Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
1 mo e 2 Tīmote, Taitusi, Filimone


“1 mo e 2 Tīmote, Taitusi, Filimone,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

1 mo e 2 Tīmote, Taitusi, Filimone

ʻI he ngaahi tohi naʻe ʻiloa ko e 1 Tīmote, 2 Tīmote, mo e Taitusí, naʻe fai ai ʻe Paula ha ngaahi fakahinohino ki he kau taki ʻo e Siasí. Naʻá ne fakamatalaʻi ʻa e ngaahi fiemaʻu ki he kau pīsopé mo e kau tīkoní. Naʻá ne fakatokanga ki he kau taki ʻo e Siasí fekauʻaki mo e ngaahi taimi faingataʻa he kahaʻú mo faleʻi ki he founga ke maluʻi ʻaki e Kāingalotú. Naʻe akonaki ʻa Paula kia Tīmote ko e ngaahi folofolá ʻa e maʻuʻanga tokoni ʻo e tokāteline moʻoní mo e fakahinohinó. ʻI he ongoʻi ʻe Paula ʻoku fakaʻau ke ngata ʻene moʻuí, naʻá ne tohi ʻo kau ki heʻene ngaahi feinga ke kātaki faivelenga ki he ngataʻangá. Naʻá ne falala te ne maʻu ʻa e moʻui taʻengatá. Naʻe tohi foki ʻa Paula kia Filimone, ʻo tapou kiate ia ke ne tali ʻene pōpula ko ʻOnesimosí ko ha mēmipa ʻi he ongoongoleleí.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú ʻe he Siasí pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Ko hai ʻa Tīmote?

Ko Tīmoté ko e taha ia ʻo e ngaahi kaungāmeʻa falalaʻanga taha ʻa Paulá. Ko e foha ia ʻo ha tamai Kalisi mo ha faʻē Siu. ʻOku akoʻi ʻe he folofolá naʻe tui ʻene faʻē ko ʻIunisí ki he fakamoʻoni ʻa Paula fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí. Naʻe tokoniʻi ʻa Tīmote ʻe heʻene faʻeé mo ʻene kui fefine ko Loisí ke tupulaki ʻene tuí mo ʻene ʻofa ʻi he folofolá. Naʻe hoko ʻa Tīmote ko ha hoa ngāue faifekau kia Paula lolotonga ʻene ngāue fakafaifekau hono uá. Hili iá, naʻe hoko atu ʻa Tīmote ko ha faifekau faivelenga mo ha taki ʻo e Siasí.

ʻOku faʻa ui e ngaahi tohi ʻa Paula kia Tīmote mo Taitusí ko e Ngaahi Tohi fakatakimuʻá koeʻuhí ʻoku ʻi ai e faleʻi ʻa Paula ki he kau faifekau pe kau taki ʻi he Siasí. ʻOku haʻu ʻa e foʻi lea faifekaú mei he lea faka-Latina ki he tauhi sipí.

Ko hai naʻe fakataumuʻa ki ai hono hiki e 1 Tīmoté pea ko e hā hono ʻuhingá?

Naʻe fai ʻe Paula ʻa e tohí ni lolotonga e hoko ʻa Tīmote ko ha taki ʻo e Siasí ʻi ʻEfesoó. Hangē naʻe veiveiua ha kāingalotu ʻe niʻihi ki he ngaahi meʻa ʻe malava ʻe Tīmoté koeʻuhí he naʻá ne kei siʻi. Naʻe tohi ʻa Paula ke tokoni ke mahino kiate ia hono ngaahi fatongiá pea mo fai ha fakalotolahi. ʻOku ngalingali naʻe hiki ʻa e tohi ko ʻení ʻi he vahaʻa ʻo e AD 62 mo e 66, lolotonga e ʻi Masitōnia ʻa Paulá.

Naʻe fokotuʻu ange ʻe Paula ha ngaahi fakahinohino ke tokoni ke ʻiloʻi ʻe Tīmote ha niʻihi ʻoku taau ke hoko ko e kau pīsope pe kau tīkoni. Naʻe tokoni e ngaahi fakahinohino ko ʻení ke fakamahino ʻa e fatongia ʻo e kau taki ʻo e Siasí ke nau tokangaekina e ngaahi fiemaʻu fakatuʻasino mo fakalaumālie ʻa e kāingalotú. Naʻe fakamatala foki ʻa Paula ki he akonaki hala ʻo e fakaʻikaiʻi kitá (asceticism)—ʻa e tui ʻe lava ke aʻusia ha tuʻunga fakalaumālie lahi ange ʻi he mātuʻaki fakaʻikaiʻi pē kitá. Naʻe faleʻi ʻe Paula ʻa Tīmote ke akoʻi ʻa e tokāteline totonú ke fakafepakiʻi ʻaki ʻeni mo e ngaahi ivi tākiekina kehé.

1 Tīmote 1:4–6

Ko e hā ʻa e lau ʻa Paula ki he kau akonaki loí?

Naʻe fakatokanga heni ʻa Paula ʻi heʻene tohi kia Taitusí, fekauʻaki mo e kau akonaki loi te nau fakaʻaiʻai ʻa e ngaahi talatupuʻa (“ngaahi fepale”) mo e ngaahi hohoko taʻetukú. Naʻe tohi ʻe ha mataotao Tohi Tapu ʻe taha ʻo pehē: “ʻI he fanongo ʻa e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ki he foʻi lea tohi hohokó, ʻoku nau fakakaukau ki he ngāue hisitōlia fakafāmilí, ka naʻe ʻikai ko e meʻa ʻeni naʻe fakakaukau ki ai ʻa Paulá. ʻI he ofi ki he fakaʻosinga ʻo e tohi ko ʻení, naʻe fakahinohinoʻi ʻe Paula ʻa Tīmote ke fakaʻehiʻehi mei he ʻakonaki angatuʻu, ʻoku ui loi pē ko e potóʼ (1 Tīmote 6:20). Ko e foʻi lea naʻe liliu ko e ʻpotóʼ ko e foʻi lea faka-Kalisi ia ki he gnosis, ʻa ia ʻoku ʻuhinga ki he ʻʻilo.ʼ Ko ia ai, naʻe hohaʻa ʻa Paula naʻa ʻoku tala mo akoʻi ʻe ha kau Kalisitiane ʻe niʻihi ha ʻilo makehe, ʻa ia naʻe iku ki he ʻangatuʻúʼ pe ko hono fakalea ʻe tahá, ngaahi fekeʻikeʻí. ʻE lava ke hoko ʻa e fakatokanga fekauʻaki mo e ngaahi talatupuʻá mo e hohokó ko ha lave ia ki he ngaahi talanoa fakamahamahaló mo e tohi hohoko ʻi he ʻū tohi ʻoku ʻikai ngali moʻoni (apocryphal) ʻa e kau Siú (Taitusi 1:14; 3:9).”

1 Tīmote 2:11–14

Te tau fakaʻuhingaʻi fēfē ke mahino ʻa e meʻa naʻe lea ʻaki ʻe Paula fekauʻaki mo e houʻeiki fafiné mo ʻIví?

ʻOku ʻikai ke tau ʻilo ʻa e meʻa naʻá ne ueʻi ʻa Paula ke ne fakahinohinoʻi ʻa e kakai fefiné ke nau “tali … ʻi he fakalongo pē” pea ʻoua naʻa “faʻao ʻa e pule ʻa e tangatá.” Mahalo ko ha feinga ʻeni ke fakatonutonu ha palopalema pau pe fakakikihi ʻi ʻEfesō, ʻa ē naʻe nofo ai ʻa Tīmoté. Ko ia ai, ʻe taʻe-fakapotopoto ke fakakaukau ki he fakahinohino pau ko ʻení ko hano fakaʻaongaʻi fakalūkufua ia.

Ke poupouʻi ʻene fakahinohino fekauʻaki mo e kakai fefiné, naʻe fakamahinoʻi ʻe Paula naʻe maumaufono ʻa ʻIvi ʻi he ngoué ʻi he taimi naʻá ne kai ai e fua kuo tapuí. ʻI he veesi 14, kuo fakaʻuhingaʻi ʻa e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e “talangataʻá” (parabasis) ʻi ha ngaahi founga kehekehe, kau ai ʻa e “mavahe [mei he meʻa totonú].” ʻOku malava pē naʻe pehē ʻe Paula naʻe tatau pē ʻa e “mavahe” ʻa ʻIvi mei hono ngaahi ngataʻangá ʻi he taimi naʻá ne kai ai ʻa e fuá, mo e mavahe mahalo ha kakai fefine ʻe niʻihi ʻi ʻEfesō mei honau ngaahi ngataʻangá.

Tatau ai pē pe ko e hā e ʻuhinga ʻa Paulá, ka kuo hoko ʻene ngaahi leá ko ha meʻa ia ke maʻuhala ai ki he tufakanga ʻo ʻIvi ʻi he Hingá. ʻOku ʻikai poupouʻi ʻa e faʻahinga fakakaukau pehē ʻe he ngaahi folofola ʻo hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí. Hangē ko ʻení, naʻe akoʻi ʻe Līhai naʻe ʻomi ʻe he Hinga ʻa ʻĀtama mo ʻIví ʻa e tauʻatāina lahi ange ke fili, fakalahi e ngaahi fāmilí, pea mo e faingamālie ki ha fiefia ʻoku taʻengatá. ʻI he tohi ʻa Mōsesé, naʻe fakamoʻoni ai ʻa ʻĀtama mo ʻIvi ki hono mahuʻinga ʻo e Hingá ʻi he palani ʻo e fakamoʻuí. Pea ʻi he mata meʻa-hā-mai ʻa Palesiteni Siosefa F. Sāmita ki he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié, naʻá ne mamata ai ki he “ʻetau Faʻē nāunauʻia ko ʻIví” ʻi he lotolotonga ʻo e kakai māʻoniʻoní ʻi he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié.

ʻOku toe fakapapauʻi lahi ange ʻe he kau palōfita mo e kau ʻaposetolo ʻo onopōní ʻa e mahuʻinga ʻo e tufakanga ʻo ʻIvi ʻi he Hingá. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ʻo pehē, “Ko ʻIvi naʻá ne tomuʻa maumauʻi ʻa e ngaahi fakangatangata ʻo ʻĪtení kae lava ke kamata ʻa e ngaahi makatuʻunga ʻo e moʻui fakamatelié. Ko e meʻa naʻá ne faí, neongo pe ko e hā hono taumuʻá, ko ha maumaufono ia ka ko ha meʻa nāunauʻia taʻengata ia naʻe fiemaʻu ke fai ke malava ai ke hoko ʻa e moʻui taʻengatá.” Naʻe pehē ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni, “Ko ʻetau Faʻē nāunauʻia ko ʻIví—mo ʻene vīsone taukakapa ki he palani ʻetau Tamai Hēvaní—naʻá ne kamataʻi e meʻa ʻoku tau ui ko e ʻHingá.ʼ Naʻe hanga ʻe heʻene fili fakapotopoto mo loto-toʻá kae pehē ki he fili ʻa ʻĀtama ke muimui kiate iá, ʻo ʻunuakiʻi ki muʻa ʻa e palani ʻa e ʻOtuá ki he fiefiá.”

ʻI heʻetau fakakaukau ki he folofola kuo Fakafoki Maí mo e ngaahi lea ʻa e kau palōfita mo e kau ʻaposetolo ʻo onopōní, ʻoku tau maʻu ai ha ʻuhinga ke fiefia ʻi he tufakanga ʻo ʻIvi ʻi hono ʻunuaki ki muʻa e palani ʻa e Tamai Hēvaní ki he fakamoʻuí.

Kuo akoʻi mai ʻe he kau palōfita ʻo e ngaahi ʻaho kimui ní ʻoku mahuʻinga ʻa e leʻo mo e tataki ʻo e houʻeiki fafiné ki he ngāue ʻa e ʻEikí ki he fakamoʻuí. ʻI ha lea ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ki he kakai fefine ʻo e Siasí, naʻá ne akonaki ʻo pehē: “ʻOku mau fiemaʻu homou iví, hoʻomou uluí, hoʻomou loto-fakapapaú, mo hoʻomou malava ke takí, homou potó pea mo homou leʻó. ʻOku ʻikai pea he ʻikai kakato e puleʻanga ʻo e ʻOtuá ka ʻikai kau ai e kau fefine ʻoku nau fai mo tauhi e ngaahi fuakava toputapú, mo e kau fafine ʻoku nau lava ʻo lea ʻi he mālohi mo e mafai ʻo e ʻOtuá!”

1 Tīmote 3:1–7

Ko e hā e fatongia ʻo ha pīsope ʻi he Siasí ʻi he kuonga muʻá?

ʻI he 1 Tīmote 3:1 naʻe ʻuhinga ʻa Paula ki he lakanga, pe tuʻunga, ʻo ha pīsope. ʻI he potufolofola ko ʻení, ʻoku ʻuhinga ʻa e “pīsopé” ki ha taha ʻokú ne tokangaʻi ha fakatahaʻanga lotu. ʻOku ʻomi ʻe Paula e ngaahi fiemaʻu mo ha faleʻi kiate kinautolu ʻoku hoko ko e kau pīsopé. ʻOku tau ako mei he folofola ʻo hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí, ko e pīsopé ko ha lakanga ia kuo fakanofo ʻi he Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné.

1 Tīmote 3:8–13

Ko e hā e fatongia ʻo e kau tīkoní ʻi he Siasí ʻi he kuonga muʻá?

ʻOku maʻu e foʻi lea ko e tīkoní mei ha foʻi lea faka-Kalisi ʻoku ʻuhinga ko e “tamaioʻeiki” pe “tauhi.” Ne ngalingali ko e lakanga ʻo e tīkoní ko ha teuteuʻanga ia, koeʻuhí naʻe ʻikai taʻofi ʻe Paula ha “taha toki liliu” (tokotaha toki papi ului) mei hono ui ko ha tīkoní ka naʻá ne taʻofi hono ui ha taha toki ului mei hono ui ko ha pīsopé. Ne tatau e ngaahi tuʻutuʻuni kehe ko ia ki he kau tīkoní mo e ngaahi tuʻutuʻuni ki he kau pīsopé, kau ai e fiemaʻu ko ia ke “ʻunoho taki toko taha ʻa e kau [tīkoní] mo e fefine pē taha.” ʻOku tau ako ʻi he folofola ʻo hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí, ko e tīkoní ko ha lakanga ia kuo fakanofo ʻi he Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné.

1 Tīmote 4:8–16

Ko e hā e meʻa naʻe akoʻi ʻe Paula ʻo fekauʻaki mo e fakamālohisino fakatuʻasinó?

Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻi hono fakafehoanaki ki hono fakatupulaki ʻo e ngaahi ʻulungaanga faka-ʻOtuá, ʻoku taimi nounou pē ʻa e mahuʻinga ʻo e fakamālohisino fakatuʻasinó. ʻI hono fakalea ʻe tahá, neongo ʻoku ʻi ai pē hono mahuʻinga ʻo e fakamālohisino fakatuʻasinó, ka ʻoku tāpuekina kitautolu ʻe he fakamālohia fakalaumālié ʻi he taimí ni pea ʻi ʻitāniti.

Naʻe mei felāveʻi makehe ʻa e fakafehoanaki ko ʻení ki he kāingalotu ʻo e Siasí ʻi ʻEfesoó. Naʻe fakamahuʻingaʻi lahi ʻa e ʻatelitá mo e sipotí ʻi he anga fakafonua ʻo e kakai Lomá. Hangē ko e ʻaho ní, ʻe lava ke fuʻu tōtuʻa hono fakamahuʻingaʻi ʻo e moʻui lelei fakatuʻasinó. Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻoku totonu ke mahuʻinga ange ʻa hono ako ʻo e ongoongoleleí, fakalaulaulotó, mo hono fakatupulaki e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié.

Ko hai naʻe fakataumuʻa ki ai hono tohi e 2 Tīmoté pea ko e hā hono ʻuhingá?

Naʻe fai ʻe Paula ʻa e tohi ko ʻení lolotonga e tuku pōpula hono ua ia ʻi Lomá. Naʻá ne fai ʻa e tohi ko ʻení ke fakamālohia mo fakalotolahiʻi ʻa Tīmote. Naʻe tui ʻa Paula ʻoku ʻamanaki ke ngata ʻene moʻuí, pea naʻá ne fakaʻamu ke sio kia Tīmote, ʻa ia naʻá ne ui “ko e foha ʻofeiná.” ʻI he fakaʻosinga ʻo ʻene tohí, naʻe kole ʻe Paula ke ʻaʻahi ange ʻa Tīmote mo Maʻake kiate ia peá na ʻomi mo ha ngaahi meʻa siʻi naʻá ne tuku ʻi Taloasi. ʻI hono fakahokohoko ki he taimi naʻe hoko aí, ʻoku ngalingali ko e 2 Tīmoté ko e tohi fakaʻosi ia ʻa Paula ʻi he Fuakava Foʻoú.

2 Tīmote 2:3–6; 4:6–8

Ko e hā e meʻa naʻe akoʻi ʻe Paula ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e heliaki ki he tangata taú, tokotaha sipotí, mo e tangata ngoué?

Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Paula ʻa e fakatātā ʻo ha sōtia lelei, ko ha tokotaha ʻatelita lavameʻa, mo ha tangata ngoue ngāue mālohi ke fakatātaaʻi ʻa e fiemaʻu ke kātekina kae maʻu ʻa e nāunau taʻengatá. Naʻá ne fakaʻosi ʻene tohí ʻaki ʻene fakafehoanaki ia ki ha tokotaha sipoti mo ha tangata tau kuo ikuna. Kuó ne “tau ʻa e tau lelei.” ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e “taú” ki he “ke fāinga.” ʻE lava ke ʻuhinga ʻa e foʻi leá ki he feʻauhi ʻi ha feʻauhi sipoti pe kau ʻi ha fekeʻikeʻi fakakautau. Koeʻuhí naʻá ne faivelenga ʻo aʻu ki he ngataʻangá, naʻe ʻamanaki ʻa Paula te ne maʻu ha “pale ʻo e māʻoniʻoni.” Mahalo naʻe lave ʻa e palé ki he pale ʻo ha tokotaha ikuna naʻe foaki ki he kau ikuná ʻi he ngaahi feʻauhi sipoti faka-Kalisi he kuonga muʻá.

2 Tīmote 3:1–7

Ko e hā e meʻa naʻe akoʻi ʻe Paula fekauʻaki mo e ngaahi fakatuʻutāmaki ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí?

Naʻe kikiteʻi ʻe Paula ʻi he ngaahi veesi ko ʻení ʻa e faiangahala ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí. Naʻá ne fakamatalaʻi ʻa e ngaahi tūkungá ko ha taimi “fakatuʻutāmaki.” ʻOku ʻoatu ʻe he saati ʻi laló ha tokoni ki he ngaahi foʻi lea pe kupuʻi lea ʻe siʻisiʻi ange ke mahino ki he kau laukonga ʻo onopōní:

Foʻi lea pe kupuʻi lea faingataʻa

ʻUhinga ʻo e (ngaahi) foʻi lea faka-Kalisí

Foʻi lea pe kupuʻi lea faingataʻa

ʻOfa kiate kinautolu pē

ʻUhinga ʻo e (ngaahi) foʻi lea faka-Kalisí

Siokita

Foʻi lea pe kupuʻi lea faingataʻa

Kau lea kovi

ʻUhinga ʻo e (ngaahi) foʻi lea faka-Kalisí

Fakaʻaongaʻi ʻo e lea taʻeʻofa, lauʻikoviʻi

Foʻi lea pe kupuʻi lea faingataʻa

Taʻe maʻu ʻa e ʻofa ʻoku ngali mo e kāingá

ʻUhinga ʻo e (ngaahi) foʻi lea faka-Kalisí

Taʻeʻofa, ʻikai maʻu e ʻofá

Foʻi lea pe kupuʻi lea faingataʻa

Liʻaki ʻa e lea fakapapaú

ʻUhinga ʻo e (ngaahi) foʻi lea faka-Kalisí

Taʻe fie fai ha fuakava

Foʻi lea pe kupuʻi lea faingataʻa

Holi kovi

ʻUhinga ʻo e (ngaahi) foʻi lea faka-Kalisí

ʻIkai ha mālohi, ʻikai mapuleʻi kita

Foʻi lea pe kupuʻi lea faingataʻa

Anga mālohi

ʻUhinga ʻo e (ngaahi) foʻi lea faka-Kalisí

Angakovi

Foʻi lea pe kupuʻi lea faingataʻa

Kau manuki kiate kinautolu ʻoku leleí

ʻUhinga ʻo e (ngaahi) foʻi lea faka-Kalisí

Fakafepakiʻi ʻa e leleí, ʻo ʻikai saiʻia he leleí

Foʻi lea pe kupuʻi lea faingataʻa

Anga ʻohonoa

ʻUhinga ʻo e (ngaahi) foʻi lea faka-Kalisí

Makaka, taʻetokanga, taʻefakaʻatuʻi

Foʻi lea pe kupuʻi lea faingataʻa

Loto-fielahi

ʻUhinga ʻo e (ngaahi) foʻi lea faka-Kalisí

Hīkisia, fakafuofuolahi

Foʻi lea pe kupuʻi lea faingataʻa

Kakai fefine fakavalevale

ʻUhinga ʻo e (ngaahi) foʻi lea faka-Kalisí

ʻIkai mahuʻinga, vaivai

2 Tīmote 3:6

Ko e hā e ʻuhinga ʻa Paula ki he “kau fefine fakavalevalé”?

Ko ha konga ʻo ʻene fakatokanga fekauʻaki mo e ngaahi ʻaho fakaʻosí, naʻe fakamamafaʻi ʻe Paula ha kulupu naʻá ne ui ko e kau fafine “fakavalevale” pe “tohoakiʻingofua”. ʻOku ʻuhinga e foʻi lea faka-Kalisí ki he “vaivai, pe ʻikai mahuʻinga” Ko hono moʻoní, naʻe tākiekina e kau fafine ko ʻení ʻe he kau akonaki loi ʻi ʻEfesoó. Mahalo ko ha ʻuhinga fakasōsiale ʻeni mei he kuonga ʻo Paulá ʻa ia kuo mole hono tuʻunga fakafonuá ʻi hotau kuongá pea ʻoku faingataʻa leva ai ke mahino.

Ko hai naʻe fakataumuʻa ki ai hono hiki e tohi Taitusí pea ko e hā hono ʻuhingá?

Naʻe fanauʻi ʻa Taitusi ʻe ha ongomātuʻa Kalisi pea naʻe fakaului ia ki he ongoongoleleí ʻe Paula. Hili ʻa e ului ʻa Taitusí, naʻá ne ʻalu mo Paula lolotonga ʻene fononga fakafaifekau hono tolú. Naʻá ne tokoni ke tānaki ha ngaahi foaki ʻofa maʻá e kakai masiva ʻi Selusalemá pea naʻe fakafalala fakataautaha ke ne fakatupu ha uouangataha lahi ange ʻi he ngaahi kolo [ʻo e Siasí] ʻi Kolinitoó. Naʻe tohi ʻa Paula kia Taitusi ke fakamālohia ia ʻi heʻene ngāue ke tataki ʻa e Siasí ʻi he motu faka-Kalisi ko Kelití. Naʻe fehangahangai ʻa Taitusi mo e fakafepaki ʻa e kau angatuʻú mo e kau akonaki loí. ʻOku ngalingali naʻe fai ʻe Paula ʻa e Tohi kia Taitusí hili ʻene tohi ʻa e 1 Tīmoté, ʻi he vahaʻa ʻo e AD 63 mo e 65.

Taitusi 1:12

Ko e hā e meʻa naʻe fokotuʻu mai ʻi hono ui ha taha ko ha taha Kelití?

Naʻe fakamahinoʻi mai ʻe Paula ko e kakai Kelití naʻe ʻikai sai honau ongoongó. Naʻe ʻiloa kinautolu ʻi heʻenau maʻu ʻa e paʻangá ʻi he founga taʻe-faitotonú. Naʻe lipooti tatau foki ʻe he kau faʻu tohi he kuonga muʻá ko e kakai Kelití ko ha kakai mānumanu. Naʻe fakaʻau leva ke ʻuhinga ʻa e foʻi lea Kelití ki ha tokotaha taʻe-faitotonu.

Taitusi 3:5

ʻOku fakafoʻou fēfē kitautolu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní?

Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Paula ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ʻoku ʻuhinga ko e “fanauʻi foʻoú” pe “fakafoʻoú” ʻi he taimi naʻá ne talanoa ai fekauʻaki mo e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻI he papitaisó, ʻoku fakahoko ai ʻe ha taha ha vā fetuʻutaki fuakava mo Kalaisi, pea hoko ai ko ha tokotaha foʻou. Hangē pē ko hono foaki ha hingoa ki ha pēpē toki fāʻeleʻí, ko kinautolu ʻoku papitaisó ʻoku nau toʻo kiate kinautolu ʻa e huafa ʻo Sīsū Kalaisí pea ʻoku fakafoʻou kinautolu ʻe he Laumālié ʻi heʻenau feinga ke moʻui ʻo hangē ko Iá.

Ko hai naʻe fakataumuʻa ki ai hono hiki e tohi Filimoné pea ko e hā hono ʻuhingá?

Ko Filimoné ko ha papi ului Kalisi ia naʻe nofo mahalo ʻi Kolose. Koeʻuhí naʻá ne fakangofua ʻa e kāingalotú ke nau fakataha ʻi hono ʻapí, mahalo naʻá ne hoko ko ha taki ʻi he kolo [ʻo e Siasí] ʻi Kolosé. Naʻe maʻu ʻi ai ha tangata pōpula ʻa Filimone ko hono hingoá ko ʻOnesimosi, ʻa ia naʻe fononga ki he feituʻu naʻe ʻi ai ʻa Paulá—mahalo ko ha pōpula hola—pea naʻe fakaului ia ʻe Paula kia Sīsū Kalaisi. Naʻe fekau ʻe Paula ʻa ʻOnesimosi ke foki kia Filimone peá ne kole ange ai [kia Filimone] ke ʻoua naʻá ne tauteaʻi ʻa ʻOnesimosi, ka ke ne tali ia ʻo “ʻikai kei hangē ha tamaioʻeikí” ka ko ha “tokoua ʻofeina.” Naʻe tohi ʻa Paula kia Filimone lolotonga ʻene ʻi he fale fakapōpulá, neongo ʻoku ʻikai ke ne fakamahinoʻi ʻa e feituʻú. Mahalo naʻá ne fai e tohí ʻi he vahaʻa ʻo e AD 55 mo e 59.

fakatātā ngaohi ʻaki e tailá (mosaic) ʻokú ne fakaʻaliʻali e kau pōpula Lomá

Fakatātā ngaohi ʻaki e tailá (mosaic) ʻokú ne fakaʻaliʻali e kau pōpula Lomá

Filimone 1:10–17

Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e nofo pōpulá (slavery) ʻi he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú?

Ko e ngaahi haʻofanga naʻe akoʻi mo tohi ki ai ʻa Paulá naʻe faʻa kau ai ha kau pule mo e kau pōpula fakatouʻosi. Ko e nofo pōpulá ko ha konga ia ne tali ʻe he sōsaieti naʻe nofo ai ʻa e kau Siú mo e kau Kalisitiané ʻi he kuonga muʻá. Naʻe fakatauʻatāinaʻi ha kau pōpula ʻe niʻihi ʻe honau kau pulé pe te nau lava ʻo tātānaki ʻenau koloá ke fakatau ʻaki ʻenau tauʻatāiná. Naʻe fiefia ha kau pōpula ʻe niʻihi ʻi he ngaahi faingamālie fakaakó pea nau hoko ai ko ha kau ʻetivaisa falalaʻanga mo ha ngaahi hoa pisinisi ki honau kau pulé. Ka ko e tokolahi tahá, naʻe holoki moʻui mo ngaohikovia ʻa e nofo pōpulá. Naʻe hoko ha niʻihi ʻo e kaungā ngāue ʻa Paulá ko ha kau pōpula.

Naʻe ʻikai fakangofua pe fakafepakiʻi ʻe Paula ʻa hono fakahoko ʻo e nofo pōpulá ʻi heʻene ʻū tohí. Naʻá ne poupouʻi e kau pōpula Kalisitiané ke nau talangofua ki honau kau pulé pea tapou ki he kau pule Kalisitiané ke nau angaʻofa ki heʻenau kau pōpulá. Naʻe tui ʻa Paula ʻe lava ke fakataha ʻa e tokotaha kotoa pē ʻia Sīsū Kalaisi, ʻa ia ʻoku “ʻikai ha pōpula pe ha tauʻatāina.”

ʻI he fakahā ʻo onopōní, kuo fakahā ai ʻe he ʻEikí “ʻoku ʻikai totonu ke pōpula ha tangata ki ha tokotaha kehe.”

Filimone 1:15–18

Naʻe hoko fēfē ʻa e kole ʻa Paula kia Filimoné ko ha fakafepaki ki he anga fakafonua faka-Lomá?

Mahalo ko ʻOnesimosí ko ha pōpula hola ia. ‘I he malumalu ‘o e lao ‘a Lomá, ko e kau pōpula holá na‘a nau ‘i he ‘alo‘ofa ‘a honau kau pulé. Ko e kau pōpula hola ne toe puke maí, ʻe lava ke fakaʻilongaʻi honau laʻé, taaʻi, fekau ke fai ha ngāue faingataʻa, pea fakamālohiʻi ke tui ha kola ukamea.

Kapau ko ha pōpula hola ʻa ʻOnesimosi, tā ko e kole ʻa Paula kia Filimoné ke ʻoua naʻa hilifaki ʻa e tautea angamaheni ʻo ha pōpula holá kia ʻOnesimosi. Ka naʻe poupouʻi ʻe Paula ʻa Filimone ke ne tali ia ko ha tokoua ʻofeina mo e kaungā tamaioʻeiki ʻa Sīsū Kalaisi. ʻOku ʻuhinga e hingoa ʻo ʻOnesimosí ki he “ʻaonga” pe “fakatupu ha lelei.” Naʻe fakamatalaʻi ʻe Paula kia Filimone naʻe ʻikai ha ʻaonga ʻo ʻOnesimosi kimuʻa. Ka neongo ia, ʻi heʻene hoko he taimí ni ko ha ākonga ʻa Kalaisí, ʻe lava ke ʻaonga ʻa ʻOnesimosi kia Filimone mo Paula fakatouʻosi ʻi he tokoni ki he ngāue ʻo e fakamoʻuí.

Ako Lahi Ange

Ko e Fatongia ʻo e Houʻeiki Fafiné ʻi he Siasí

Ko e Pīsopé

Mītiá

Vitiō

“I Have Kept the Faith” (1:53)

1:53

“The Last Days” (2:21)

2:21

“The Office of Bishop” (1:20)

1:20

Ngaahi ʻĪmisí

Ko hono tala-kae-tohi ʻe Paula ha tohi ʻi he fale fakapōpulá
Ko e fai ʻe Paula ha tohi ʻi he fale fakapōpulá

Tā fakatātaaʻi ʻo Paula ʻi he fale fakapōpulá ʻokú ne fai ha tohi, tā ʻa Paul Mann

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Vakai, 1 Kolinitō 4:17.

  2. Vakai, Ngāue 16:1.

  3. Vakai, 2 Tīmote 1:5; 3:14–15.

  4. Vakai, Ngāue 16:3.

  5. Vakai, Ngāue 19:22; Filipai 2:19.

  6. Vakai, Bible Dictionary, “Pauline Epistles.” Vakai foki, D. Kelly Ogden mo Andrew C. Skinner, Verse by Verse: Acts through Revelation [1998], 212.

  7. Vakai, 1 Tīmote 1:3.

  8. Vakai, 1 Tīmote 4:12.

  9. Vakai, 1 Tīmote 1:3; Ogden and Skinner, Verse by Verse, 212–213; Earl D. Radmacher and others, eds., NKJV Study Bible, 3rd ed. (2018), 1821. Fakafuofua ki he A.D.62–63, naʻe tukuange ai ʻa Paula mei heʻene nofo pōpula taʻu ʻe ua ʻi hono ʻapi ʻi Lomá (vakai, Ngāue 28:16–31).

  10. Vakai, 1 Tīmote 3.

  11. Vakai, 1 Tīmote 5.

  12. Vakai, 1 Tīmote 4:1–3.

  13. Vakai, 1 Tīmote 1:3–4, 9–10; 4:1–6, 13, 16.

  14. Vakai, Taitusi 1:14; 3:9.

  15. Ko e foʻi lea faka-Kalisi ʻoku fakaʻaongaʻi hení ko e mythos pea ʻoku ʻuhinga ia ko e “talatupuʻa, talanoa, fananga; faʻu fepale” (Tremper Longman III mo Mark L. Strauss, eds., The Baker Expository Dictionary of Biblical Words [2023], 1110).

  16. Frank F. Judd Jr., “The Epistles of the Apostle Paul: An Overview,” ʻi he New Testament History, Culture, and Society: A Background to the Texts of the New Testament, ed. Lincoln H. Blumell (2019), 439–40.

  17. 1 Tīmote 2:11–12. ʻE lava ke ʻuhinga ʻa e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e “fakalongolongó (silence)” ki he “fakalongolongo (quietness) taʻe ʻi ai ha fakahohaʻa” (Frederick William Danker, ed., A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, 3rd ed. [2000], 440). ʻE lava ke fokotuʻu mai ʻe he meʻá ni ha tōʻonga ʻapasia pe ʻulungaanga ʻoku ʻikai fakamoveuveu. Mahalo ko e taumuʻa ‘a Paulá ke fakalotolahiʻi ‘a e kakai fefiné ke poupou ki honau kau takí pea fakaʻehiʻehi mei hono puleʻi pe feinga ke toʻo ‘a e mafaí meiate kinautolu kuo ui ‘e he ‘Otuá (vakai, Ogden mo Skinner, Verse by Verse, 215). “ʻI hono fakamatalaʻi ʻe Paula e ngaahi fatongia [ʻo e kakai tangatá mo e kakai fefiné], ʻoku faʻa tākiekina ia ʻe he ngaahi tukufakaholo fakafonuá mo e filifilimānako ʻoku ʻikai mahino kiate kitautolú. … Naʻe mahino ki he haʻofanga ʻa Paulá ʻene ngaahi lea mei honau puipuituʻa fakafonuá, pea pehē ʻe Paula ʻoku nau ʻiloʻi ʻa e ngaahi akonaki ʻi he Fuakava Motuʻá ʻokú ne fakamatalaʻi ʻa e ngaahi fakakaukaú. Naʻe ʻikai ke ʻilo maʻu pē ʻe he kau liliu leá ʻa e tuʻunga fakafonuá pe puipuituʻa ʻo e ongoongoleleí pea ko ia ai kuo fakahū ʻa e ngaahi fakaʻuhinga halá mo e ngaahi fakakaukau ʻa e tangatá ki he pōpoakí” (Sherrie Mills Johnson, “Paulʻs Teachings in 1 Corinthians on Women,” ʻi he Shedding Light on the New Testament: Acts–Revelation, ed. Ray L. Huntington, Frank F. Judd Jr., mo David M. Whitchurch [2009], 149).

  18. Mahalo ʻe mahuʻinga ke manatuʻi naʻe lomekina ʻa e Siasí ʻi he kuonga ʻo Paulá ʻe he felotokehekeheʻakí mo e fakakikihí. Naʻe kau heni ʻa e “puputuʻu mo e feʻauʻauhi ʻi he faikehekehe ʻo e ngaahi fatongia kuo foaki mai ʻe he ʻOtuá ki he kakai tangatá mo e kakai fefiné.” Naʻá ne fakaʻaiʻai ʻa e uouangatahá ʻaki ʻene “fakamamafaʻi ʻa e fiemaʻu ke fakavaivai ʻi he vā fetuʻutaki kotoa pē: ʻKo e ʻulu ʻo e tangata kotoa pē ʻa Kalaisi; pea ko e ʻulu ʻo e fefiné ʻa e tangatá; pea ko e ʻulu ʻo Kalaisí ʻa e ʻOtuáʼ (1 Kolinitō 11:3)” (Camille Fronk Olson, “Submit Yourselves … as unto the Lord,” ʻi he Go Ye into All the World: Messages of the New Testament Apostles [2002], 112). Vakai foki, Kenneth L. Barker and others, eds., NIV Study Bible: Fully Revised Edition (2020), 2090, fakamatala ki he 1 Kolinitō 2:9–15.

  19. Hangē ko ʻení, naʻe lea ʻa Paula ki he Kāingalotu Kolinitoó fekauʻaki mo ha kau fafine naʻa nau lotu mo kikite (vakai, 1 Kolinitō 11:1–5).

  20. Ke mahino e fatongia ʻo ha fefine ʻi he Siasí he ʻahó ni, ʻoku totonu ke tau vakai ki he kau ʻaposetolo mo e kau palōfita ʻo onopōní (vakai, Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Houʻeiki Fafine ʻi he Siasí,” Gospel Library). ʻI he taimi ʻoku fetaulaki ai ʻa e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní mo ha ngaahi akonaki fekauʻaki mo e tuʻunga tangata pe fefiné ʻoku ʻikai fenāpasi mo e ngaahi akonaki lolotonga ʻa e Siasí, ʻe lava ke nau manavaʻofa fekauʻaki mo kinautolu naʻe moʻui ʻi ha kuonga kehe pea ʻi ha anga fakafonua kehé. Te tau lava ʻo manatuʻi ʻoku ʻi ai ha niʻihi ʻo e “ngaahi fakamatala ʻi he Fuakava Foʻoú fekauʻaki mo e fāmilí mo e nofo-malí te nau fakafofongaʻi pē ʻa e ngaahi tōʻonga fakakuongamuʻá pea ʻoku ʻikai ke nau fakafofongaʻi ʻa e ngaahi akonaki ʻoku mahuʻinga ki he ongoongoleleí” (Mark D. Ellison, “Family, Marriage, and Celibacy in the New Testament,” ʻi he Blumell, New Testament History, Culture, and Society, 534).

  21. Ogden mo Skinner, Verse by Verse, 215.

  22. Vakai, 2 Nīfai 2:17–25.

  23. Vakai, Mōsese 5:10–11.

  24. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 138:38–39.

  25. Dallin H. Oaks, “The Great Plan of Happiness,” Ensign, Nov. 1993, 73.

  26. Russell M. Nelson, “Kau ʻa e Houʻeiki Fafiné ki Hono Tānaki ʻo ʻIsilelí,” Liahona, Nōvema 2018, 68–69.

  27. Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Hinga ʻa ʻĀtama mo ʻIví,” Gospel Library.

  28. Russell M. Nelson, “Ko ha Tautapa ki Hoku Tuofāfiné,” Liahona, Nōvema 2015, 96.

  29. ʻE lava ke liliu ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ko e episkopos ko e “pule, pīsope, taki ʻo e siasí” (Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1080, entry 1985).

  30. Radmacher and others, NKJV Study Bible, 1842, fakamatala ki he 1 Tīmote 3:1.

  31. “ʻOku faʻu ʻe he KJV ʻa e kupuʻi lea ʻko e lakanga ʻo ha pīsopéʼ ke liliu ʻaki ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ʻe taha ko e episcope. Ko e foʻi lea tatau pē ʻi he Ngāue 1:20 ʻoku fakalea faka-Pilitānia ko e ʻbishoprick.ʼ ʻOku mahuʻinga ʻeni koeʻuhí ʻoku ʻikai aleaʻi ʻe he Ngāue 1 ha kau pīsopeliki tangata ʻe toko tolu pe naʻa mo e lakanga ʻo e pīsopé. Ko e potufolofola ‘oku tālangaʻí—‘ko ‘ene ngāué ke maʻu ʻe ha taha’—ko hano fakatātaaʻi ia ha konga lea mei he Saame 69 ‘a ia ‘oku ngāue ‘aki ‘e Pita ke fakafe‘iloaki ‘a e fiema‘u ke ui ha taha kehe ki he Toko Hongofulu Mā Uá ke ne fetongi ‘a Siutasi. ʻI he taimi ʻoku mahino lelei ai ʻa e foʻi lea tefito ko e episcope ʻi hono ʻuhinga faka-Kalisí, ʻoku hoko leva ʻeni ko hano fakamatala feʻunga ʻo e tokangaʻi mo e līʻoa ke leʻohi ʻa e Siasí kotoa ʻe he Toko Hongofulu Mā Uá” (Grant Underwood, “The ʻSameʼ Organization That Existed in the Primitive Church,” ʻi he Go Ye into All the World, 177).

  32. Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Pīsope,” Gospel Library.

  33. Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1062, entry 1249.

  34. Vakai, 1 Tīmote 3:6.

  35. 1 Tīmote 3:12; fakafehoanaki mo e veesi 2.

  36. Vakai, Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Tīkoni,” Gospel Library.

  37. ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ko e gymnasia ʻoku fakaʻaongaʻi ʻi he 1 Tīmote 4:8 ki he fakamālohisino fakatuʻasinó (vakai, Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1061).

  38. Vakai, Richard N. Holzapfel and others, Jesus Christ and the World of the New Testament (2006), 193.

  39. Vakai, 1 Tīmote 4:13–15.

  40. Vakai, 2 Tīmote 1:16–17; vakai foki, Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Tīmoté, Ongo Tohi kia,” Gospel Library.

  41. Vakai, 2 Tīmote 4:6.

  42. 2 Tīmote 1:2; vakai foki, 1 Tīmote 1:2.

  43. Vakai, 2 Tīmote 4:9–13.

  44. “Neongo ʻoku ʻikai lekooti ia ʻi he Fuakava Foʻoú, ka ko e tukufakaholo faka-Kalisitiane he kuonga muʻá naʻe hao ʻa Paula ʻi heʻene ʻuluaki hopó, naʻá ne lava lelei ʻo fononga ki Sipeini, pea naʻe toe tuku pōpula ia ʻi Loma pea toe fakamāuʻi tuʻo ua ia. ʻOku hangē nai ko e taimi mo e feituʻu ʻo e tohi 2 Tīmoté ko e tuku pōpula hono ua ia ʻo Paula ʻi Lomá, ʻo tatali ki he hopó. Ko ia ai, mahalo ko e tohi hono ua ʻa Paula kia Tīmoté ko e tohi fakaʻosi ia ʻoku tau maʻu mei he ʻaposetoló” (Frank F. Judd Jr., “The Epistles of the Apostle Paul, 441).

  45. Vakai, 2 Tīmote 2:3–6.

  46. 2 Tīmote 4:7.

  47. ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi leá ke “feʻauhi ki ha pale; fāinga; feinga ʻi he loto-vēkeveke; fepaki mo e ngaahi filí, ngaahi faingataʻá, ngaahi fakatuʻutāmakí. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he veape ko ʻení ʻa e feinga ke mālohi pe ikuná. Ko ia ai, ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ia ke ʻuhinga ki he ngaahi fefaʻuhi fakalaumālié [pe] ngaahi feʻauhi ʻatelitá” (Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 305).

  48. 2 Tīmote 4:8.

  49. Vakai, Attridge and others, NKJV Study Bible, 1836, fakamatala ki he 2 Tīmote 2:3–6.

  50. 2 Tīmote 3:1.

  51. Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1153, entry 5367.

  52. Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1057.

  53. Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1053.

  54. Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1053.

  55. Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1040, entry 193.

  56. Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1045, entry 434.

  57. Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1055.

  58. Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1129.

  59. Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1150.

  60. Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1060, entry 1133.

  61. 2 Tīmote 3:6, New King James Version mo e New International Version.

  62. Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1060, entry 1133.

  63. Vakai, 1 Tīmote 5:13–15; Barker and others, NIV Study Bible, 2136, fakamatala ki he 2 Tīmote 3:6.

  64. Vakai, Richard N. Holzapfel mo Thomas A. Wayment, Making Sense of the New Testament (2010), 438; vakai foki, Catherine Gines Taylor, “Women and the World of the New Testament,” ʻi he New Testament History, Culture, and Society, 528.

  65. Vakai, Kalētia 2:3.

  66. Vakai, 2 Kolinitō 2:12–13; 7:5–7, 13–15; 8:6, 16–24.

  67. Vakai, 2 Kolinitō 8:6, 16–23.

  68. Vakai, 2 Kolinitō 7:5–15.

  69. Vakai, Taitusi 1:10–11; 2:15; 3:10.

  70. Vakai, Radmacher and others, NKJV Study Bible, 1842–43; Barker and others, NIV Study Bible, 2140.

  71. Vakai, Taitusi 1:12. “ʻOku lau ʻe Paula mei he ngāue ʻa e punake Keliti ko ʻEpimenitesi ʻa ia naʻá ne hiki ʻa e ngaahi leá ni ʻi he 600 BC nai. Naʻe lahi hono tala ko e kau Kelití ko ha kakai loi ia ʻi he māmani Metiteleniané naʻe fakaʻuhingaʻi ai ʻa e kupuʻi lea ʻke faka-Kelitíʼ ki he loí. Naʻe fakafaikehekeheʻi ʻe Paula ʻa e ongoongo ʻo e kau Kelití mo e ongoongo ʻo e ʻOtuá. Naʻe ʻikai lava ʻa e ʻEikí ʻo loi (vakai, v. 2)” ( Radmacher, NKJV Study Bible, 1847, fakamatala Taitusi 1:12).

  72. ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe he Liliu ʻa Kingi Sēmisi ʻo e Tohi Tapú ʻa e kupuʻi lea ko e “koloa ʻuli” (1 Tīmote 3:8), ʻa ia ʻoku maʻu mei he lea faka-Kalisi ki he “founga taʻefaitotonu.” Vakai, Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 1040; 1098.

  73. Vakai, Ogden mo Skinner, Verse by Verse, 220.

  74. Vakai, Radmacher and others, NKJV Study Bible, 1847, fakamatala ki he Taitusi 1:12.

  75. Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, 659.

  76. Vakai, 2 Kolinitō 5:17; Kalētia 6:15.

  77. Vakai, Mōsaia 5:7.

  78. ʻOku ʻasi ʻa ʻOnesimosi, ko e pōpula ʻa Filimoné, ʻi he Kolose 4:9.

  79. Vakai, Filimone 1:2, 5.

  80. Vakai, Filimone 1:15, 18; vakai foki, Radmacher and others, NKJV Study Bible, 2122.

  81. Filimone 1:16–17.

  82. Vakai, Filimone 1:1, 9; vakai foki, Ngāue 28:14–31; Harold W. Attridge and others, eds., The HarperCollins Study Bible: New Revised Standard Version, Including the Apocryphal/Deuterocanonical Books (2006), 2032.

  83. “Naʻe fakalao ʻa e nofo pōpulá (slavery) ʻi he puleʻanga Lomá, ka naʻe ʻikai makatuʻunga ia ʻi he matakalí. ʻE lava ke hoko ʻa e kakaí ko ha kau pōpula (slave) kapau ko ha kau pōpula (prisoners) kinautolu ʻo e taú pe ko ha tautea ki ha faihia. ʻIkai ngata aí, ne lava ke fakatau atu ʻe he fakafoʻituituí ia ki he nofo pōpulá kapau naʻe ʻikai ke ne maʻu ha ngāue lelei ange ke tauhi ia” (Frank F. Judd Jr., “The Epistles of the Apostle Paul,” 438).

  84. Vakai, Holzapfel, Jesus Christ and the World of the New Testament, 248.

  85. Hangē ko ʻAkuila mo Pīsilá. Vakai, Holzapfel, Jesus Christ and the World of the New Testament, 248.

  86. Vakai, ʻEfesō 6:5–9; Kolose 3:22; 4:1; Filimone 1:10–17.

  87. Kalētia 3:28.

  88. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 101:79.

  89. Vakai, Filimone 1:15, 18. Ka neongo ia, ʻoku ʻikai fakamahinoʻi ʻe he tohí ia ʻa e ngaahi tūkunga ʻo e mavahe ʻa ʻOnesimosí.

  90. Vakai, Keith R. Bradley, “Roman Slavery and Roman Law,” Historical Reflections, vol. 15, no. 3 (Fall 1988), 480.

  91. Vakai, Filimone 1:10, 16.

  92. Frank F. Judd Jr., “The Epistles of the Apostle Paul,” 438.