Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
1 Kolinitō 8–13


“1 Kolinitō 8–13,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

1 Kolinitō 8–13

Naʻe tākiekina ha niʻihi ʻo e kāingalotu ʻo e Siasí ʻi Kolinitoó ʻe he tui mo e ngaahi tōʻonga fakahītení. Naʻe fakamatalaʻi ʻe he ʻAposetolo ko Paulá ʻa e fehuʻi ko ia pe naʻe tali nai ke kai ʻa e kakanoʻi manu naʻe ʻoange ki he ʻū tamapua hītení. Naʻá ne akoʻi fekauʻaki mo e ouau ʻo e sākalamēnití. Naʻá ne toe faleʻi foki fekauʻaki mo e anga fakafonua ʻo hono fakaʻaongaʻi ʻe he houʻeiki fafiné ʻa e pūloú lolotonga e ngaahi fakatahaʻanga lotú. Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻa e Kāingalotú fekauʻaki mo e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié, ʻo fakamamafaʻi ʻa e mahuʻinga ʻo e manavaʻofá ʻo lahi ange ʻi he ngaahi meʻafoaki kehe kotoa pē.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ʻe he Siasí ia pe ko e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

1 Kolinitō 8:1–13

Ko e hā e ʻuhinga naʻe hohaʻa ai ha kau papi ului ʻe niʻihi fekauʻaki mo hono kai ʻo e kakanoʻi manu naʻe foaki ki he ngaahi ʻotua tamapuá?

ʻI he kuonga ʻo Paulá, ko e niʻihi ʻo e kakanoʻi manu ne fakatau atu ʻi he ʻū māketi ʻi Kolinitoó mo e tukui kolo kehé naʻe fakaʻaongaʻi ia ko ha feilaulau ʻi he lotu ʻa e kau tui faka-hītení. Naʻe ongoʻi ʻe he kakai Siu ne tui faivelengá naʻe taʻofi kinautolu ʻe he fono ʻa Mōsesé mei hono kai e kakanoʻi manu ko ʻení. ʻIkai ngata aí, ʻi he Fakataha Alēlea ʻi Selusalemá, naʻe fakahinohinoʻi pau ʻe Sēmisi ʻa e kau senitaile ne papi ului ki he Siasí ke nau “fakamamaʻo mei he meʻakai kuo feilaulau ʻaki ki he ngaahi tamapuá.” ʻOku fakahaaʻi ʻe he tohi ʻa Paulá naʻe ongoʻi ʻe ha niʻihi ʻo e kau papi ului senitaile kimuí ni ʻi Kolinitoó naʻe sai pē ke kai ʻa e kakanoʻi manu ko ʻení.

Naʻe fakamanatu ʻe Paula ki he kāingalotu ʻo e Siasí ʻoku fakafofongaʻi ʻe he ʻū tamapuá ʻa e ngaahi ʻotua loí pea ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ki ha meʻa. Naʻe fakamanatu foki ʻe Paula ki he kakai Kolinitoó ʻoku ʻikai makatuʻunga hotau fakamoʻuí ʻi he meʻakai ʻoku tau kaí. Ko ia naʻe ʻikai ke nau toe lelei ange ʻi hono kai ʻo e kakanoʻi manú pe toe kovi ange kapau he ʻikai ke nau kai ia. Ka neongo ia, naʻe hohaʻa ʻa Paula naʻa hoko hono kai ʻo e kakanoʻi manú ke fakakaukau ai e niʻihi kehé ʻoku poupouʻi ʻe he kau Kalisitiané ʻa e ngaahi tōʻonga fakahītení. Naʻe fokotuʻu ange ʻe Paula ke nau fakaʻehiʻehi mei hono kai ʻo e kakanoʻi manu ko ʻení ke fakaʻehiʻehi ai mei hono ʻoange ki he niʻihi kehé ʻa e fakakaukau halá.

1 Kolinitō 8:4–6

Ko e hā e ʻuhinga ʻa Paula ʻoku ʻi ai ʻa e “ʻotua tokolahi, mo e ʻeiki tokolahi”?

Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻoku ʻikai ke ʻi ai ha ʻotua tamapua, pe ʻotua loi. Naʻá ne fakapapauʻi mai “ʻoku taha pē ʻa e ʻOtua … ko e Tamaí, … pea taha pē ʻa e ʻEiki, ko Sīsū Kalaisí.”

Naʻe ʻomi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ha fakakaukau lahi ange: “Kuó u talaki ma‘u pē ko e ‘Otuá ko ha taha mavahe, pea ko Sīsū Kalaisí ko ha taha mavahe ia mei he ‘Otua ko e Tamaí, pea ko e Laumālie Mā‘oni‘oní ko ha taha mavahe ia, ko e Laumālie: pea ko e toko tolú ni ‘oku nau mavahevahe pea ko e ‘Otua ‘e toko tolu. …

“ʻOku pehē ʻe ha niʻihi ʻoku ʻikai ke u fakaʻuhingaʻi [ʻa e ngaahi akonaki ʻa Paula ʻi he 1 Kolinitō 8:5] ʻo tatau mo haʻanautolú. ʻOku nau pehē ʻoku ʻuhinga ia ki he ngaahi ʻotua fakahītení. ʻOku pehē ʻe Paula ʻoku ʻi ai ʻa e ʻOtua tokolahi mo e ʻEiki tokolahi; pea ʻoku tatau leva ia mo e ʻOtua tokolahí (plurality of Gods). … ʻOku ou maʻu ha fakamoʻoni ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, pea mo ha fakamoʻoni naʻe ʻikai ʻuhinga ʻa Paula ia ki he ʻū ʻotua fakahītení ʻi he tohí.”

1 Kolinitō 9:19–23

Ko e hā e ʻuhinga naʻe hoko ai ʻa Paula ko e “meʻa kotoa pē ki he kakai kotoa pē”?

Naʻe ʻikai loto ʻa Paula ke fakaʻitaʻi ʻa e niʻihi kehe naʻe kehe ʻenau ngaahi talatukufakaholo fakafonuá. Naʻá ne tukupā ke vahevahe ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí mo e kakai kotoa pē. Naʻá ne loto-fiemālie ke fakafenāpasi hono ʻulungāngá ke ngāue fakaetauhi ki he kakai ʻoku kehe honau puipuituʻá. ʻOku ʻikai ʻuhinga ʻeni naʻá ne tali ʻa e ngaahi tokāteline pe ngaahi tōʻonga halá. Naʻe ʻikai ke ne māteakiʻi ha faʻahinga tōʻonga fakafonua pe fonua ka ko hono malangaʻi pē ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.

1 Kolinitō 9:24–27

Ko e hā ha meʻa te tau lava ʻo ako mei he fakafehoanaki ʻa Paula ki he lele ʻi ha lová?

Naʻe mahuʻingaʻia ʻa e kakai Kalisi mo e kakai Loma ʻi he kuonga muʻá ʻi he ʻū feʻauhi sipotí. Ko e ʻū feʻauhi ʻOlimipiki he kuonga muʻá ko ha meʻa ia naʻe hoko he ngaahi taʻu siʻi kotoa pē ʻa ia ne fakatetuʻa lahi ki ai ʻa e feituʻu Meteleniané. Naʻe faitatau ʻaupito ʻa e ngaahi vaʻinga ʻi ʻIsimiá, ʻa ia naʻe fai ʻi Kolinitoó, mo e ngaahi vaʻinga ʻOlimipikí. Naʻe feʻauhi ʻa e kau sipotí ki he pale ʻo e kalauni ʻo e tokotaha ikuná, ʻa ia naʻe ngaohi ʻaki ha ʻū lauʻi ʻakau pe ʻū vaʻa paini. Naʻe fakamahinoʻi mai ʻe Paula naʻe feinga ʻa e kau sipotí ke nau anga fakamaʻumaʻu, pe mapuleʻi kitá. Mahalo naʻá ne ʻuhinga ki he founga maʻu meʻatokoni pau mo e ngaahi founga fakamālohisino ʻoku ohi mai ʻe he kau sipotí ke teuteu ki he feʻauhí.

Naʻe tohi ʻe Paula ʻo pehē ʻoku fai pehē pē ʻa e kau muimui ʻo Sīsū Kalaisí ʻi ha lova, ʻo ʻikai feʻauhi mo e niʻihi kehé kae fakafepaki ki he angahalá pea mo e ngaahi faingataʻa ʻo e moʻui fakamatelié. ʻOku ngāue ʻa e kāingalotu ʻo e Siasí ke ikunaʻi ʻa e ʻahiʻahí mo aʻusia ʻa e mapuleʻi fakalaumālie pē kitá. Ko e palé ʻoku ʻikai ko ha kalauni ia ʻoku ʻauha-ngofua ka ko ha kalauni ʻo e moʻui taʻengatá.

1 Kolinitō 10:1–11

Ko e hā e meʻa naʻe fiemaʻu ʻe Paula ke ʻilo ʻe he Kāingalotu Kolinitoó fekauʻaki mo e ngaahi aʻusia ʻa e fānau ʻo ʻIsilelí?

ʻI hono tataki ʻe Mōsese ʻa e fānau ʻIsilelí mei ʻIsipité, ne mohu tāpuekina kinautolu ʻe he ʻEikí ʻaki ha ngaahi mana lahi. Naʻe vaheʻi ʻe he ʻEikí ʻa e Tahi Kulokulá koeʻuhí ke lava ʻa e fānau ʻIsilelí ʻo kolosi ʻi he kelekele mōmoá. Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻoku fakataipe ʻe he kolosi ko ʻení ʻa e papitaisó. Kimui ange aí, naʻe taaʻi ʻe Mōsese ha fuʻu maka pea ne haʻu mei ai ha vai. Naʻe fakamatalaʻi ʻe Paula ʻoku fakafofongaʻi ʻe he fuʻu maká ʻa Sīsū Kalaisi. ʻOku fakataipe ʻe he vaí ʻa e ngaahi folofola mo e ngaahi akonaki ʻa Sihová, ʻo kau ai ʻa e faleʻi mei Heʻene tamaioʻeiki ko Mōsesé. Naʻe muimui ha niʻihi ʻo e fānau ʻa ʻIsilelí ki he ngaahi fakahinohino fakalaumālie naʻe fai ʻi he toafá. Meʻapangó, he naʻe lāunga ha niʻihi pea ʻikai ke nau muimui ki he fakahinohino ʻa e ʻEikí. Hangē ko ʻení, naʻa nau fai ha ngaahi angahala fakasekisuale mo fai ha ngaahi foaki ki ha ʻuhikiʻi pulu koula. Naʻa nau lāunga foki fekauʻaki mo e meʻakai fakaofo naʻe foaki ʻe he ʻEikí ʻi he taimi naʻa nau fiekaia aí. Naʻe naʻinaʻi ʻa Paula ki he Kāingalotu Kolinitoó ke ʻoua naʻa nau muimui ki he ngaahi fehalaaki tatau ko ʻení. ʻOku fakamahinoʻi mai ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻoku toe fakataumuʻa foki e fakatokanga ʻa Paulá kiate kitautolu he ʻahó ni: “Pea kuo tohi ia ko hotau akonakiʻi, kae pehē foki ko ha akonaki kiate kinautolu kuo hoko ki ai hono ngataʻanga ʻo e māmaní.”

1 Kolinitō 10:14–22

Ko e hā e meʻa naʻe akoʻi ʻe Paula fekauʻaki mo hono maʻu ʻo e sākalamēnití mo e ngaahi feilaulau fakahītení?

Naʻe fakafehoanaki ʻe Paula ʻa e sākalamēnití ki he ngaahi kātoanga kai ʻoku fekauʻaki mo e ngaahi kātoanga fakahītení. Hangē pē ko hono fakatupu ʻe he kau atu ki he sākalamēnití ha fehokotaki mo ha hoa ngāue mo Kalaisí, naʻe pehē pē hono fakatupu ʻe he kau atu ki ha kātoanga kai ʻa e tui fakahītení ha vā fetuʻutaki mo ha ʻotua loí. Naʻe fakatokanga ʻa Paula ki he Kāingalotu Kolinitoó “kapau te nau vilitaki atu ke maʻu fakatouʻosi ʻa e ongo meʻatokoní (ʻa e ʻOhomohe ʻa e ʻEikí mo e ngaahi feilaulau fakahītení) te nau iku ʻo fakatupu houhau ki he ʻEikí ʻo tatau mo e founga naʻe fai ʻe ʻIsileli ʻi he kuonga muʻá. Ko e palopalemá he naʻe ʻikai ngata pē ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻo e kakanoʻi manu naʻe foaki ki he ngaahi tamapuá. Ko e ʻuhinga ʻa Paulá naʻe fakahoko ʻe he kakai ʻmālohí’ ha ngaahi tōʻonga fakatuʻutāmaki pea ʻe lava ke fakatupu ai ha meheka ʻa e ʻOtuá pea iku ai ki ha ngaahi ola fakamamahi.”

1 Kolinitō 10:23–24

Ko e hā e ʻuhinga ʻa Paula ʻi heʻene pehē “ʻoku ngofua ʻa e meʻa kotoa pē”?

Naʻe lea ʻaki mo fakasītuʻaʻi ʻe Paula ha fakalea nounou naʻe angamaheni ʻaki ʻe he kakai Kolinitoó: “ʻOku fakalao ʻa e meʻa kotoa pē.” ʻOku hangē naʻe fakaʻaongaʻi ʻe ha Kāingalotu Kolinitō ʻe niʻihi ʻa e fakalea nounou ko ʻení ke fakatonuhiaʻi ʻaki ʻa e tōʻonga faiangahalá.

ʻOku kau ʻi he Liliu ʻa Kingi Sēmisi ʻo e Tohi Tapú ʻa e ngaahi foʻi lea “ʻoku ngofua ʻa e meʻa kotoa pē kiate au.” Ko e lahi taha ʻo e ngaahi liliu leá ʻoku ʻikai ke kau ai ʻa e ongo foʻi lea “kiate au.” ʻIkai ngata aí, ʻoku fakamahinoʻi ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻa e kupuʻi lea ko e “ʻoku ʻikai ngofua ʻa e meʻa kotoa pē kiate au.” ʻI hono fakalea ʻe tahá, naʻe ʻikai ke lea ʻa Paula ia kiate ia. Ka, naʻá ne fakasītuʻaʻi ʻa e fakakaukau ko ia naʻe ʻuhinga ʻenau tauʻatāina foʻou ʻia Kalaisí ke pehē naʻe lelei ʻa e meʻa kotoa pē he taimí ni.

1 Kolinitō 11:3–15

Ko e hā e ʻuhinga naʻe fiemaʻu ai ke tui ʻe he houʻeiki fafiné ʻa e pūloú lolotonga ʻenau lotú?

ʻI he kuonga ʻo Paulá, naʻe maʻu ʻe he kakai Siú, kakai Kalisí, mo e kakai Lomá kotoa ha ngaahi tuʻunga ʻulungaanga fekauʻaki mo e pūlou ʻo e ʻulú. Hangē ko ʻení, ʻi he sosaieti ʻo e kakai Lomá ko ha ʻulungaanga fakaʻapaʻapa ia ke pūlou ʻa e houʻeiki fafiné lolotonga ʻenau ʻi he kakaí.

ʻOku tau ako mei he potufolofola ko ʻení, naʻe kau ʻa e kakai fefine ʻi Kolinitoó ʻi he ngaahi fakataha lotú pea naʻe fiemaʻu ke pūlou honau ʻulú lolotonga ʻenau fai iá. Naʻe pehē ʻe Paula ko e houʻeiki fafine ne nau moihū ʻo ʻikai pūlou honau ʻulú naʻa nau ʻomi ha fakaongoongokovi. ʻI he kuonga ʻo Paulá, ko ha meʻa lahi ʻa e fakaongoongokoví. Naʻe fakatupu ʻe he fakaongoongokoví ʻa e fakamā mo e ngalivale ki ha tokotaha, pe ko kinautolu ʻoku feohi mo iá.

ʻOku hangē naʻe fakafepakiʻi ʻe ha kau tangata mo ha kau fafine ʻe niʻihi ʻa e ngaahi anga fakafonua ne tali ʻi honau kuongá. ʻOku ʻikai mahino ʻenau fakaʻuhinga ki hono fai iá. Ko e meʻa ʻoku mahinó naʻe hanga ʻe Paula ʻo “poupouʻi ʻa e kau Kalisitiané ke nau muimui ki he ngaahi tuʻunga moʻui lolotonga ʻo e teunga tāú mo e anga fakaʻeiʻeikí.”

1 Kolinitō 12:1–11

Ko e hā ʻa e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié?

“Ko e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié ko ha ngaahi tāpuaki pe ngaahi tuʻunga malava ia ʻoku foaki ʻe he ʻOtuá ki Heʻene fānaú ʻo fakafou ʻi he mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.” Naʻe fakamatalaʻi ʻe Paula ʻoku fakaʻatā ʻe he ngaahi meʻafoaki ʻo e Laumālié ʻa e kau ākonga ʻa e Fakamoʻuí ke feau e ngaahi fiemaʻu ʻa e niʻihi kehé. Ki ha fakamatala nounou ʻo e ngaahi meʻafoaki fakalaumālie kehekehé, vakai ki he Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Ngaahi Meʻafoaki Fakalaumālié,” Gospel Library.

1 Kolinitō 12:12–27

Ko e hā e ʻuhinga naʻe fakafehoanaki ai ʻe Paula ʻa e Siasí ki he sino ʻo e tangatá?

Hangē pē ko hono fakahoko ʻe he kupu takitaha ʻo e sinó ha ngāue ʻoku ʻaongá, ʻoku pehē pē ʻa e maʻu ʻe he mēmipa takitaha ʻo e Siasí ha fatongia makehe ke fakahokó. Naʻe tohi ʻe Palesiteni Sefilī R. Hōlani, ʻo pehē: “Ko ha meʻa fakafiemālie moʻoni ke fiemaʻu kita ki he sino ʻo Kalaisí—pea ʻoku fiemaʻu ʻa e tokotaha kotoa pē. ʻOku ʻikai ke loko mahuʻinga ia pe ʻoku tau ngāue ko ha mata pe nima; ko hono moʻoní ʻoku fiemaʻu kitautolu ʻi he faʻunga fakaʻeiʻeiki taha ko ʻení, pea ʻoku taʻehaohaoa ʻa e sinó ka ne taʻeʻoua kitautolu.”

1 Kolinitō 13:1

Ko e hā ʻa e manavaʻofa?

Ko e foʻi lea manavaʻofa ʻi he Tatau ʻa Kingi Semisi ʻo e Tohi Tapú ʻoku maʻu ia mei he foʻi lea faka-Kalisi ko e agapē. Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni, ʻo pehē: “ʻI he fuofua liliu faka-Kalisi ʻo e Fuakava Foʻoú … ʻoku ʻi ai e ngaahi foʻi lea kehekehe ʻe tolu ki he ʻofá, ʻo kehe ia mei he lea ʻoku tau maʻu ʻi he lea faka-Pilitāniá. ʻOku fakaʻaongaʻi ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ʻe tolu ki he ʻofá ʻi he ngaahi tuʻunga kehekehe ʻo e ongo fakaelotó. Ko e foʻi lea ʻoku fakaʻaongaʻi ki he tuʻunga māʻolunga taha ʻo e ʻofá ko e agapē, ke fakamatalaʻi ʻa e faʻahinga ʻofa ʻoku tau ongoʻi ki he ʻEikí pe ki he niʻihi kehe fakafoʻituitui ʻoku fakaʻapaʻapaʻi lahi tahá. Ko ha foʻi lea ia ʻo e fakaʻapaʻapa lahi mo e tanganeʻia.” ʻOku akoʻi mai ʻe he Tohi ʻa Molomoná ko e “manavaʻofá ʻa e ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí.” Ko e toki taimi pē ʻoku tau maʻu ai ʻa e manavaʻofá te tau lava ʻo hoko ʻo hangē ko Sīsū Kalaisí.

1 Kolinitō 13:1–3

Naʻe fakamahuʻingaʻi fēfē ʻe Paula ʻa e meʻafoaki ʻo e manavaʻofá?

Hili hono akoʻi ʻe Paula fekauʻaki mo e ngaahi meʻafoaki fakalaumālié, naʻá ne poupouʻi e Kāingalotú ke nau “holi lahi ki he ngaahi foaki fungani leleí.” Naʻá ne fakamatalaʻi leva ko e meʻafoaki ʻo e manavaʻofá ko ha “hala ʻoku lelei lahi.” ʻI hono fakalea ʻe tahá, ko e manavaʻofá ko ha meʻa ia ʻoku “taʻe mafakatataua ʻene lelei ange” ʻi he ngaahi meʻafoaki fakalaumālie kehé. ʻOku ʻikai ngata pē ʻi heʻene hoko ko e meʻaʻofa maʻongoʻonga tahá ka “ko e makatuʻunga ia ʻoku tupulaki ai ʻa e ngaahi meʻafoaki kehe kotoa pē.” Naʻe fakahā ʻe Paula ka ne taʻeʻoua ʻa e manavaʻofá, ko e meʻanoa pē kitautolu. Naʻe akonaki ʻa ʻEletā Siosefa B. Uefilini, ʻo pehē: “Ko e pōpoaki ʻa Paula ki he [Kāingalotu] foʻou ko ʻení naʻe mahinongofua mo fakapatonu: ʻOku taʻeʻaonga ha meʻa pē te mou fai ʻo kapau he ʻikai ke mou maʻu ʻa e manavaʻofá. Te ke lava ʻo lea ʻi he ngaahi lea kehekehé, maʻu ʻa e meʻafoaki ʻo e kikité, ʻilo ki he ngaahi meʻa lilo kotoa pē, pea maʻu mo e ʻilo ki he ngaahi meʻa kotoa; pea [naʻa mo ha] tui ke hiki e ngaahi moʻungá, ka kapau he ʻikai te ke manavaʻofa ʻe ʻikai [hanau] ʻaonga ʻe taha kiate koe.”

1 Kolinitō 13:9–12

Naʻe fakaʻaongaʻi fēfē ʻe Paula ha sioʻata ke fakamatalaʻi ʻaki e mahino fakamatelié?

ʻOku ʻikai haohaoa ʻa e ʻilo ʻoku tau maʻu ʻi he moʻui ko ʻení. Naʻe fakamatalaʻi ʻe Paula ʻoku hangē ʻetau fakakaukau fakangatangatá ko e vakai ki hotau ʻatá ʻi ha sioʻata fakapōpōʻulí. ʻI he kuonga ʻo Paulá, ko e sioʻatá ko ha ukamea pē ia ne faʻa fakangingilaʻi, ʻa ia he ʻikai ke mei ʻasi ai ha ʻīmisi ʻata lelei. ʻE ʻi ai e ʻaho te tau maʻu ai ha ʻilo haohaoa, ʻo hangē ko e sio mata ki he mata ki ha taha kae ʻikai ko e sio ki ha ʻata ʻoku ʻikai ʻata lelei ʻi ha sioʻata ukamea. ʻOku tokoniʻi kitautolu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ke tau vakai ki he ngaahi meʻá mei he fakakaukau ʻa e ʻOtuá.

ko ha sioʻata faka-Loma Selitiki

Ako Lahi Ange

Ngaahi Meʻafoaki ʻo e Laumālié

  • Dallin H. Oaks, “Spiritual Gifts,” Ensign, Sept. 1986, 68–72

  • Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Siosefa Sāmita (2007), 115–24

Manavaʻofá

Mītiá

Vitiō

“Charity Never Faileth” (3:36)

3:36

Ngaahi ʻĪmisí

Ko hono teuteuʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e sākalamēnití maʻa ʻEne kau ākongá

Ko e ʻOhomohe Fakaʻosí, tā fakatātaaʻi ʻe Simon Dewey

Ko Sīsū mo ʻEne kau ākongá lolotonga e ʻOhomohe Fakaʻosí

Ko e ʻOhomohe Fakaʻosí, tā fakatātaaʻi ʻe Harry Anderson

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Vakai, Richard Neitzel Holzapfel mo e niʻihi kehe, Jesus Christ and the World of the New Testament (2006), 226; Eric D. Huntsman, “‘The Wisdom of Men’: Greek Philosophy, Corinthian Behavior, and the Teachings of Paul,” in Shedding Light on the New Testament: Acts–Revelation, ed. Ray L. Huntington mo e niʻihi kehe (2009), 79–82.

  2. Ngāue 15:29; vakai foki, Ngāue 15:20; 21:25.

  3. Vakai, 1 Kolinitō 8:1–13; 10:19–33.

  4. Vakai, 1 Kolinitō 8:4; Michael D. Coogan mo e niʻihi kehe, eds., The New Oxford Annotated Bible: New Revised Standard Version, 5th ed. (2018), 1648, fakamatala ki he 1 Kolinitō 8:1–13.

  5. Vakai, 1 Kolinitō 8:8.

  6. Vakai, Frank F. Judd Jr., “The Epistles of the Apostle Paul: An Overview,” ʻi he New Testament History, Culture, and Society: A Background to the Texts of the New Testament, ed. Lincoln H. Blumell (2019), 426.

  7. Vakai, 1 Kolinitō 8:9–13.

  8. 1 Kolinitō 8:6.

  9. Siosefa Sāmita, ʻi he History, 1838–1856 (Manuscript History of the Church), volume F-1, 101–2, josephsmithpapers.org; kuo liliu ʻa e fakaʻilonga leá ke fakaonopooni.

  10. Vakai, Bruce R. McConkie, Doctrinal New Testament Commentary (1971), 2:353.

  11. Vakai, Earl D. Radmacher mo e niʻihi kehe, eds., NKJV Study Bible, 3rd ed. (2018), 1717; vakai foki Edward E. Hindson mo Daniel R. Mitchell, eds., Zondervan King James Version Commentary: New Testament (2010), 474.

  12. Vakai, 1 Kolinitō 9:25; Tremper Longman III and Mark L. Strauss, The Baker Expository Dictionary of Biblical Words (2023), entry 1466, page 1069.

  13. Kenneth L. Barker mo John R. Kohlenberger III, eds., The Expositor’s Bible Commentary: Abridged Edition: New Testament (1994), 634.

  14. Vakai, Hepelū 12:1–2; Mōsaia 4:27.

  15. Vakai, 1 Kolinitō 9:25.

  16. Vakai, ʻEkesōtosi 13–17.

  17. Vakai, ʻEkesōtosi 14:21–22.

  18. Vakai, 1 Kolinitō 10:1–2.

  19. ʻEkesōtosi 17:6.

  20. Vakai, 1 Kolinitō 10:4.

  21. Vakai, Robert L. Millet, Becoming New: A Doctrinal Commentary on the Writings of Paul (2022), 104–5.

  22. Vakai, ʻEkesōtosi 16:2–3, 7–8.

  23. Vakai, 1 Kolinitō 10:7; ʻEkesōtosi 32:1–8.

  24. Vakai, 1 Kolinitō 10:9; Nōmipa 11:1–10.

  25. Joseph Smith Translation, 1 Corinthians 10:11 (ʻi he 1 Corinthians 10:11, footnote b); fakaʻilongaʻi ʻe he mataʻitohi fakahihifí ʻa e fakamatala kuo liliú.

  26. Vakai, Radmacher mo e niʻihi kehe, NKJV Study Bible, 1718, fakamatala ki he 1 Kolinitō 10:14–22.

  27. Richard D. Draper mo Michael D. Rhodes, Paul’s First Epistle to the Corinthians (2017), 496.

  28. Draper mo Rhodes, Paul’s First Epistle to the Corinthians, 502. Vakai foki 1 Kolinitō 6:12–13.

  29. 1 Kolinitō 10:23; tānaki atu hono fakamamafaʻí.

  30. “Ko e fetongi nauna ko e μοί (moi), naʻe liliu ki he ‘kiate au’ ʻi he KJV, ʻoku ʻikai maʻu ia ʻi he ʻū laʻipeesi tefitó” (Draper and Rhodes, Paul’s First Epistle to the Corinthians, 502).

  31. Joseph Smith Translation, 1 Corinthians 10:23 (ʻi he 1 Corinthians 10:23, footnote a); fakaʻilongaʻi ʻe he mataʻitohi fakahihifí ʻa e fakamatala kuo liliú.

  32. Vakai, Draper mo Rhodes, Paul’s First Epistle to the Corinthians, 502.

  33. Vakai, Huntsman, “The Wisdom of Men,” 82–84.

  34. “ʻOku ʻikai fakamahinoʻi mai ʻe he ngaahi lea ʻa Paulá ʻa e natula ʻo e pūlou naʻe ʻikai tui ʻe he fefiné. Naʻe mei lava pē ko ha veili siʻisiʻi pe meimei aata, veili mamafa, huti, sikaafi, pe ko ha konga ʻo hono kofu ʻi tuʻá naʻe fakapūlou ʻaki hono ʻulú” (Draper and Rhodes, Paul’s First Epistle to the Corinthians, 521).

  35. Draper mo Rhodes, Paul’s First Epistle to the Corinthians, 520.

  36. Huntsman, “The Wisdom of Men,” 84.

  37. Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Ngaahi Meʻafoaki Fakalaumālié,” Gospel Library.

  38. Vakai, 1 Kolinitō 12:5–7.

  39. Jeffrey R. Holland, Our Day Star Rising: Exploring the New Testament with Jeffrey R. Holland (2022), 190.

  40. Vakai, Draper mo Rhodes, Paul’s First Epistle to the Corinthians, 629.

  41. Russell M. Nelson, “A More Excellent Hope” (Brigham Young University devotional, Jan. 8, 1995), 7, speeches.byu.edu.

  42. Molonai 7:47

  43. Vakai, Millet, Becoming New, 122–23. Naʻe akoʻi ʻe Molomona kuo pau ke tau maʻu ʻa e ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí kapau ʻoku tau fie hoko ʻo hangē ko Iá (vakai, Molonai 7:47–48). ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea maʻú ke pukepuke, maʻu mai, pe ke fakaʻaongaʻi (vakai, American Dictionary of the English Language, webstersdictionary1828.com).

  44. 1 Kolinitō 12:31.

  45. 1 Kolinitō 12:31.

  46. Richard Lloyd Anderson, Understanding Paul: Revised Edition (2007), 117.

  47. Draper mo Rhodes, Paul’s First Epistle to the Corinthians, 624.

  48. Joseph B. Wirthlin, “The Great Commandment,” Liahona, Nōvema 2007, 28.

  49. Vakai, 1 Kolinitō 13:12.

  50. Kenneth L. Barker mo e niʻihi kehe, eds., NIV Study Bible: Fully Revised Edition (2020), 2022, fakamatala ki he 1 Kolinitō 13:12.

  51. Vakai, 1 Kolinitō 13:12; 2 Nīfai 9:13–14.

  52. Vakai, Sione 14:26; 16:13.