Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Mātiu 15–17; Maʻake 7–9


“Mātiu 15–17; Maʻake 7–9,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻou (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

Mātiu 15–17; Maʻake 7–9

Naʻe fakaangaʻi ʻe ha kau tangata tohi mo e kau Fālesi ʻe niʻihi ʻa e kau ākonga ʻa Sīsuú ʻi heʻenau kai e maá taʻe fanofano honau nimá. Naʻe fakamoʻui ʻe he Fakamoʻuí ha ʻofefine ʻo ha fefine Senitaile pea fafanga ha kakai ʻe toko fā afe. Naʻe fiemaʻu ʻe he kau Fālesí ha fakaʻilonga meia Sīsū. Naʻá Ne fakamoʻui ha tangata kui. Ko e fakamoʻoni ʻa Pita kia Kalaisi. Naʻe talaʻofa ʻe he ʻEikí ʻa e ngaahi kī ʻo e puleʻanga ʻo e langí kia Pita. Naʻe tomuʻa fakahā ʻe Sīsū ʻEne pekiá mo e Toetuʻú. Naʻá Ne akoʻi e kau muimuí ke nau fua ‘enau kolosí pea līʻoa ʻenau moʻuí ki Heʻene ngāué. Naʻe mamata ʻa Pita, Sēmisi, mo Sione ki he liliu ʻa Sīsū ʻi he moʻungá. Naʻe hā mai ʻa Mōsese mo ʻIlaisiā kiate kinautolu. Naʻe fakamoʻui ʻe Sīsū ha tamasiʻi naʻe puke ʻi he mahaki teté. Naʻe fakahoko ʻe he Fakamoʻuí ha mana ke totongi ʻaki ha tukuhau.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe poupouʻi ʻa e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Mātiu 15:4–9

Ko e hā e founga ne ngāue hala ʻaki ai ʻe he kau Fālesí ʻa e kōpanó?

(Fakafehoanaki mo e Maʻake 7:9–13.)

Naʻe hoko hono ngāue ʻaki ʻo e kōpanó ko ha konga ia ʻo e talatupuʻa ʻa e kaumātuʻá, ʻa ia naʻe toe ui foki ko e fono ʻoku ʻikai tohí koeʻuhí he naʻe tukuʻau mai e ngaahi tukufakaholo ko ʻení ʻi he leá pē. Naʻe kau ʻi he talatupuʻa ʻa e kaumātuʻá ʻa e ngaahi tuʻutuʻuni naʻe fakataumuʻa ke tokoni ki he kakai Siú ke nau moʻui ʻaki e fono ʻa Mōsesé.

ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea kōpano ki he “foaki ki he ʻOtuá.” ʻOku fakamatalaʻi ʻe he foʻi leá ha faʻahinga meʻa pē kuo fakatāpui ki he ʻOtuá pea ko ia ai ʻoku ʻikai ʻatā ia ki hono fakaʻaongaʻi angamahení.” ʻI he tuʻunga ko ʻení, naʻe tala ʻe he kau Fālesí ko ʻenau koloá ko e kōpano, pe fakatāpui ki he ʻOtuá, ko ia ai naʻe ʻikai fiemaʻu ke nau fakaʻaongaʻi ia ke tauhi ʻaki ʻenau mātuʻá. Ko ia ai, naʻa nau maumauʻi e fono ʻa Mōsesé, ʻa ia naʻe pehē, “Fakaʻapaʻapa ki hoʻo tamaí mo hoʻo faʻeé.” Naʻe valokiʻi ʻe Sīsū ʻa e kau Fālesí ʻi hono fakaʻatā e talatupuʻa ʻa e kaumātuʻá ke nau mahuʻinga ange ʻi he folofola ʻa e ʻOtuá.

Mātiu 15:21–28

Ko e hā e ʻuhinga naʻe fakafehoanaki ai ʻe Sīsū ʻa e kau Senitailé ki he fanga kulií?

(Fakafehoanaki mo e Maʻake 7:25–30.)

ʻI he taimi naʻe kolea ai ʻe ha fefine Kēnani (ʻikai ko ha ʻIsileli, pe Senitaile) ʻa e tokoni ʻa Sīsuú ke fakamoʻui hono ʻofefiné, naʻe ʻikai ke Ne ʻoange ha tali ʻi heʻene ʻuluaki kolé. Ko Hono misioná ke ʻuluaki ʻalu ki he kakai fuakava ʻo e fale ʻo ʻIsilelí. Ka neongo ia, naʻe kei moihū pē ʻa e fefiné kia Sīsū mo kolea ʻEne tokoní. ʻI he vilitaki atu ʻa e fefiné, naʻe tali ange ʻe Sīsū ʻaki ha talanoa fakatātā naʻe fakafehoanaki ai ʻa ʻIsileli ki he fānaú pea mo e kau Senitailé ki he fanga kulií: “ʻOku ʻikai lelei ke toʻo ʻa e mā ʻa e fānaú [ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e fuakavá], pea lī ki he fanga kulií.” Mahalo ʻe ngali fefeka ke fakafehoanaki e kau Senitailé ki he fanga kulií ki he kau laukonga ʻo e kuonga ní. Ko e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e “fanga kulií” ʻoku ʻuhinga ia ki he fanga kulī iiki naʻe faʻa pusiakiʻi ʻo tuku fale pē. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū ʻa e talanoa fakatātā ko ʻení ke akoʻi ki he fefiné ko Hono misioná ko ʻIsileli ʻe fika ʻuluakí.

Ka naʻe mahino ki he fefine Senitaile ko ʻení ʻa e talanoa fakatātaá mo e faikehekehe ʻi he vahaʻa ʻo ʻIsileli mo e kau Senitailé. Naʻá ne fakahaaʻi ʻa e loto-fakatōkilalo mo e tui lahi kia Sīsū ʻi heʻene tali, “Ko e moʻoni, ʻEiki: ka ʻoku kai ʻe he fanga kulií ʻa e momoʻi meʻakai ʻoku ngangana mei he keinangaʻanga ʻa honau ʻeikí.” Naʻe fakahaaʻi ʻe Sīsū ʻa e tui fakaofo ʻa e fefiné pea fakamoʻui hono ʻofefiné. Naʻe fakamalumalu ʻe he meʻa ko ʻeni naʻe hokó ʻa hono ʻomi ʻo e ongoongoleleí ki he kau Senitailé.

Mātiu 16:18

Ko e hā e fehokotaki ʻa e hingoa Pitá mo e “maká ni”?

Naʻe ʻoange ʻe Sīsū kia Saimone ʻa e hingoa e taha ko Kifasi. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻoku ʻuhinga ʻa e Kifasí ki he “tangata kikite, pe ko e maka.” Naʻe toki maʻu ʻe Saimone kimui ʻa e hingoa Pitá. Ko ha liliu fakahangatonu ʻeni ʻo e foʻi lea faka-Kalisi ko e petros, ʻoku maʻu mei he foʻi lea petra, ʻa ia ʻoku toe ʻuhinga foki ki he “maka.” Hili hono fai ʻe Saimone ʻa e fakamoʻoni naʻá ne maʻu ʻi he fakahaá, naʻe folofola ange ʻa Sīsū, “Ko Pita [Petros] koe, pea te u langa hoku siasí ki he maká ni [petra].” ʻI he foungá ni, naʻe akoʻi ai ʻe Sīsū te Ne langa Hono Siasí ʻi he maka ʻo e fakahaá.

Mātiu 16:21–23

Ko e hā e ʻuhinga naʻe ui ai ʻe he Fakamoʻuí ʻa Pita ko Sētané?

(Fakafehoanaki mo e Maʻake 8:31–33.)

ʻI he taimi naʻe fakamoʻoni ai ʻa Sīsū te Ne mamahi ʻi ha ngaahi meʻa lahi pea tamateʻí, naʻe feinga ʻa Pita ke fakaʻikaiʻi Ia. Naʻe valokiʻi ʻe Sīsū ʻa Pita pea ui ia ko Sētane. Naʻe ʻikai ʻuhinga ʻa Sīsū ia ko Lusifā ʻa Pita. ʻOku ʻuhinga ʻa e lea faka-Hepelū ko e sētane ki he “fili” pe “tukuakiʻi.” Naʻe fokotuʻu ʻe Pita ia ke ne fakafepakiʻi ʻa e misiona faifakamoʻui taupotu taha ʻa e Fakamoʻuí. ʻI he fakamatala ʻa Mātiú, naʻe fakahā ʻe Sīsū naʻe hoko e ngaahi lea ʻa Pitá ko ha fakatupu houhau, pe ko ha “maka-tūkiaʻanga,” kiate Ia.

Kapau naʻe muimui ʻa Sīsū ki he faleʻi ʻa Pitá ʻo ʻikai fakahoko ʻEne Fakaleleí, ne ʻikai ke mei ʻi ai ha huhuʻi maʻá e faʻahinga ʻo e tangatá. Naʻe hoko e momeniti ʻo e fakafepaki taʻeʻuhinga ʻa Pitá ke ne kau fakataha ai mo e filí.

Mātiu 17:1–13

Ko e hā e meʻa naʻe hoko ʻi he Moʻunga ʻo e Liliú?

(Fakafehoanaki mo e Maʻake 9:2–13.)

Naʻe talaʻofa ʻe he Fakamoʻuí kia Pita kimuʻa te Ne foaki kiate ia ʻa e “kī ʻo e puleʻanga ʻo e langí.” Naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻo pehē, “Naʻe foaki ʻe he Fakamoʻuí, Mōsese, pea mo ʻIlaiase [ʻIlaisiā], ʻa e ngaahi kií kia Pita, Sēmisi, mo Sione, ʻi he moʻungá, ʻi hono liliu kinautolu ʻi hono ʻaó.”

ʻI he ngaahi ʻaho kimui ní, naʻe hā ʻa e Fakamoʻuí, Mōsese, mo ʻIlaisiā kia Siosefa Sāmita mo ʻŌliva Kautele ʻi he Temipale Ketilaní ke foaki kiate kinaua ʻa e ngaahi kī tatau ko ʻení. ʻOku tau ako mei he aʻusia ko ʻení pe ko e hā e ngaahi kī ʻo e puleʻanga ʻo e langí. ʻOku maʻu ʻe Mōsese ʻa e ngaahi kī ki hono tānaki fakataha ʻo ʻIsilelí, ʻa ia ʻoku fakaʻatā ai hono fokotuʻutuʻu ʻo e ngāue fakafaifekaú ʻi he funga ʻo e māmaní. ʻOku maʻu ʻe ʻIlaisiā ʻa e ngaahi kī ʻo e mafai faisilá. ʻOku fakaʻatā ʻe he mālohi ko ʻení ʻa e ngaahi ouau ʻoku fakahoko ʻi he māmaní ke fakamaʻu ia ʻi he langí. ʻOku maʻu ʻa e ngaahi kī ko ʻení ʻe he kau mēmipa ʻo e Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Ua ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí pea ʻoku nau lava ai ʻo tataki mo tokangaʻi e ngāue ʻa e Fakamoʻuí ki he fakamoʻuí mo e hakeakiʻí.

ʻOku fakahā ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá naʻe toe hā foki ʻa Sione Papitaiso ʻi he Moʻunga ʻo e Liliú. Naʻe fakamelomelo ʻe he hā mai ʻa Sione Papitaisó ʻa hono fatongia ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní ʻi he taimi te ne haʻu ai ke fakafoki mai e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné. ʻOku talanoa ʻa e folofolá ki ha ngaahi aʻusia kehe ʻi he Moʻunga ʻo e Liliú.

Mātiu 17:2

ʻOku ʻuhinga ki he hā ke liliú?

ʻOku fakaʻuhingaʻi ʻe he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá ʻa e liliú “ko e tuʻunga ia ʻoku ʻi ai ha niʻihi ʻoku liliu fakataimi ʻa honau fōtungá mo honau angá—ʻa ia kuo, hiki hake ʻa kinautolu ki ha tuʻunga fakalaumālie māʻolunga ange—koeʻuhí ke nau lava ʻo kātakiʻi ke tuʻu ʻi he ʻao mo e nāunau ʻo ha kakai fakalangi.”

Maʻake 7:1–8

Ko e hā e ʻuhinga naʻe fakaangaʻi ai ʻe ha kau tangata tohi mo e kau Fālesi ʻe niʻihi ʻa e kau ākonga ʻa e Fakamoʻuí ʻi he ʻikai fanofano honau nimá?

(Fakafehoanaki mo e Mātiu 15:1–3.)

Naʻe kau ʻi he fono ʻa Mōsesé ʻa e ngaahi tuʻutuʻuni ke tauhi e tuʻunga haohaoa ʻo e ouaú, ʻa ia naʻe fiemaʻu kae lava e kau taulaʻeikí ʻo ngāue ʻi he temipalé. Naʻe hoko e puke ʻi ha mahakí, fetuʻutaki mo ha fanga monumanu pau, vai mei he sinó, pe ngaahi sino kuo pekiá ke taʻemaʻa ai ha taulaʻeiki. Ke hoko ʻo toe maʻá, naʻe pau ke foua ʻe ha taulaʻeiki ha ouau ʻo e fufulú.

Naʻe pehē ʻe he kau Fālesí naʻe pau ke fou ʻa e kau Siu kotoa ʻi he ouau fufulú, ʻo ʻikai ko e kau taulaʻeikí pē. Naʻa nau tui ʻe fakaʻatā kinautolu ʻe he maʻa ʻi he ouaú ke nau “ʻomi ʻa e maʻa mo e māʻoniʻoni ʻo e temipalé ki honau ngaahi ʻapí.” Ke kei maʻá, naʻe muimui ʻa e kau Siú ki he talatupuʻa ʻa e kaumātuʻá, pe ko e fono naʻe ʻikai tohí, ʻa ia naʻe kau ai e ngaahi tuʻutuʻuni ki hono fanofano e nimá, fufulu e ipú, kuló, siokí, mo e tīpotá.

Naʻe akoʻi ʻe Sīsū ki he kau Fālesí ʻoku totonu ke nau tokanga lahi ange ki he maʻa fakalaumālié kae ʻikai ko e maʻa ʻi he ouau fufulú. Naʻá ne pehē, “ʻOku ʻikai ha meʻa ʻi tuʻa ʻi he tangatá, pea hū ki ai, te ne faʻa fakaʻuliʻi ia: ka ko e ngaahi meʻa ʻoku haʻu meiate iá, ko ia ia ʻoku fakaʻuliʻi ʻa e tangatá. … He ʻoku mei loto, mei he loto ʻo e tangatá, ʻa e mahalo kovi.”

Maʻake 8:1–9

Naʻe teuteuʻi fēfē ʻe Hono fafanga ʻe Sīsū ʻa e kakai ʻe toko fā afé ʻa e hala ke ʻave ai e ongoongoleleí ki he kau Senitailé?

(Fakafehoanaki mo e Mātiu 15:29–38.)

Fakatatau ki he Maʻake 7:31, naʻe fafanga ʻe Sīsū ha kakai ʻe toko fā afe ʻi he vahefonua lahi ko Senitaile Tikapolisí. Ko e feituʻu tatau ʻeni naʻe kapusi ai ʻe Sīsū ha fanga tēvolo ki ha fanga puaka. Kuo tupu e tokolahi ʻo e kakai tui ʻi he feituʻu ko ʻení ʻo “fuʻu tokolahi ʻaupito,” pea naʻe fakamalumalu ʻe he mana ko ʻení ʻa e ʻalu atu ʻa e ongoongoleleí ki he kau Senitailé.

Maʻake 8:34

Ko e ʻuhinga ki he hā ke toʻo hake e kavenga ʻa ha taha?

(Fakafehoanaki mo e Mātiu 16:24; Luke 9:23.)

Naʻe akoʻi ʻe Sīsū ki Heʻene kau ākongá, “Ko ia ia ʻoku loto ke muimui ʻiate aú, ke ne siʻaki ʻe ia ia, kae toʻo ʻene kavengá, ʻo muimui ʻiate au.”

Naʻe pau ne maheni e kau ākonga ʻa Sīsuú mo e fakatātā ʻo hono toʻo e kavenga ʻo ha taha. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he kakai Lomá ʻa e tutukí ke fakapoongi ʻaki e kau faihiá. Naʻá ne fakatupu ha mamahi taʻe-mafakatataua pea ʻe lava ke fuoloa ia. Naʻe hoko ia ko ha founga ke fakamaaʻi ai ʻi he kakaí. Naʻe faʻa pau ke fata ʻe he tokotaha kuo fakahalaiaʻí ʻene kolosí ki he feituʻu ʻe tutuki aí.

ʻI he kupuʻi lea “ke ne siʻaki ʻe ia iá,” naʻe fakaʻaongaʻi ai ʻe Mātiu mo Maʻake ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ko e aparneomai. ʻOku fokotuʻu mai ʻe he foʻi lea ko ʻení “ʻoku kau ʻi he tuʻunga fakaākongá ʻa hono maumauʻi ʻo e fehokotakiʻanga kotoa pē ʻokú ne haʻi ha taha kiate kinautolú. ʻOku fekauʻaki ia mo e malava ke hangē ko e Fakamoʻuí, ke tukulolo hotau lotó ki he finangalo ʻo e Tamaí.” Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Luke ha veape faka-Kalisi tatau, arneomai, peá ne tānaki atu kuo pau ke tau “toʻo hake [ʻetau] ʻakau mafasiá ʻi he ʻaho kotoa pē.”

Naʻe ʻomi ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ha fakakaukau lahi ange: “Pea ko ʻeni, ko e meʻa ke toʻo hake ai ʻe ha tangata ʻa hono kolosí, ko ʻene fakafisi ia mei he anga taʻe faka-ʻOtua kotoa pē, mo e holi kovi fakamāmani kotoa pē, pea tauhi ʻeku ngaahi fekaú.”

Maʻake 9:38–40

Ko hai e tangata naʻá ne kapusi ʻa e fanga tēvoló ʻi he huafa ʻo e Fakamoʻuí?

(Fakafehoanaki mo e Luke 9:49–50.)

Naʻe fakahaaʻi ʻe Sione ʻene hohaʻa fekauʻaki mo ha tangata naʻá ne kapusi ʻa e fanga tēvoló ʻi he huafa ʻo Sīsuú ka naʻe ʻikai ke ne muimui ʻiate kinautolu. ʻE lava ke fakaʻatā ʻe he fakalea ʻa Luke, “ʻoku ʻikai ke muimui ia mo kimautolú,” ha faingamālie ʻe malava pē ko e tangatá ko ha tokotaha ia ʻoku muimui ʻia Sīsū, ka naʻe ʻikai ko ha taha ia ʻo e kau ākonga naʻe fononga mo Iá.

Naʻe hangē naʻe fekauʻaki e hohaʻa ʻa Sioné mo e mafaí. Naʻe foaki mahino ʻe Sīsū ki he Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻa e mālohi ke fakahoko ha ngaahi mana. Naʻe tali ʻa Sīsū ki he hohaʻa ʻa Sioné ʻaki ʻEne folofola, “ʻOua naʻa taʻofi ia: … he ko ia ʻoku ʻikai angatuʻu kiate kitautolú, ʻoku kau taha ia mo kitautolu.” Mei he tali ʻa e Fakamoʻuí, ʻoku hangē ko e tangata naʻá ne kapusi ʻa e fanga tēvoló ʻi he huafa ʻo Sīsuú ko ha tangata angatonu ia naʻe ngāue ʻi he mafai totonu ʻo e lakanga fakataulaʻeikí. Naʻe hangē naʻe tokanga lahi ange ʻa Sīsū ke vahevahe Hono mālohí ʻi hono fakangatangata iá.

ʻOku fakamahinoʻi ʻe he ngaahi talanoa fakafolofola kehé ʻoku ʻikai ola lelei e tokotaha kotoa pē ʻokú ne fakaʻaongaʻi e huafa ʻo Kalaisí ke kapusi e ngaahi laumālie ʻulí.

Maʻake 9:42–48

Ko e hā e meʻa naʻe ongoʻi ʻe he Fakamoʻuí fekauʻaki mo kinautolu naʻa nau fakaʻitaʻi ʻa ʻEne fānau “ʻoku siʻí”?

(Fakafehoanaki mo e Mātiu 18:1–10.)

ʻI he ngaahi veesi ko ʻení, ʻoku ʻuhinga ʻa e kupuʻi lea “ʻa kinautolú ni ʻoku siʻí” ki he kakai tuí. ʻOku maʻu e foʻi lea “fakahalaʻí” mei he foʻi lea faka-Kalisi ko e skandalizō, ko hono ʻuhingá ko e “fakatupunga ke tūkia.” ʻOku ʻomi ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻa e fakamahino ko ʻení: “Ko ia, kapau ʻe fakahalaʻi koe ʻe ho nimá, tuʻusi ia; pe kapau ʻe fakahalaʻi koe ʻe ho tokouá pea ʻikai te ne vete ia pe liʻaki ia, ʻe motuhi atu ia.”

Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū ʻa e fakatātā ʻo ha maka momosi ʻi he kiá pea tuʻutuʻu ʻa e ngaahi kupu ʻo e sinó ke fakahaaʻi e mamafa ʻo e fakatupunga ke tūkia ʻEne kakai tuí ʻi heʻenau tuí. Ko e fakatātā ko ʻení ko ha sīpinga ia ʻo e fakaʻafaʻafá—ko ha ngaahi fakamatala fakalahi ke ʻoua naʻa toʻo fakamātoato.

ko ha maka momosi fōlahi

Ko e maka momosí ko ha foʻi maka fōlahi ia naʻe fakaʻaongaʻi ke momosi ʻaki e kēlení ke hoko ko ha mahoaʻa.

Maʻake 9:49

Ko e hā hono mahuʻinga ʻo e māsimá mo e afí?

ʻI ʻIsileli he kuonga muʻá, naʻe kau ʻi he ngaahi feilaulaú ʻa e māsima mo e afi. Ko e māsimá ko ha fakataipe ia ʻo e fuakava ʻi he vahaʻa ʻo e ʻEikí mo ʻIsilelí. Ko e afí ko ha fakataipe ia ʻo e fakahaohaoaʻí, ngaahi ʻahiʻahí, mo e līʻoa kakato ki he ʻOtuá. Kuo pau ke loto-fiemālie ha taha pē ʻoku holi ke hū ki he puleʻanga ʻo e ʻOtuá ke feilaulau ʻaki ʻene fakahoko ha ngaahi fuakava mo līʻoa e meʻa kotoa pē ki he ʻOtuá.

Ako Lahi Ange

Ngaahi Kī ʻo e Lakanga Fakataulaʻeikí

  • Russell M. Nelson, “Keys of the Priesthood,” Ensign, Nov. 2005, 40–44

Tuʻunga Fakaākongá

Mītiá

Vitiō

“Thou Art the Christ” (1:34)

1:34

Ngaahi ʻĪmisí

Ko e fafanga ʻe Sīsū e toko nima afé

Mana ʻo e Maá mo e Iká, tā fakatātā ʻe James Tissot

mape ʻo e Fonua Tapú ʻi he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú
Ko e hā mai ʻa Sīsū Kalaisi ʻi Hono nāunaú mo Mōsese mo ʻIlaiase kia Pita, Sēmisi, mo Sione

Moʻunga ʻo e Liliú, tā fakatātā ʻe Robert T. Barrett

Ko e hā mai ʻa e Fakamoʻuí mo ha niʻihi kehe kia Pita, Sēmisi, mo Sione ʻi he Moʻunga ʻo e Liliú

Ko e Liliu ʻa Kalaisí, tā fakatātā ʻe Greg K. Olsen

Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Bible Dictionary, “Corban.”

  2. ʻEkesōtosi 20:12.

  3. Vakai, Mātiu 15:24.

  4. Mātiu 15:26.

  5. Mātiu 15:27.

  6. Vakai, Mātiu 28:19–20.

  7. ʻOku tau ako ʻi he Sione 1:42, naʻe ʻoange ʻe Sīsū kia Saimone ʻa e hingoa Kifasi, ʻa ia ko e foʻi lea faka-Alamea ia ki he “maká” (vakai, Tremper Longman III and Mark L. Strauss, The Baker Expository Dictionary of Biblical Words [2023], 1098).

  8. Vakai, Liliu ʻa Siosefa Sāmita, Sione 1:42.

  9. Shon D. Hopkin, “Peter, Stones, and Seers,” ʻi he The Ministry of Peter, the Chief Apostle, ed. Frank F. Judd Jr. and others (2014), 107–8.

  10. Mātiu 16:18; vakai foki, Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary of Biblical Words, 1124.

  11. Vakai, Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Siosefa Sāmita (2007), 223.

  12. Mahalo naʻe ʻamanaki ʻa Pita, ʻo hangē ko e tokolahi ʻi hono kuongá, ʻe hoko ʻa e Mīsaiá ko ha tuʻi kāfakafa, kae ʻikai ko ha taha ʻe faingataʻaʻia pea pekia. Naʻe ʻikai mahino lelei e misiona ʻo e Fakamoʻuí kimuʻa ʻi Heʻene Toetuʻú (vakai, Luke 24:13–27, 36–47; 1 Pita 2:21–25).

  13. Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary of Biblical Words, 1135; vakai foki, Kenneth L. Barker and others, eds., NIV Study Bible: Fully Revised Edition (2020), 1673, fakamatala ki he Mātiu 16:23.

  14. Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary of Biblical Words, 1137.

  15. Vakai, 2 Nīfai 9:7–11; ʻAlamā 34:9.

  16. Mātiu 16:19.

  17. Ngaahi Akonaki: Siosefa Sāmita (2007), 120.

  18. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110.

  19. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110:11.

  20. Naʻe fakamatalaʻi fakanounou ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻa e mahuʻinga ʻo e misiona ʻo ʻIlaisiaá ʻo peheni: “Ko e laumālie, mālohi mo e uiuiʻi ʻo ʻIlaisiaá ʻoku mou maʻu ai ʻa e mālohi ke maʻu ʻa e ngaahi kī ʻo e fakahaá, ngaahi ouaú, ngaahi mafaí, ngaahi mālohí pea mo e ngaahi fakakoloa ʻo e kakato ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí pea mo e puleʻanga ʻo e ʻOtuá he mamaní; pea ke tali, maʻu, mo fakahoko ʻa e ngaahi ouau kotoa ʻo e puleʻanga ʻo e ʻOtuá” (Ngaahi Akonaki: Siosefa Sāmita, 358–59).

  21. Vakai, Mātiu 16:19; vakai foki, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110:12–15.

  22. “ʻOku maʻu ʻe he kau mēmipa kotoa ʻo e Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻa e ngaahi kī kotoa ko ʻeni ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻi he ʻahó ni. ʻOku ui mo fakamafaiʻi ʻe he kau taki ko ʻení ha kāingalotu kehe ʻo e Siasí ke nau fakaʻaongaʻi ʻa e mafai mo e mālohi ʻo e lakanga fakataulaʻeiki ʻo e ʻOtuá ke tokoni ʻi Heʻene ngāue ʻo e fakamoʻuí mo e hakeakiʻí” (Tohi Tuʻutuʻuni Fakakātoá: Ko e Ngāue ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, 3.1, Gospel Library).

  23. Vakai, Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, Maʻake 9:3

  24. Vakai, Siosefa Sāmita—Hisitōlia 1:68–74.

  25. Vakai, Luke 9:28–31; 2 Pita 1:16–19; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 63:21.

  26. Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Liliú,” Gospel Library.

  27. Vakai, Matthew J. Grey, “Beholdest Thou … the Priests and the Levites,” ʻi he The Sermon on the Mount in Latter-day Scripture, ed. Gaye Strathearn and others (2010), 186.

  28. Vakai, Levitiko 13–15.

  29. Jennifer C. Lane, “Hostility toward Jesus: Prelude to the Passion,” ʻi he Celebrating Easter, ed. Thomas A. Wayment and Keith J. Wilson (2007), 141.

  30. Vakai, Barker and others, eds., NIV Study Bible, 1724, fakamatala ki he Maʻake 7:3–4.

  31. Maʻake 7:15, 21.

  32. Vakai, Mātiu 4:23–25; Maʻake 5:2–20.

  33. Maʻake 8:1.

  34. Vakai, Bruce R. McConkie, Doctrinal New Testament Commentary (1972), 1:375.

  35. Maʻake 8:34.

  36. Vakai, Gaye Strathearn, “Christ’s Crucifixion: Reclamation of the Cross,” ʻi he With Healing in His Wings, ed. Camille Fronk Olson and Thomas A. Wayment (2013), 57–59. Vakai foki, Sione 19:16–17.

  37. Strathearn, “Christ’s Crucifixion: Reclamation of the Cross,” 70.

  38. Strathearn, “Christ’s Crucifixion: Reclamation of the Cross,” 70; Luke 9:23, tānaki atu e fakamamafá.

  39. Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, Mātiu 16:26.

  40. Luke 9:49, tānaki atu e fakamamafá; vakai foki, Bruce R. McConkie, Doctrinal New Testament Commentary, 1:417.

  41. Vakai, Maʻake 6:7.

  42. Maʻake 9:39–40.

  43. Vakai, Bruce R. McConkie, Doctrinal New Testament Commentary, 1:417.

  44. Naʻe maʻu ʻe Mōsese ha tali tatau ʻi he taimi naʻe fakahaaʻi ai ʻe Sosiua ʻene hohaʻa fekauʻaki mo ha ongo tangata naʻá na kikite ʻi honau ʻapitangá. Naʻe tali ʻa Mōsese ʻo pehē: “ʻOkú ke meheka koeʻuhí ko au? ʻoku ʻamusia ange ʻe au ki he ʻOtuá ke kikite ʻa e kakai kotoa pē ʻa [e ʻEikí], pea ke tuku ʻe [he ʻEikí] ʻa hono laumālié kiate kinautolu.” (Nōmipa 11:29).

  45. Vakai, Ngāue 19:13–16.

  46. “ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ʻoku hangē ʻoku fekauʻaki ʻa e fakahinohino ko ʻení mo e toputapu ʻo e fānaú, kae hangē ko ia ʻoku fokotuʻu mai ʻe he [Mātiu 18:6], ʻoku ʻuhinga ʻa Kalaisí ki he kakai tuí. … Ko e meʻa ʻokú ne ʻai ʻeni ke mahuʻingá ko e foʻi moʻoni ko ia ko e ngaahi fakahinohino ʻa Kalaisi fekauʻaki mo hono tali ʻo kinautolu ʻoku hangē ha fānau kei īkí, naʻe ʻikai fakataumuʻa ia ki he kau taʻetuí, ka ke hoko ia ko ha fakatokanga ki he kakai tuí fekauʻaki mo honau tōʻonga ki he kakai kehe ʻoku tuí. ʻOku toe hā foki ʻa e pōpoaki pau ko ʻení kiate kinautolu ʻ[ʻoku] tuí’ ʻi he vahe 121, ʻa ia ko kinautolu kuo nau ʻfaikovi ki heʻeku fānau īkí … ʻe motuhi ai ʻa kinautolu mei he ngaahi ouau ʻo hoku falé.’ ʻI he ongo potufolofolá fakatouʻosi, ko e fakahinohino ko ia ke hoko ʻo hangē ʻha tamasiʻi siʻi’ pehē pe tali ʻa e ʻtamasiʻi siʻí,’ ko e fakahinohino ia fekauʻaki mo e ʻulungaanga totonu ʻi he vahaʻa ʻo e kakai tuí, ʻo ʻikai fekauʻaki mo e ʻulungaanga ʻo e kakai taʻetuí mo e kakai tuí” (Daniel L. Belnap, “‘Those Who Receive You Not’: The Rite of Wiping Dust off the Feet,” ʻi he By Our Rites of Worship: Latter-day Saint Views on Ritual in Scripture, History, and Practice, ed. Daniel L. Belnap [2013], 225).

  47. Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary of Biblical Words, 1137.

  48. Liliu ʻa Siosefa Sāmita, Maʻake 9:40 (Gospel Library); fakahaaʻi he mataʻitohi fakahihifí ʻa e liliu ʻa e fakamatalá.

  49. Vakai, Levitiko 2:13.

  50. Vakai, Malakai 3:2–3; 2 Nīfai 31:13.

  51. Vakai, Loma 12:1.