomuʻa e ngaahi meʻa ʻa e ʻOtuá.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe poupouʻi ʻa e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Mātiu 18:5–10

Ko e hā e ongo ʻoku maʻu ʻe he Fakamoʻuí fekauʻaki mo kinautolu ʻoku nau fakaʻitaʻi ʻa ʻEne fānau “ʻoku siʻí”?

Vakai, “Maʻake 9:42–48. Ko e hā e meʻa ʻoku ongoʻi ʻe he Fakamoʻuí fekauʻaki mo kinautolu ʻoku nau fakaʻitaʻi ʻa ʻEne fānau ʻʻoku siʻí’?

Mātiu 18:21–22

ʻOku ʻuhinga ki he hā ke fakamolemoleʻi e niʻihi kehé ʻo “liunga fitungofulu lau ʻe fitu”?

ʻI he Tohi Tapú, ʻoku fakataipe ʻe he fika 7 ʻa e kakato, fonu, pe kānokato. ʻOku fakataipe ʻe he mataʻifika 490 (pe “liunga fitungofulu lau ʻe fitú”) ʻa e haohaoa. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū ʻa e mataʻifika 7 mo e 490 ko ha “fakataipe ʻo e fakamolemoleʻi haohaoa.”

Naʻe pehē ʻe ʻEletā Lini G. Lōpini: “Naʻe ngāue ʻaki ʻe he ʻEikí ʻa e fika ʻo e liunga fitungofulú ko ha fakatātā ʻo ʻEne Fakalelei taʻe-fakangatangatá, ʻo ʻEne ʻofa taʻe-hano ngataʻangá, mo ʻEne ʻaloʻofa taʻefakangatangatá. ʻʻIo, pea ʻo ka fakatomala maʻu pē ʻa hoku kakaí te u fakamolemoleʻi ʻa kinautolu ʻi heʻenau ngaahi angahala kiate aú’ [Mōsaia 26:30; tānaki atu hono fakamamafaʻí].” ʻOku totonu ke tau faʻifaʻitaki ki he sīpinga hono fakamolemoleʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e niʻihi kehé.

Mātiu 18:23–35

Ko e hā e faikehekehe ʻo e talēniti ʻe 10,000 mo e tenali ʻe 100?

ʻI he talanoa fakatātā ko ʻení, ʻoku fakafofongaʻi ʻe he tuʻí ʻa e ʻEikí pea ʻoku fakafofongaʻi ʻe he tamaioʻeiki naʻe moʻua ʻaki e talēniti ʻe 10,000 ʻa kitautolu takitaha. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e talanoa fakatātā ko ʻení ke akoʻi ʻa hono mahuʻinga ke fakamolemoleʻi e niʻihi kehé.

ʻOku ʻuhinga ʻa e talanoa fakatātaá ki he “talēniti ʻe mano” (veesi 24) mo e “tenali ʻe teau [faka-Kalisi dēnaria]” (veesi 28), ʻa ia ko e faʻahinga paʻanga ia ʻi he kuonga ʻo Sīsuú. Ko e tenali ʻe 100 naʻe moʻua ki ai e tamaioʻeikí, ko ha paʻanga kiʻi siʻisiʻi ia ʻi hono fakafehoanaki ki he talēniti ʻe 10,000.

“Lolotonga e senituli ʻuluaki A.D., naʻe fakafuofua naʻe mahuʻinga tatau e talēniti ʻe 10,000 mo e tenali ʻe 100,000,000. Ko e tenali ʻe tahá ko e vahe ia ki ha taha ngāue lau ʻaho angamaheni. Kapau naʻe ngāue ʻa e tokotaha ko iá ʻi ha ʻaho ʻe tolungeau he taʻu, ʻe fakafuofua ki ha taʻu ʻe 33 ka ne toki lava ʻo fakatau mai ha talēniti ʻe taha. Pea ʻe fiemaʻu ia ke ne ngāueʻi ha taʻu ʻe 300,000 tupu ka ne toki maʻu ha talēniti ʻe 10,000, ko e fakakātoa ʻo e moʻua ʻa e tamaioʻeikí.”

Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Sefilī R. Hōlani: “ʻOku kehekehe pē fakamatala ʻa e kau potó fekauʻaki mo e mahuʻinga fakapaʻanga hení … ka ke faingofua ki heʻetau talanoa fiká, kapau ko e tenali siʻisiʻi ne ʻikai lava ʻo fakamolemoleʻí, tau pehē, ko e $100 he taimí ni, ta ʻoku fakaofi atu e moʻua talēniti ʻe 10,000 ia ne fakamolemoleʻí, he $1 pilioná—pe lahi ange!

“ʻI he moʻua fakatāutahá, ko ha mataʻifika lahi moʻoni ia—mahulu hake he meʻa ʻoku tau ʻiló. … Ka, ko e taumuʻa ʻo e talanoa fakatātaá ni, ʻoku fakataumuʻa ia ke mahulu hake heʻetau mahinó; ʻoku fakataumuʻa ia ke mahulu hake he meʻa ʻoku tau lavá, pea mahulu hake he meʻa ʻoku tau malava ke totongi fakafokí. ʻOku ʻuhinga iá … kiate kitautolu, ko ha fāmili hinga ʻo e tangatá—ʻoku ʻi ai hotau moʻua he matelié, ko e kau maumaufono, mo e kau pōpula kotoa kitautolu. …

“ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū ha meʻafua taʻefakatataua heni, he ʻoku taʻefakatataua ʻEne Fakalelei kuo foaki taʻetotongi mai maʻatautolú.”

Luke 10:1–20

Ko hai ʻa e kau Fitungofulú?

Ko Luke pē ʻa e tokotaha faʻu tohi Kosipeli ʻokú ne lekooti naʻe ui ʻe Sīsū Kalaisi ha Kau Fitungofulu. Naʻe pau ke malanga ʻaki ʻa e ongoongoleleí ʻe he Kau Fitungofulú fakataha mo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá mo teuteu ʻa e hala maʻá e Fakamoʻuí. Naʻe faitatau ʻEne uiuiʻi ʻo e Kau Fitungofulú mo ʻEne ngaahi fakahinohino ne fai kiate kinautolú mo e uiuiʻi mo e fakahinohino naʻá Ne fai ki Heʻene Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá. ʻI he ʻaho ní, ko e Kau Fitungofulu Taki Māʻolungá ko e kau taki kinautolu ʻo e Siasí kuo uiuiʻi ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluaki ʻo e Siasí. ʻOku nau hoko ko ha “kau fakamoʻoni makehe” ki hono tokoniʻi ʻo e Toko Hongofulu Mā Uá ʻi hono “langa hake ʻo e siasí,” “tokangaʻi hono ngaahi meʻa kotoa pē,” mo “malanga ʻaki mo ʻoatu ʻa e ongoongoleleí” ʻi he funga ʻo e māmaní.

Luke 10:30

Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e hala mei Selusalema ki Selikoó?

Ko e hala naʻe “ʻalu hifo mei Selusalema ki Selikoó” naʻe tahifo ʻaki ia ha fute ʻe 3,280. Mahalo naʻe muimui ia ʻi ha ngaahi vaitafe mōmoa, ʻo hangē ko ʻene hā ʻi he fakatātā ʻi laló. Naʻe fakafuofua ko e halá naʻe meimei maile ʻe 12.5 (20 km) hono lōloá pea fou atu ʻi ha potu fonua naʻe lala mo tafungofunga, ʻa ia naʻe faʻa toitoi ai e kau kaihaʻá ke ʻohofi ʻa e kau fononga ʻe fou atu aí.

vakai mei ʻolunga ki he Uati Keleti (Wadi Qelt) ʻi ʻIsileli, ofi ki Selikoó

Luke 10:31–36

Ko e hā hono mahuʻinga ʻo e taulaʻeikí, tangata Līvaí, mo e tangata Samēliá ʻi he talanoa fakatātā ʻo e Samelia leleí?

Fakatatau ki he fono ʻa Mōsesé, naʻe vahe ʻa e kau taulaʻeikí mo e kau Līvaí ke nau akoʻi e fono ʻa e ʻOtuá pea mo tauhi ki he ʻOtuá mo honau kāingá. Naʻa nau ʻiloʻi lelei ʻa e fekau ke “ʻofa ki ho kaungāʻapí ʻo hangē pē ko koé.” Ko hono moʻoní, naʻe fekauʻi ʻe he ʻOtuá ʻa e kakai ʻIsilelí, kau ai ʻa e kau taulaʻeikí mo e kau Līvaí, ke ʻoua naʻa nau taʻe fai ha meʻa ʻi he taimi ʻoku ʻi ha tuʻunga fakatuʻutāmaki ai e moʻui ʻa e kaungāʻapí.

ʻI he talanoa fakatātā ʻa e Fakamoʻuí, naʻe maumauʻi ʻe he taulaʻeikí mo e tangata Līvaí ʻa e ngaahi fekau ko ʻení. Mahalo naʻá na muimui ki he tala-tukufakaholo ʻa e kaumātuʻá, pe ko e fono naʻe ʻikai tohí, kae ʻikai muimui ki he fono ʻa Mōsesé. Naʻe pehē ʻe he tukufakaholo ko ʻení naʻe ʻikai haʻisia ʻa e kau Siú ke fakahaofi ʻa e kakai naʻe ʻikai ko e kau Siú pe ko kinautolu ʻoku ʻikai ʻilo honau matakalí, mei he maté. Ko e faʻahinga peheé naʻe ʻikai lau ia ko ha kaungāʻapi.

Ko e meʻapangó, he naʻe fakakakato ʻe he tangata Samēliá ʻa e ngaahi fatongia ʻo e taulaʻeikí mo e tangata Līvaí ʻo hangē ko hono fakamatalaʻi ʻi he fono ʻa Mōsesé. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni M. Lāsolo Pālati: “Kuó ke fifili nai ki he ʻuhinga naʻe fili ai ʻe he Fakamoʻuí ke hoko ha tangata Samēlia ko e moʻungaʻi tangata ʻo e talanoa ko ʻení? Naʻe fetāufehiʻaʻaki lahi ʻa e kakai Siú pea mo e kakai Samēliá ʻi he taimi ʻo Kalaisí. ʻI he ngaahi tūkunga angamahení, naʻe fakaʻehiʻehi ʻa e ongo kulupu ko ʻení ke ʻoua naʻá na fetaulaki. ʻE kei hoko pē ia ko ha talanoa fakatātā lelei mo mahino kapau naʻe fakahaofi ʻe ha tangata Siu ʻa e tangata naʻe tā ‘e he kau kaihaʻá.

“ʻOku hoko ‘a e fakaʻaongaʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e kau Siú mo e kakai Samēliá ke ne ako mahino mai kiate kitautolu ko e kaungāʻapi kotoa ʻa kitautolu, pea ʻoku totonu ke tau ʻofa, fakalāngilangi, fakaʻapaʻapa, mo fetokoniʻaki neongo ʻa e ngaahi meʻa ʻoku tau faikehekehe aí—kau ai hotau ngaahi faikehekehe fakalotu, fakapolitikale, mo fakafonuá.”

Luke 10:33–35

Ko e hā e ʻuhinga naʻe fakaʻaongaʻi ai ʻe he tangata Samēliá ʻa e loló mo e uainé ke faitoʻo ʻaki e kafo ʻa e tangatá?

Naʻe faitoʻo ʻe he tangata Samēliá ʻa e ngaahi lavea ʻo e tangata ne kafó ʻaki e lolo mo e uaine, ʻa ia ʻokú na fakatou maʻu ha ivi fakafaitoʻo. Naʻe fakaʻaongaʻi e loló ke fakafiemālieʻi e laveá, pea fakaʻaongaʻi e uainé ke tamateʻi ʻaki e siemu ʻi he mataʻilaveá. ʻOku toe fakataipe foki ʻe he loló mo e uainé ʻa e Fakalelei ʻa Kalaisí. Hangē ko e Samēlia leleí, ʻoku maʻu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e manavaʻofá. ʻOkú Ne fakamoʻui hotau ngaahi kafo fakalaumālie ʻo e angahalá mo fakahaofi kitautolu mei he maté. ʻOkú Ne ʻomi kitautolu ki ha feituʻu malu pea ʻokú Ne ʻomi mo ha niʻihi kehe ke tokoniʻi kitautolu. Kuo huhuʻi fakataautaha ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e totongi ki hotau fakahaofí ʻo fakafou ʻi Heʻene Fakaleleí.

Luke 10:38–42

Ko e hā e meʻa naʻe ʻamanaki ki ai mei ha fefine ʻokú ne talitali ha taha ki hono falé ʻi he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú?

“Naʻe mātuʻaki mahuʻinga e anga fakakaumeʻá ʻi he sōsaieti ʻo e kau Siú, pea naʻe makatuʻunga e lāngilangi mo e ongoongo ʻo ha fefine ʻi heʻene fakahoko lelei e ngaahi fiemaʻu ʻi he anga fakafonuá fekauʻaki mo e fatongia ʻo e tokotaha talitali kakaí.” Koeʻuhí ko e ngaahi tukufakaholo fakasōsiale ko ʻení, mahalo naʻe tonu pē ʻa e lāunga ʻa Maʻata ʻi he siʻaki ia ʻe Mele ke ne ngāue toko tahá. Naʻe fakamahinoʻi ʻe he tali ʻa e Fakamoʻuí ki he hohaʻa ʻa Maʻatá ʻoku māʻolunga ange ʻa e ngaahi meʻa ʻa e ʻOtuá ʻi he ngaahi tukufakaholo fakasōsialé, neongo kapau ko ha ngaahi tukufakaholo lelei kinautolu.

Ako Lahi Ange

Ko e Ako ke Feʻofaʻakí

  • Bonnie D. Parkin, “Choosing Charity: That Good Part,” Liahona, Nov. 2003, 104–6

Ko Hono Fakahaaʻi Hotau Tuʻunga Fakaākongá ʻi he Ngāue Tokoní

  • Camille Fronk Olson, “Māʻata mo Mele,” Liahona, Sune 2019, 26–27

Fakamolemolé mo e Faingamālie Hono Uá

Ngaahi Fakataipe ʻoku ʻIlo ʻi he Talanoa Fakatātā ʻo e Samēlia Leleí

  • John W. Welch, “The Good Samaritan: Forgotten Symbols,” Ensign, Feb. 2007, 41–47

Mītiá

Ngaahi Vitiō

“Forgive Every One Their Trespasses: The Parable of the Unmerciful Servant” (6:05)

6:6

“Parable of the Good Samaritan” (4:55)

5:2

“The Good Samaritan” (12:23)

12:23

Ngaahi ʻĪmisí

ko hono tokoniʻi ʻe he Samēlia leleí ha tangata kuo kafo

Ko e Samēlia Leleí, tā fakatātā ʻa Walter Rane

Ko Mele ʻoku tangutu ʻo fakafanongo ki he Fakamoʻuí kae ngāue ʻa Māʻata mei mui

Naʻe Ongona ʻe Mele ʻEne Folofolá, tā fakatātā ʻa Walter Rane

Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Vakai, Matthew L. Bowen, “Jewish Hermeneutics in the New Testament Period,” ʻi he New Testament History, Culture, and Society: A Background to the Texts of the New Testament, ed. Lincoln H. Blumell (2019), 103; Alonzo L. Gaskill, The Lost Language of Symbolism: An Essential Guide for Recognizing and Interpreting Symbols of the Gospel (2003), 124.

  2. Bowen, “Jewish Hermeneutics in the New Testament Period,” 103.

  3. Lynn G. Robbins, “Kae Liunga Fitungofulu Lau ʻe Fitu,” Liahona, Mē 2018, 23.

  4. Jay A. Parry and Donald W. Parry, Understanding the Parables of Jesus Christ (2006), 95.

  5. Jeffrey R. Holland, “Ko Ia Ke Haohaoa ʻA Kimoutolu,” LiahonaNōvema 2017, 41.

  6. Vakai, Luke 10:1–16.

  7. Vakai, Mātiu 10.

  8. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 107:25, 34, 38.

  9. Luke 10:30.

  10. Vakai, John Wilkinson, “The Way from Jerusalem to Jericho,” The Biblical Archaeologist, vol. 38, no. 1 (Mar. 1975), 11–19.

  11. Levitiko 19:18.

  12. Vakai, Levitiko 19:16; 25:35–36.

  13. Vakai, D. Kelly Ogden and Andrew C. Skinner, Verse by Verse: The Four Gospels (2006), 385–86.

  14. M. Russell Ballard, “Doctrine of Inclusion,” Ensign, Nov. 2001, 36.

  15. Vakai, Mātiu 26:27–29; Luke 22:44; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:18; 20:78–79. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē: “Manatuʻi, hangē pē ko e sino ʻo e ʻōlivé, ʻa ia naʻe tataʻo ke maʻu ʻa e lolo ke ne ʻoatu ha māmá, naʻe pehē pē ʻa e Fakamoʻuí. Naʻe tafe mei he ava kotoa pē ʻo Hono kilí ʻa e taʻataʻa faifakamoʻui ʻo hotau Huhuʻí” (“Why This Holy Land?,” Ensign, Dec. 1989, 18).

  16. Casey W. Olson, “The Savior’s Teachings on Discipleship during His Final Trek to Jerusalem,” Religious Educator, vol. 13, no. 3 (2012), 134–35.