“Mātiu 11–12; Luke 11,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Mātiu 11–12; Luke 11
Naʻe fakahikihikiʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e māʻongoʻonga ʻa Sione Papitaisó. Naʻá Ne talaʻofa ke foaki ʻa e fiemālié kiate kinautolu ʻoku haʻu kiate Ia mo ʻenau ngaahi kavenga mafasiá. Naʻe fakamoʻui ʻe Sīsū ha tangata ʻi he Sāpaté pea naʻe tukuakiʻi ia ʻe he kau Fālesí ki hono kapusi e tēvoló ʻaki ʻa e mālohi ʻo Sētané. Naʻe fakatokanga ʻa e Fakamoʻuí fekauʻaki mo e lohiakiʻi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. Naʻá Ne fai ha fakahinohino ki he lotú mo fakamoʻoniʻi Hono mālohi ke kapusi ki tuʻa ʻa e ngaahi laumālie ʻulí. Naʻá Ne valokiʻi ʻa e kau Fālesí mo e kau loeá ʻi he mālualoí.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Naʻe veiveiua nai ʻa Sione Papitaiso pe ko Sīsū ʻa e Mīsaiá?
Lolotonga e ʻi pilīsone ʻa Sione Papitaisó, naʻá ne fekauʻi atu ha toko ua ʻo ʻene kau ākongá ke fehuʻi kia Sīsū pe ko Ia ʻa e Mīsaiá. Naʻe talaange ʻe Sīsū ki he kau ākonga ko ʻení ke nau foki kia Sione pea fakamoʻoni ki he ngaahi mana kuo nau mamata ʻoku fakahoko ʻe he Fakamoʻuí. Mahalo naʻe fekauʻi mai ʻe Sione ʻene kau ākongá ke nau ako ʻiate kinautolu pē ko Sīsū moʻoni ʻa e Mīsaiá. Ka ʻoku malava pē foki ke toe fiemaʻu ʻe Sione, neongo e ngaahi fakamoʻoni naʻá ne maʻú, ha fakapapau. Neongo ia, naʻe fakahīkihikiʻi ʻe Sīsū ʻa Sione ʻo lahi ange ʻi ha palōfita.
Ko e hā naʻá ne ʻai ʻa Sione Papitaiso ke hoko ko ha palōfita maʻongoʻonga peheé?
Naʻe fakamatalaʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá e ʻuhinga ʻoku pehē ai ko Sione Papitaiso e taha ʻo e kau palōfita maʻongoʻonga tahá:
“ʻUluakí. Naʻe fakafalala kiate ia ha misiona fakalangi ke ne teuteu ʻa e hala ʻi he ʻao ʻo e ʻEikí. Ko hai ha toe taha naʻe fai ki ai ha falala pehē ki muʻa pe ki mui ai? Hala ʻatā ha taha.
“Uá. Naʻe fakafalala kiate ia ʻa e misiona mahuʻingá, pea naʻe fiemaʻu ke ne fakahoko hono papitaiso ʻo e Foha ʻo e Tangatá. Ko hai ha toe taha naʻá ne maʻu ʻa e lāngilangi ke fai ia? Ko hai ha toe taha naʻá ne maʻu ʻa e faingamālie mo e langilangi ko iá? …
“Tolú. Ko Sione pē ʻa e tauhi fakalao ki he meʻa ʻo e Siasí naʻe ʻi māmani ʻi he taimi ko iá, mo ne lolotonga maʻu ʻa e ngaahi kī ki he mālohí. … ʻOku fokotuʻu mai ʻe he ngaahi ʻuhinga ʻe tolu ko ʻení ko e palōfita maʻongoʻonga taha kuo fanauʻi.”
Naʻe hoko fēfē ʻa Sione Papitaiso ko ha ʻIlaisá?
ʻOku tali ʻe he ngaahi fakamatala ko ʻení ʻa e fehuʻi ko ʻení: “Luke 1:17. ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e ‘anga mo e mālohi ʻo ʻIlaisá’?” mo e “Sione 1:19–28. ‘Ko ʻIlaisa koe’?” ʻOku toe ʻomi foki ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmita ʻo e Mātiu 11:15 ha fakakaukau lahi ange: “[Kapau te ke maʻu ia, ko e moʻoni, ko ia ʻa e ʻIlaisa, ʻa ia naʻe fekau ke haʻu mo teuteu e ngaahi meʻa kotoa.”
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e kupuʻi lea “tamaiki ʻoku nofo ʻi he potu fakataú, ʻoku nau ui ki honau niʻihi”?
Naʻe fakafehoanaki ʻe Sīsū ʻa e kakai Siu ʻo Hono taimí ki he fānau ʻoku nau vaʻinga ʻi he māketí. ʻI he taimi ʻoku nau fakangalingali ai ke fakafiefiaʻi ha malí, naʻe lāunga e fānaú ʻi he taimi naʻe ʻikai ke nau hulohula aí. ʻI he taimi naʻa nau fakangalingali ai ʻoku nau fai ha meʻafakaʻeikí, naʻa nau lāunga ʻi he taimi naʻe ʻikai tangi ai honau kaungā vaʻingá. ʻOku fokotuʻu mai ʻe he fakafehoanakí naʻe ngaohileleiʻi ʻe he kakai ʻo e kuonga ʻo Sīsuú ʻa e tui fakalotú ʻo hangē ha kiʻi vaʻinga faka-kauleká: Naʻa nau fakaangaʻi ʻa Sione Papitaiso mo Sīsū Kalaisi ʻi he ʻikai ke nau muimui ki heʻenau ngaahi tuʻutuʻuní mo e ngaahi fiemaʻú. Naʻa nau lāunga naʻe fuʻu fefeka ʻa Sione ʻi hono moʻui ʻaki ʻene tui fakalotú. ʻI he hāʻele mai ʻa Sīsū ʻo feohi tauʻatāina mo e niʻihi kehé, naʻa nau lāunga naʻe ʻikai ke Ne fuʻu fefeka pe māʻoniʻoni feʻunga.
Ko e hā ʻoku fakafofongaʻi ʻe he haʻamongá?
ʻI he kuonga ʻo e tohi tapú, naʻe faʻa fua ʻe he kakaí ha ngaahi meʻa mamafa ʻi honau umá. Naʻe kau ʻi he ngaahi meʻa ko ʻení ha ngaahi hina vaí, valá, maká, mo e fanga lamí. ʻE hili ʻe he kakaí ha ngaahi meʻa mamafa ʻi he uma ʻo ha fanga monumanu lalahi, hangē ha pulú. ʻI he tūkunga ko ʻení, “ʻoku hoko e umá ko ha fakaʻilonga ʻo e ngāue, kavenga mo ha ngaahi fatongia.”
ʻOku hangē e haʻamongá ha ʻakau ʻoku hili ʻi he uma ʻo e pulú. ʻOkú ne haʻi fakataha ʻa e fanga monumanú koeʻuhí ke nau lava ʻo ngāue fakataha ke toho ha ngaahi kavenga naʻe ʻikai ke nau lava ʻo fusi ʻiate kinautolu pē. ʻI he tūkunga ko ʻení, ʻoku fakataipe ʻe he haʻamongá ʻa e vā fetuʻutaki ʻo e fuakava ʻokú ne haʻi kitautolu ki he Fakamoʻuí. ʻOku fakaʻatā kitautolu ʻe he haʻi fakataha mo Kalaisí ke tau maʻu Hono mālohí ke ʻoua naʻa tau fua toko taha pē ʻa e ngaahi kavenga mafasia ʻo e moʻuí.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e “ʻoku ngofua ke fai lelei ʻi he ʻaho sāpaté”?
Ko hai ʻa Pelisipupe?
ʻOku fakaʻaongaʻi ʻa Pelisipupe ʻi he folofolá ko ha hingoa ki he pule ʻo e fanga tēvoló, pe ko Sētane.
Ko e hā ʻa e pōpoaki ʻo e “tokotaha mālohi” kuo haʻí?
ʻI he veesi ko ʻení, ʻoku fakafofongaʻi ʻe he “tangata mālohí” ʻa e tēvoló, pea ko e tokotaha ʻokú ne haʻi ʻa e tokotaha mālohí ʻokú ne fakafofongaʻi ʻa Sīsū Kalaisi. ʻI he kapusi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e fanga tēvoló, ʻoku hā mai ai ʻokú Ne maʻu ha mālohi kia Sētane. Naʻe fakamatala ʻe ʻEletā Semisi E. Talamesi: ““Naʻe ʻohofi ʻe Kalaisi ʻa e nima mālohi ʻo Sētané, pea kapusi ʻene kau laumālie tēvoló mei he [ngaahi sino] ʻo e kakai naʻa nau uluisino ai taʻe maʻu ha ngofuá; ʻe lava fēfē ʻe Kalaisi ke fai eni kapau naʻe ʻikai ke Ne tomuʻa haʻi ʻa e ‘tokotaha mālohí,’ ʻa e pule ʻo e kau tēvoló, ʻa Sētane tonu?”
Ko e hā ʻa e “lohiakiʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní”?
ʻOku toe ʻuhinga ʻa e angahala ʻo hono “lohiakiʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní” ʻi heʻene hā ʻi he folofolá ko e “fakaʻikaiʻi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní” pe “angahala ʻoku ʻikai faʻa fakamolemoleá.”
Naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá: “Ko e hā e meʻa kuo pau ke fai ʻe ha tangata ke ne fakahoko ai ʻa e angahala ʻoku ʻikai faʻa fakamolemoleá? Kuo pau ke ne maʻu ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní, fakaava ʻa e ngaahi langí kiate ia, peá ne ʻilo ʻa e ʻOtuá, peá ne toe faiangahala kiate ia.” Naʻe hoko atu ʻa e Palōfitá: “ʻE fakamolemoleʻi ʻa e ngaahi angahala kotoa pē tukukehe e angahala ki he Laumālie Māʻoniʻoní. Hili e faiangahala ʻa ha tangata ki he Laumālie Māʻoniʻoní, ʻoku ʻikai ha fakatomala maʻana. Kuo pau ke ne pehē ʻoku ʻikai ulo ʻa e laʻaá lolotonga ʻene mamata ki aí; kuo pau ke ne fakaʻikaiʻi ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he taimi naʻe fakaava ai ʻa e ngaahi langí kiate iá. Pea mei he taimi ko iá, ʻoku nau kamata ke hoko ko e ngaahi fili.”
ʻOku fakamahinoʻi ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻi he veesi 43–45, naʻe akonaki ʻa e Fakamoʻuí fekauʻaki mo e angahala ʻo e lohiakiʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní.
Ko e hā hano kovi ʻo e fekumi ki ha ngaahi fakaʻilongá?
ʻI he taimi ʻe taha, naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, “‘oku ‘ikai hoko ‘a e tuí tu‘unga ‘i he ngaahi faka‘ilongá, ka ‘i he fanongo ki he folofola ‘a e ‘Otuá.”
ʻE ʻomi ʻe he ʻEikí ha fakamoʻoni pau ʻo e ngaahi moʻoni kotoa ʻo e ongoongoleleí ʻi heʻetau ngāue ʻi he tuí. Ka ko kinautolu ʻoku makatuʻunga ʻenau tuí ʻi ha fakamoʻoni ki tuʻa ʻo e mālohi ʻo e ʻOtuá, ʻoku nau feinga ke fakamamaʻo mei he tuí. ʻOku nau fiemaʻu ha fakamoʻoni taʻe ʻi ai ha totongi. ʻOku nau fekumi ki he ngaahi olá kae ʻikai tali ʻa e fatongiá.
Ko e hā ʻa e ʻuhinga ʻo e “kakai ʻo Ninivé” mo e “tuʻi fefine ʻo e feituʻu tongá”?
ʻOku ʻuhinga ʻa e kupuʻi lea “kakai ʻo Ninivá” ki he kakai ne nofo ʻi Ninive ʻi onoʻahó, ʻa ia ko e fili ʻo ʻIsileli. Naʻe ui ʻa Siona, ko ha tangata ʻIsileli, ke malanga ʻaki ʻa e fakatomalá kiate kinautolu. Naʻe tokanga ʻa e kau tangata ʻo Ninivé ki heʻene ngaahi fakatokangá pea fakatomala. ʻOku ʻuhinga ʻa e “tuʻi fefine ʻo e feituʻu tongá” ki he kuini ʻo Sipá. Neongo naʻe ʻikai ko ha taha ʻIsileli ia, ka naʻá ne fakaʻapaʻapaʻi lahi ʻa Solomone, ko e tuʻi ʻIsilelí.
Naʻe lau ʻa e Fakamoʻuí ki he kau tangata ʻo Ninivé mo e kuini ʻo Sipá lolotonga ʻEne valokiʻi ʻa e kau Fālesí ʻi he ʻikai ke nau tui kiate Iá. Ko Sīsū Kalaisí ʻoku “maʻongoʻonga ange ʻia Sona” pea “maʻongoʻonga ange ʻia Solomone.” Ka naʻe fakafisi ʻa e kau taki ʻo e kau Siú, ʻa ia naʻe haʻu mei he hako ʻo ʻIsilelí pea naʻe totonu ke nau ʻiloʻi lelei ange, ke nau fakaʻapaʻapaʻi mo talangofua kia Sīsū Kalaisi.
Ko e hā ʻa e pōpoaki ʻo e talanoa fakatātā ʻo e kaungāmeʻa naʻe haʻu tuʻuapoó?
ʻI he kamataʻangá, naʻe ʻikai fie foaki ʻe he kaungāmeʻa ʻi he talanoa fakatātaá ʻa e mā ʻa e tangatá koeʻuhí ko e fuoloa ʻa e houá. Naʻá ne ʻosi mohe mo ʻene fānaú. Ko e fehuʻi vivili ia ʻa e tangatá kae ʻikai ko ʻena kaungāmeʻá naʻá ne fakalotoʻi hono kaungāmeʻá ke tuʻu hake ʻo ʻoange ha maá.
‘Oku fakafofongaʻi ʻe he kaungāmeʻa ne ʻalu ki ai ʻa e tokotahá ke maʻu ha maá ʻa ʻetau Tamai Hevaní. ʻOku akoʻi ʻe he talanoa fakatātaá neongo ʻoku ʻofa ʻa e Tamai Hēvaní ʻiate kitautolu, ka ko ʻetau ngaahi lotu vilitakí, māʻoniʻoní, mo faivelengá ʻokú ne fakaava ʻa e ngaahi matapā ʻo e langí. ʻOku tānaki mai ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ha talateu ki he talanoa fakatātā ʻoku tokoni ke fakamahino ʻa e pōpoaki ko ʻení: “ʻE ʻoatu ʻe hoʻo Tamai Hēvani ha mea pē te ke kole meiate ia.”
Ako Lahi Ange
Sione Papitaiso
-
Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Siosefa Sāmita (2007), 79–87
Toʻo kiate Kitautolu ʻa e Haʻamonga ʻa e Fakamoʻuí
-
Russell M. Nelson, “Ikuʻi ʻa Māmani mo Maʻu ha Fiemālie,” Liahona, Nōvema 2022, 95–98
-
J. Anette Dennis, “ʻOku Faingofua pē ʻEne Haʻamongá, pea Maʻamaʻa ʻEne Kavengá,” Liahona, Nōvema 2022, 80–83
-
David A. Bednar, “Ke Nau Lava ‘o Fua Faingofua ‘Enau Kavengá,” Liahona, Mē 2014, 87–90
-
“Take My Yoke upon You,” Ensign, Sept. 2013, 22–23
Mītiá
Ngaahi Vitioó
“A House Divided” (6:00)
“The Lord’s Yoke” (3:12)
Ngaahi ʻĪmisí
John Preaching in the Wilderness (Ko e Malanga ʻa Sione ʻi he Feituʻu Maomaonganoá), tā ʻe Del Parson
John the Baptist Preaching in the Wilderness [Ko e Malanga ʻa Sione Papitaiso ʻi he Toafá], tā fakatātaaʻi ʻe Robert T. Barrett
Christ Healing the Man with the Withered Hand [Ko Hono Fakamoʻui ʻe Kalaisi ʻa e Tangata naʻe Mate Hono Nimá], tā fakatātā ʻa Robert T. Barrett