“Hepelū 7–13,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Hepelū 7–13
Hangē ko e Hepelū 1–6, ʻoku fakamamafaʻi ʻe he ngaahi vahe ko ʻení ʻa e fatongia māʻolunga taha ʻo Sīsū Kalaisi ʻi he palani ʻo e fakamoʻuí. ʻOku fakamatala ʻa e ngaahi vahé ki he tuʻunga māʻolunga taha ʻo e lakanga fakataulaʻeiki ʻa e Fakamoʻuí, feilaulau fakaleleí, mo e ngāué. Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻoku fakataumuʻa ʻa e tāpanekale ʻi he kuonga muʻá, ngaahi ouau ʻo e fono ʻa Mōsesé, mo e ngaahi feilaulau ʻaki e monumanú kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne Fakaleleí. Naʻe fakakau ʻe Paula ha ngaahi sīpinga ʻo ha kau tangata mo ha kau fafine naʻa nau fakahaaʻi ha tui lahi, ke fakalotolahiʻi e Kāingalotú ke nau kei faivelenga. Naʻá ne akoʻi foki ko e ʻOtuá ʻa e Tamai ʻa hotau ngaahi laumālié pea ʻokú Ne tauteaʻi kitautolu koeʻuhí ke tau lava ʻo māʻoniʻoni. Naʻe fai ʻe Paula ha faleʻi fekauʻaki mo e ngaahi vā fetuʻutaki ʻo e nofo-malí mo hono poupouʻi ʻa e niʻihi kuo uiuiʻi ke takí.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú ʻe he Siasí pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko hai ʻa Melekisēteki?
Ko Melekisētekí ko ha taulaʻeiki lahi maʻongaʻonga, palōfita, mo e tuʻi ia ʻi he Fuakava Motuʻá. Naʻá ne moʻui lolotonga e kuonga ʻo e palōfita ko ʻĒpalahamé. Naʻe ui ia ko e “tuʻi ʻo Salema … , tuʻi ʻo e fiemālie, tuʻi ʻo e māʻoniʻoni … , mo e taulaʻeiki ʻa e ʻOtua fungani māʻolungá.” Naʻe maʻu foki ʻe Melekisēteki ʻa e ngaahi vahehongofulu meia ʻĒpalahame. Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí kia Siosefa Sāmita naʻe foaki ʻe Melekisēteki ʻa e lakanga fakataulaʻeikí kia ʻĒpalahame.
Naʻe taʻe-faʻa-mate nai ʻa Melekisēteki pea ʻikai haʻane ongomātuʻa?
Naʻe fakamahino ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ko e ngaahi fakamatala ʻo e moʻui taʻe-faʻa-mate mo e ʻikai ha ongomātuʻá ʻoku ʻikai ʻuhinga ia kia Melekisēteki tonu. Ko e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí ia ʻoku “taʻe haʻane tamai [pea] taʻe haʻane faʻeé.” Naʻe toe akoʻi foki ʻe Siosefa Sāmita ko e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí naʻe “‘i ai ia mo e ‘Otuá mei ‘itāniti, pea ‘e pehē ai pē ki ‘itāniti, ‘o ‘ikai ha kamata‘anga ‘o hono ngaahi ‘ahó pe ngata‘anga ‘o hono ngaahi ta‘ú.”
ʻOku ʻuhinga ki he hā ko e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí ʻoku foaki ʻaki ha fakapapaú?
“Ko e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí ʻa e lakanga fakataulaʻeiki māʻolunga angé.” Naʻe fakamatalaʻi ʻe Paula ʻoku foaki ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné ʻo ʻikai kau ai ha fakapapau, ka ʻoku foaki ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí mo ha fakapapau. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Teili G. Lenilani: “ʻOku fakapapauʻi ʻe he ʻOtuá ʻa e ngaahi talaʻofa ʻo ʻEne fuakavá ʻaki ha fakapapau, ki he tangata kotoa pē ʻokú ne maʻu e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí. ʻOku fekauʻaki ʻa e fakapapaú ni mo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí pē, pea ko e ʻOtuá ʻokú Ne fai e fakapapaú, kae ʻikai ko e taha maʻu lakanga fakataulaʻeikí. Koeʻuhí ʻoku kau hono mālohi mo e mafai fakalangí ʻi he meʻá ni, ʻoku ngāue ʻaki leva ʻe he ʻOtuá ha fakapapau, ʻo Ne fakaʻaongaʻi ʻa e lea ongo mālohi taha ʻokú ne lavá, ke fakamahinoʻi mai ʻa e natula pau mo taʻe-liliua ʻo ʻEne ngaahi talaʻofá.”
ʻOku akoʻi mai ʻe he folofola kuo fakafoki maí ko e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné “ko e konga ia ʻo e lakanga fakataulaʻeiki lahi angé, pe ko e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí.” Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí ko “kinautolu kotoa pē ʻoku maʻu ʻa e lakanga fakataulaʻeiki [Melekisētekí], ʻoku nau tali ʻa e fakapapau mo e fuakava ko ʻení mei heʻeku Tamai [Hēvaní].” ʻOku fakafaingamālieʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e hakeakiʻí ki he fānau ʻa e ʻOtuá, ʻo fakafou ʻi he ngaahi ouau ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí.
Ko e hā e meʻa naʻe fai ʻe he taulaʻeiki lahí ʻi he ʻAho ʻo e Fakaleleí?
Ko e tāpanekalé ko ha temipale naʻe lava ʻo fehikitaki holo ʻa ia naʻe lava ke fakaʻaongaʻi ʻe ʻIsileli ʻo e kuonga muʻá kae ʻoua kuo nau langa ʻa e temipale ʻo Solomoné. Naʻe tuʻo taha ʻi he taʻu, ʻi he ʻAho ʻo e Fakaleleí (Yom Kippur), ʻa e hū atu ʻa e taulaʻeiki lahí ʻi he veili ʻo e temipalé ʻo hū ki he Potu Toputapu Tahá, ʻa ia naʻe ui foki ko e Māʻoniʻoni ʻo e Ngaahi Māʻoniʻoní, ʻa ia naʻá ne fakafofongaʻi ʻa e ʻao ʻo e ʻOtuá.
Ko e Tāpanekale ʻo e Fuakava Motuʻá
Kimuʻa pea hū ʻa e taulaʻeikí ki he potu Māʻoniʻoni ʻo e Ngaahi Māʻoniʻoní, naʻá ne fakahoko ha ngaahi feilaulau ʻaki ʻa e fanga monumanú. Naʻá ne afuhi ʻa e toto ʻo e fanga monumanú ʻi ha ngaahi feituʻu makehe ʻi he Māʻoniʻoni ʻo e Ngaahi Māʻoniʻoní ko ha feilaulau maʻá e angahalá ke fakalelei maʻá e ngaahi angahala ʻa ʻIsilelí. Naʻá ne fakataipe leva hono ʻave ʻa e ngaahi angahala ʻa e kakaí ki ha kosi tangata, naʻe ui ko e kosi fetuku. Naʻe ʻave leva ʻa e kosi ko ʻení ki he feituʻu maomaonganoá. Fakaʻosí, naʻe fai ʻe he taulaʻeikí ha feilaulau tutu ʻo ha ongo sipi tangata, maʻana mo hono kakaí. Naʻe fakataumuʻa ʻa e ngaahi feilaulau mo e ngaahi ouau ko ʻeni ʻi he ʻAho ʻo e Fakaleleí ke fakataipe mo fakamelomelo ʻa e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí.
Naʻe kehe fēfē ʻa e feilaulau ʻa Sīsū Kalaisí mei he ngaahi foaki kehe ʻa e kau taulaʻeiki lahí?
Naʻe feilaulau ʻaki ʻe he kau taulaʻeiki lahi ʻo e kuonga muʻá ʻa e fanga kosi pe fanga lami; naʻe finangalo lelei ʻa e Lami ʻa e ʻOtuá ke foaki Ia ko ha feilaulau. Naʻe fakahoko ʻe he kau taulaʻeiki lahí ha ngaahi feilaulau ʻi he taʻu kotoa pē ʻi he ʻAho ʻo e Fakaleleí; naʻe fakahoko tuʻo taha pē ʻe Sīsū Kalaisi ʻa ʻEne feilaulaú. Naʻe fakatou hoko ʻa Sīsū ko ʻetau Taulaʻeiki Lahí ʻi hono fakahoko ʻo e feilaulaú pea mo e feilaulaú tonu. Naʻe hū ʻa e kau taulaʻeiki lahi ʻo e kuonga muʻá ki he potu Māʻoniʻoni ʻo e Ngaahi Māʻoniʻoní ʻi māmani ʻo afuhi ʻa e toto ʻo e kosí ʻi he nofoʻanga ʻaloʻofá maʻá e ngaahi angahala ʻa ʻIsilelí. Tuʻunga ʻi he feilaulau fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí, ʻokú Ne hū ai ko e Fakalaloá ki he hūfangaʻanga ʻo e langí ʻi he ʻao ʻo e Tamai Hēvaní maʻanautolu kotoa ʻoku fakatomalá.
Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē “ʻOku taʻe-fakangatangata ʻa e Fakalelei [ʻa Sīsū Kalaisí]—ʻo ʻikai hano ngataʻanga. ʻOku ʻikai foki hano ngataʻanga he ʻe fakahaofi ʻa e faʻahinga kotoa ʻo e tangatá mei he mate ʻoku ʻikai hano ngataʻangá. Naʻe taʻe-fakangatangata ia ʻi he lahi ʻo ʻEne mamahí. Naʻe taʻe-fakangatangata ia ʻi he taimí, ʻi hono fakangata ʻo e fakataipe kimuʻa ʻo e feilaulau ʻaki e monumanú. Naʻe toe taʻe-fakangatangata ia ʻi hono lahí—he naʻe pau ke fakahoko tuʻo taha pē ia maʻá e taha kotoa.”
ʻOku hoko fēfē ʻa e veili ʻo e temipalé ko e fakataipe ʻo Sīsū Kalaisí?
ʻOku fakafofongaʻi ʻe he veili ʻo e temipalé ʻa e “vahevaheʻanga ʻi he vahaʻa ʻo e ʻOtuá mo e tangatá.” ʻI he kuonga muʻá, naʻe hū ʻa e taulaʻeiki lahí ʻi he veilí ʻi he ʻAho ʻo e Fakaleleí (vakai, “Hepelū 9. Ko e hā e meʻa naʻe fai ʻe he taulaʻeiki lahí ʻi he ʻAho ʻo e Fakaleleí?”). Naʻe fakataipe ʻe he meʻá ni ʻa e hū ki he ʻao ʻo e ʻOtuá. Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻoku fakafofongaʻi ʻe he veilí ʻa e kakano ʻo Sīsū Kalaisí. ʻOku fakafou ʻi he feilaulau ʻa Kalaisí ʻa ʻetau lava ʻo hū ki he ʻao ʻo e ʻOtuá.
Hangē pē ko hono fakafaingamālieʻi ʻe he veili ʻo e temipalé ʻa e taulaʻeiki lahí ke hū ki he Māʻoniʻoni ʻo e Ngaahi Māʻoniʻoní, ʻokufakafaingamālieʻi ʻe he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ke tau lava ʻo hū ki he ʻao ʻo e ʻOtuá.
Ko e hā e meʻa fakamā naʻe kātekina ʻe Sīsū Kalaisi ke Ne hoko ai ko e kamataʻanga mo e ngataʻanga ʻo ʻetau tuí?
Naʻe tohi ʻe ha mataotao ʻe taha ʻo pehē, “Ko e tutukí ko ha founga fakapoongi taʻeʻofa mo fakamamahi ia naʻe ngāue ʻaki ʻi he kuonga muʻá, pea ʻi he anga fakafonua ʻo e kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, ko ha founga fakamā mo ngalivale ia ke mate ai.” Naʻe hangē naʻe fefaʻuhi ha kau Kalisitiane ʻe niʻihi ʻi he kuonga muʻá mo e fakakaukau naʻe pekia ʻa Sīsū Kalaisi, ko e ʻAlo ʻo e ʻOtuá, ʻi ha founga fakamā moʻoni. ʻIkai ngata aí, naʻe fakaangaʻi mo manukiʻi ʻe he kau hītení ʻa e kau Kalisitiané ʻi heʻenau moihū ki ha ʻOtua naʻe pekia ʻi he tutukí. Naʻe fakamatalaʻi ʻe Paula naʻe kātekina ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e fakamā ʻo e Tutukí ke Ne hoko ai ko e kamataʻanga mo e ngataʻanga ʻo ʻetau tuí.
Naʻe akoʻi foki ʻe Paula naʻe kātekina ʻe he Fakamoʻuí ʻa e fakamā ʻo e kolosí “koeʻuhí ko e … fiefiá.” Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē: “Ko Sīsū Kalaisi ʻa hotau sīpinga lelei tahá, ʻʻa ia ne ne kātaki ʻa e pekia ʻi he ʻakaú … ko e meʻa ʻi he fiefia naʻe tuku ʻi hono ʻaóʼ [Hepelū 12:2]. Fakakaukau ki ai! Koeʻuhí ke Ne malava ʻo foua e meʻa fakamamahi taha kuo hoko he māmaní, naʻe nofotaha pē hotau Fakamoʻuí ʻi he fiefiá!
“Ko e hā leva e fiefia naʻe tuku kiate Iá? Pau naʻe kau ai e fiefia ʻo e fakamaʻá, fakamoʻuí, mo hono fakamālohia kitautolú; fiefia hono huhuʻi e angahala ʻa kinautolu kotoa ʻe fakatomalá; fiefia he malava ke tau foki ki ʻapi—ʻi he maʻa mo e taau—ʻo nofo mo ʻetau Mātuʻa mo e fāmili Fakalangí.”
Ko e ʻuhinga ki he hā ʻa e tautea?
ʻOku liliu ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ko e paideia ko e “tautea” ʻi he Liliu ʻa Kingi Sēmisi ʻo e Tohi Tapú. ʻOku ʻuhinga ʻa e Paideia ki he “fakahinohinoʻi, lehilehiʻi ʻo e fānaú, ohi hake, ako.” Ko e tefitoʻi fakakaukaú “ko hono akoʻi ʻo e fānaú … ʻa e fakahinohino ʻa ia ʻoku fakataumuʻa ki he tupulaki ʻo e ʻulungaanga leleí.”
Ko e hā ʻa e Moʻunga ko Saioné mo e Siasi ʻo e ʻUluaki Fānaú?
Ko e lau ko ia ki he afí, afaá, mo ha meʻalea ʻi he Hepelū 12:18–19 ko ha fakaʻuhinga ia ki he ʻao ʻo e ʻOtuá ʻi he Moʻunga Sainaí ʻi he taimi naʻe fakafeʻiloaki ai ʻe he ʻOtuá ʻa e fono ʻa Mōsesé. Ko e aʻusia fakaofo ko ʻení ko e kamatá ia. Kuo pau ke vakai ʻa e kakai tuí ki ha moʻunga ʻe taha, ʻa e Moʻunga ko Saioné, ki ha nāunau lahi ange. ʻI he tohi Hepeluú, ʻoku ʻuhinga ʻa e Moʻunga ko Saioné ki he kolo fakalangi ʻo e ʻOtuá. ʻOku nofo ʻi he koló ni ʻa e “fakatahaʻanga lahí pea [mo e] siasi ʻo e ʻuluaki fānaú.”
Naʻe folofola ʻa Sīsū Kalaisi ʻo kau ki he Siasi ʻo e ʻUluaki Fānaú ʻo pehē, “Naʻá ku ʻi he kamataʻangá mo e Tamaí, pea ko au ʻa e ʻUluaki Fānaú; pea ko kinautolu kotoa pē kuo fakatupu ʻiate aú ʻoku nau maʻu mei hono nāunau ʻo iá, pea ko e siasi ʻa kinautolu ʻo e ʻUluaki Fānaú.” Ko kinautolu ʻoku nau maʻu ʻa e nāunau ʻo e ʻUluaki Fānaú ʻoku nau fiefia ʻi he “fonu ʻo e Tamaí.” Ko e fonu ko ʻení ko e talaʻofa ia “ʻo e moʻui taʻengatá … ʻio ko e nāunau ʻo e puleʻanga fakasilesitialé; ʻa ia ko e nāunau ʻo e siasi ʻo e ʻUluaki Fānaú, ʻio ʻo e ʻOtuá, ko e tokotaha māʻoniʻoni tahá, ʻia Sīsū Kalaisi ko Hono ʻAló.”
ʻOku hoko fēfē ʻa e ʻOtuá ko ha afi fakaʻauhá?
Naʻe tohi ʻe ha mataotao ʻo pehē: “Ki ʻIsileli ʻo e kuonga muʻá, ko e taha ʻo e ngaahi tafaʻaki mahuʻinga ʻo e ʻOtuá ko ʻEne malava ko ia ke fakaʻaliʻali Hono māfimafí ʻo fakafou ʻi hono fakahaaʻi ʻo ha maama ʻaki e velá. Ko e moʻoni, naʻe ofo ʻa ʻIsileli ʻi hono fakaʻaliʻali ʻo e māmá ʻo hangē ha afi fakaʻauha ʻi he tumutumu ʻo Sainaí (vakai, ʻEkesōtosi 24:17). Naʻe talaki ʻe Mōsese ʻo pehē, ʻKo [e ʻEiki] ko ho ʻOtuá ko e afi fakaʻauhaʼ (Teutalōnome 4:24).” Ko e fakahaaʻi ko ʻeni ʻo e ʻafio mo e mālohi ʻo e ʻOtuá ʻokú ne fakatupu ʻa e “ʻapasia mo e ofo.”
Naʻe fakaikiiki ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻa e ʻuhinga ʻo e afi fakaʻauha ko ʻení ʻo pehē: “ʻOku ʻafio ʻa e ʻOtua Māfimafí ʻi he afi taʻengatá; he ʻikai lava e kakanó mo e totó ʻo hū ki ai, he ʻoku fakaʻauha ʻe he afí ʻa e kovi kotoa pē. Ko hotau ʻOtuá ko ha afi fakaʻauha. ʻI he taimi ʻoku fakavaveʻi ai hotau kakanó ʻe he Laumālié, he ʻikai ha toto ʻi he tāpanekalé. ʻOku nofo ha niʻihi ʻi ha nāunau ʻoku māʻolunga ange ia ʻi ha niʻihi. … ʻOku nofo ʻa e moʻui taʻe-faʻa-maté ʻi he ngaahi vela ʻoku taʻengatá.”
Ako Lahi Ange
Ko Kalaisi ko e Taulaʻeiki Lahi Maʻongoʻongá
-
David Rolph Seely mo Jo Ann H. Seely, “Sacrifice: In Similitude of the Savior” (digital-only article), Liahona, Sept. 2022, Gospel Library
-
Jeffrey R. Holland, “An High Priest of Good Things to Come,” Ensign, Nov. 1999, 36–38
Ko e Lakanga Fakataulaʻeikí ʻo Fakatatau ki he Lakanga ʻo Melekisētekí
-
Dale G. Renlund, “Ko e Lakanga Fakataulaʻeikí mo e Mālohi ʻo e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí,” Liahona, Nōvema 2017, 64–67
Loto-falala
-
Jeffrey R. Holland, “Cast Not Away Therefore Your Confidence,” Ensign, Mar. 2000, 6–11
Tui kia Sīsū Kalaisi
-
Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Tui kia Sīsū Kalaisí,” Gospel Library
Sīsū Kalaisi: Ko e Kamataʻanga mo e Ngataʻanga ʻo ʻEtau Tuí
-
Camille N. Johnson, “Fakaafeʻi ʻa Kalaisi ko e Kamataʻanga Hoʻo Moʻuí,” Liahona, Nōvema 2021, 80–82
Mītiá
Vitiō
“Substance of Faith” (6:24)
Ngaahi ʻĪmisí
Ko e Tāpuakiʻi ʻe Melekisēteki ʻa ʻĒpalahamé, tā fakatātaaʻi ʻe Walter Rane
Ko Hono Fakafoki Mai ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí, tā fakatātaaʻi ʻe Walter Rane
Feilaulauʻi ʻo ha Lami, tā ʻa Robert T. Barrett
Taulaʻeiki Lahí, tā fakatātaaʻi ʻe Phil McKay
Tā fakatātā ʻo e veili ʻo e temipalé kuo mahaehae ʻi he pekia ʻa Kalaisí