“Sione 7–10,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Sione 7–10
Naʻe hoko atu ʻa Sīsū ki he konga fakaʻosi ʻo ʻEne ngāue fakafaifekau ʻi he māmaní. Naʻá Ne kau ki he Kātoanga ʻo e Ngaahi Fale Fehikitakí. Naʻá Ne akoʻi e founga ʻe lava ke ʻilo ai ʻe he kakai kotoa pē ʻa e moʻoni ʻo ʻEne ngaahi akonakí. Naʻá Ne fakaʻaongaʻi e ngaahi fakataipe ʻo e vaí mo e māmá ʻi he Kātoanga ʻo e Ngaahi Fale Fehikitakí ke fakamoʻoniʻi ko Ia ʻa e Mīsaiá. Naʻá Ne tali foki ki he kau tangata tohi mo e kau Fālesi naʻa nau feinga ke tauheleʻi Ia ʻaki e talatalaakiʻi ʻo ha fefine naʻe moʻua ʻi he tono tangatá. Naʻe fakaʻā ʻe Sīsū ha tangata naʻe fanauʻi ʻoku kui. Naʻe feinga e kau taki Siú ke fakaongoongokoviʻi Hono mālohi ke fai ha ngaahi maná. Naʻá Ne fakahā ko Ia ʻa e Tauhi Sipi Leleí. ʻOkú Ne maʻu e mālohi ke foaki ʻEne moʻuí pea toe maʻu ia.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe poupouʻi ʻa e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko e hā e kau Siu ne nau loto ke tāmateʻi ʻa Sīsuú?
Naʻe nofo ʻa Sīsū ʻi he feituʻu Kālelí, ʻa ia naʻe ola lelei ai ʻEne ngāue fakafaifekaú. Kuó Ne fakaʻehiʻehi mei he ngaahi feituʻu takatakai ʻi Selusalemá koeʻuhí he naʻe tākiekina mālohi kinautolu ʻe he kau taki Siu naʻa nau fakaʻamu ke tamateʻi Iá. Ko e kau Siu naʻe talanoa ki ai ʻi he veesi ko ʻení ko e kau taki Siu iá, kae ʻikai ko e kakai Siú fakalūkufua.
Ko e hā ʻa e Kātoanga ‘o e Ngaahi Fale Fehikitakí?
Ko e Kātoanga ʻo e Ngaahi Fale Fehikitakí ko ha fakaʻaliʻali ia naʻe lahi ai e ngaahi fakataipe kehekehe pea naʻe kau ai mo ha ngaahi ouau. Naʻe feʻunga ia mo ha ʻaho ʻe fitu pea naʻe hoko ia he lolotonga ʻo e ututaʻú. Ko e kātoanga fakaʻosi ʻeni ʻo e taʻú pea ko e fakafiefia tahá ia koeʻuhí ko e pōpoaki ʻo e fakahaofí naʻe ʻi aí.
Naʻe nofo e kakaí ʻi ha ngaahi fale fakataimi lolotonga e kātoangá. Ko hono fakamanatu ʻeni kiate kinautolu ʻa e taʻu ʻe 40 naʻe nofo ai ʻa ʻIsileli ʻi he toafá hili hono fakahaofi kinautolu mei he nofo pōpula ʻi ʻIsipité.
Naʻe hoko foki ʻa e Kātoanga ʻo e Ngaahi Fale Fehikitakí ko hano fakafiefiaʻi ʻo e fakaʻosinga ʻo e faʻahitaʻu kātoangá pea mo e ututaʻu fakaʻosí. Naʻe tokoni ʻa e fakatahataha mai ki he ututaʻú ke manatuʻi ʻe ʻIsileli ʻa e founga naʻe tānaki ai ʻe he ʻOtuá ʻa ʻIsileli mei ʻIsipité. Naʻe fakataipe foki ʻe he ututaʻú ʻa e taimi ʻe tānaki fakataha ai ʻe he ʻOtuá ʻa e ngaahi puleʻanga kotoa pē kiate Iá.
Ko e hā naʻe ofo ai e kau Siú ʻi he akoʻi kinautolu ʻe Sīsuú?
Naʻe ʻikai maʻu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e ako mo e taukei naʻe maʻu ʻe he tokolahi taha ʻo e kau tangata tohi mo e kau faiako ʻi Hono kuongá. Ka neongo iá, naʻe ʻaukolo mai e kakaí ke fanongo ki Heʻene akonakí. Naʻa nau ui Ia ko “lāpai,” ʻa ia “ko ha hingoa fakalāngilangi ke fakaʻapaʻapaʻi ʻaki ha faifakahinohino pe faiako.” ʻI he taimi ko ʻení, naʻa mo e kau ʻōfisa naʻe ō ke puke pōpula ʻa Sīsuú, naʻa nau mālieʻia ʻaupito ʻi he akonaki ʻa Sīsuú naʻe ʻikai ai ke nau ʻomi Ia ki he kau taki Siú. “Tatau ai pē pe ʻoku fakakaukau ha taha ki Heʻene tuʻunga taukeí pe ko ʻEne tōʻongá, ka ʻoku mahino naʻe kehe ʻaupito ʻa Sīsū ia mei he kau faiako kehé.”
Naʻe fakaʻaongaʻi fēfē ʻe ha kakai ʻe niʻihi ʻa e fono ʻa Mōsesé ke fakafisingaʻi ʻa Sīsuú?
Naʻe muimui ʻa e kau tangata tohí mo e kau Fālesí ki he fono ʻa Mōsesé, ʻa ia naʻe lekooti ʻi he Tolá (ko e ʻuluaki tohi ʻe nima ʻo e Fuakava Motuʻá). Naʻa nau muimui foki ʻi he fono naʻe ʻikai tohí, pe “tala-tupuʻa ʻa e kaumātuʻá.” Ko e fono naʻe ʻikai tohí ko ha fakamatala ia ʻa e lāpaí ʻi he Tolá pea naʻe kau ai mo ha ngaahi lao kehe ke tokoni ki he kakaí ke nau tauhi e fono ʻa Mōsesé. Naʻe fakaʻau ke mahuʻinga lahi ʻa e ngaahi akonaki ko ʻení ʻi he fakaʻau ke ʻikai toe ongona e ngaahi leʻo fakaepalōfitá ʻi he hili ʻa Malakaí. Naʻe tokolahi ha kau Siu naʻe ʻikai ke nau fie fanongo kia Sīsū koeʻuhí he naʻa nau tui naʻe ʻikai ke Ne fakaʻapaʻapaʻi e fono naʻe ʻikai tohí. ʻI ha meʻa ʻe taha, naʻá Ne maumauʻi e fono naʻe ʻikai tohí ʻaki ʻEne fakamoʻui ha tangata ʻi he ʻaho Sāpaté. Naʻe tali ʻe Sīsū ki Heʻene kau fakaangá ʻo pehē, “ʻOua te mou fakamaau ʻo fakatatau mo hoʻomou ngaahi tukufakaholó, kae fakamaau ʻi he fakamaau māʻoniʻoni.”
Naʻe fakaʻaongaʻi fēfē ʻe Sīsū ʻa e Kātoanga ʻo e Ngaahi Fale Fehikitakí ke akoʻi e ʻuhinga ʻo e “vai moʻuí”?
Ko e taha ʻo e ngaahi ouau naʻe hanganaki lahi taha atu ki ai ʻi he Kātoanga ʻo e Ngaahi Fale Fehikitakí ko e polokalama fakaʻahó. ʻE ohu ʻe ha taulaʻeiki kuo fili ha vai mei he Vai ko Seiloamí ʻaki ha sioki lanu koula. Naʻá ne huaʻi takatakai leva e vaí ʻi he ʻōlita ʻo e temipalé. Naʻe lau ʻa e vai ko ʻení ko e “vai moʻui” koeʻuhí he ko e vai naʻe tafe mai ki he Vai ʻo Seiloamí ko ha vai fakanatula ia mei lalofonua. Mahalo naʻe fakafofongaʻi ʻe he ouau ʻo e ohu e vaí mei Seiloamí ʻa e malava ʻe he ʻOtuá ke fakamaʻa mo fakahaohaoaʻi Hono kakaí.
Naʻe maʻu e fakatātā ʻo e “vai moʻuí” mei ha tukufakaholo lōloa ʻo ʻIsileli. ʻI he ʻātakai laʻalaʻā ʻo Hahake Ofi (Near East) ʻi he kuonga muʻá, naʻe mahuʻinga ʻaupito ke maʻu ha vai ke moʻui mei ai. Naʻe hoko ʻa e honge vaí ko ha maʻuʻanga tokoni mo ha fakataipe mahuʻinga ia ʻo e moʻuí.
ʻI he ʻaho fakaʻosi ʻo e Kātoanga ʻo e Ngaahi Fale Fehikitakí, hili e fakafiefiaʻi ʻe he haʻofangá ʻa e huaʻi fakaʻosi ʻo e vaí, naʻe tuʻu ʻa Sīsū ʻo kalanga, “Kapau ʻoku fieinu ha tangata, ke haʻu ia kiate au ʻo inu.” Naʻe folofola ʻa Sīsū ʻe tafe mai ʻa e “vai moʻuí” meiate kinautolu ʻoku tui kiate Iá. Naʻe fakamatalaʻi ʻe Sione naʻe ʻuhinga ʻa Sīsū ki he meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. Naʻe teʻeki ke foaki e meʻafoaki ko ʻení ʻi he kuonga fakakosipeli ko iá.
Ko e hā e tauhele naʻe feinga ʻa e kau tangata tohí mo e kau Fālesí ke fokotuʻu maʻa Sīsū ʻaki hono ʻomi kiate Ia ha fefine naʻe moʻua ʻi he tono tangatá?
ʻI hono ʻomi ʻa e fefine naʻe moʻua ʻi he tono tangatá ki he Fakamoʻuí, naʻe fakaʻamu ʻa e kau Fālesí ke tauheleʻi Ia ʻi he meʻa naʻa nau pehē ko ha tūkunga faingataʻa. ʻI he malumalu ʻo e fono ʻa Mōsesé, naʻe hoko ʻa e tonó ko ha hia mamafa, ʻe lava ke tauteaʻi ʻaki e tolomaká. Ko ia, kapau naʻe ʻikai finangalo ʻa Sīsū ke tolomakaʻi ʻa e fefiné, ʻe lava ke tukuakiʻi Ia ki hono fakafisingaʻi e fono ʻa Mōsesé. Ka ʻi he tafaʻaki ʻe tahá, kapau naʻe finangalo ʻa Sīsū ke tolomakaʻi e fefiné, ʻe lava ke Ne fakatupunga ha taʻe-fiemālie ʻi he kakaí ʻaki hono taukaveʻi ha tautea ne ʻikai manakoa. ʻE lava foki ke tukuakiʻi ia ʻi he ʻao ʻo e kau ʻōfisa Lomá ki hono taukaveʻi ha tautea naʻe teʻeki fakamafaiʻi ʻi Loma.
Ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he ngaahi angafai ʻa Sīsuú fekauʻaki mo e laó mo e ʻofá?
Naʻe ʻikai fakaoleoleʻi ʻe Sīsū e angahala ʻa e fefiné; pea naʻe ʻikai ke Ne fakahalaiaʻi ia. Ka, naʻá Ne tuku ange ha taimi ke ne fakatomala ai. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi fekauʻaki mo e talanoa ko ʻení: “ʻI he mavahe atu ʻa e falukunga kakai kuo ongoʻi maá, naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e mālohi ʻo e ʻofá. Naʻá Ne fakafisi ʻi he ʻaloʻofa ke fakahalaiaʻi ʻa e fefiné, pea naʻe hiki hake ʻe he ngāue ʻofa ko iá ʻa e fefiné ni ki ha moʻui foʻou. ʻE toki hoko mai ʻa hono fakaʻaongaʻi ʻo e fonó ʻamui ange, ʻi he taimi ʻe fakamaauʻi ai ia ʻi he kotoa ʻo ʻene moʻuí ʻo kau ai ʻa e fakatomalá. Ka kimuʻa ange ʻi he meʻa ne hoko ko iá, naʻe fakahaaʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e ʻofá mo e ʻaloʻofá ʻaki ʻEne fakaʻehiʻehi mei hono fakahalaiaʻi ʻa e fefiné, peá Ne fakapapauʻi ange leva ʻa e fonó ʻaki ʻEne folofola, ʻʻAlu, pea ʻoua ʻe toe faiangahala’ [Sione 8:11].”
Ko e hā e meʻa naʻe mahuʻinga fekauʻaki mo e feituʻú ʻi he taimi naʻe folofola ai ʻa Sīsū, “Ko au ko e maama ʻo māmaní”?
ʻI he efiafi ʻo e ʻuluaki ʻaho ʻo e Kātoanga ʻo e Ngaahi Fale Fehikitakí, naʻe fakataha mai ʻa e kakaí ki he Malaʻe ʻo e Kakai Fefiné (mavahe mei he malaʻe ʻi tuʻa ʻo e temipalé). ʻE tutu heni ʻe he kau taulaʻeikí ha ʻū maama lalahi ʻe fā. Naʻe pehē ne lava ke ʻilonga e maama ʻo e ngaahi maama fute ʻe 70 (mita ʻe 21) ko ʻení ʻi Selusalema kotoa.
Hili e ʻaho fakaʻosi ʻo e Kātoanga ʻo e Ngaahi Fale Fehikitakí, naʻe toe liuaki ʻa Sīsū ki he temipalé. Lolotonga ʻEne akoʻí, naʻá Ne tuʻu ʻi he tafaʻaki ʻo e ʻū tuʻuʻanga maama lalahi mo makehé. Naʻá Ne fakahā ʻo pehē, “Ko au ko e maama ʻo māmani.”
Naʻe ʻomi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ha ngaahi founga ʻe tolu ʻoku hoko ai ʻa Sīsū Kalaisi ko e Maama ʻo Māmaní:
“ʻOku hoko ʻa Sīsū Kalaisi ko e maama ʻo e māmaní he ko Ia naʻá Ne fakatupu ʻa e maama ʻoku ‘ʻalu atu mei he ʻao ʻo e ʻOtuá, ke fakafonu ʻa hono fuʻu lahi fau ʻo e ʻataá’ (T&F 88:12). …
“Ko Sīsū Kalaisi foki ʻa e maama ʻo e māmaní koeʻuhí he ʻoku huluhulu ʻe Heʻene sīpingá mo ʻEne ngaahi akonakí ʻa e hala ʻoku totonu ke tau fononga atu ai ʻi heʻetau foki atu ki he ʻao ʻo ʻetau Tamai ʻi Hēvaní. …
“Ko Sīsū Kalaisi foki ʻa e maama ʻo e māmaní koeʻuhí he ʻoku fakalotoʻi kitautolu ʻe hono mālohí ke tau fai lelei.”
Ko e hā naʻe pōlepole ai ʻa e kau taki Siú ʻi heʻenau hoko ko e hako ʻo ʻĒpalahamé?
Naʻe tui ʻa e kau taki Siú ko ʻenau hoko ko e hako ʻo ʻĒpalahamé ne nau maʻu ai ha ngaahi faingamālie makehe ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá. Ko e talí, naʻe valokiʻi kinautolu ʻe Sīsū ʻi he ʻikai ke nau fai e ngaahi ngāue ʻa ʻĒpalahamé. ʻOku lekooti ʻi he tohi ʻa Sēnesí ha niʻihi ʻo e ngaahi ngāue ʻa ʻĒpalahamé ʻa ia ʻoku fehangahangai mo e ʻulungaanga ʻo e kau taki ʻo e kau Siú: Naʻe fakaului ʻe ʻĒpalahame ʻa e niʻihi kehé ki he ongoongoleleí. Naʻá ne hoko ko ha tokotaha faʻa fakalelei. Naʻá ne talangofua ki he ʻOtuá. Naʻá ne talitali lelei ʻa e kau talafekau fakalangí. Naʻá ne ngāue ʻaki ʻa e tui ki he ʻOtuá. Naʻe ʻikai ke nau fai e ngaahi ngāue ʻa ʻĒpalahamé, ka naʻe feinga ʻa e kau taki ko ʻení ke tāmateʻi ʻa Sīsū, ko e ʻOtua tonu ʻo ʻĒpalahamé.
Ko e hā e ʻuhinga naʻe fakaʻamu ai ʻa e kakai Siú ke tolomakaʻi ʻa Sīsū ʻi Heʻene folofola, “Kimuʻa ʻia ʻĒpalahamé, ʻoku ou ʻi ai au”?
ʻI he hā ʻa e ʻEikí kia Mōsese ʻi he vao ʻakau velá, naʻá Ne fakaʻaongaʻi ʻa e huafa ko e “Ko Au.” ʻOku ʻuhinga ʻa e hingoa Ko Aú ki he “Ko Ia” pe “ʻOkú Ne moʻui” pea ʻoku fekauʻaki hangatonu ia mo e hingoa faka-Hepelū ko e Yahveh, pe Sihova. Ko e huafa Sihová “ʻoku ʻuhinga ia ki he ʻTokotaha ʻIkai Feliliuaki.’” ʻI hono fakaʻaongaʻi e huafa ko ʻení, naʻe fakahā ai ʻe Sīsū ko Sihova Ia, ko e Tokotaha tatau pē naʻe folofola kia Mōsesé pea kuó Ne fefolofolai mo e kau palōfita ʻo e kuonga kotoa pē. Naʻe tui ʻa e kau taki ʻo e kau Siú ko ha lea fie-ʻOtua ʻeni, pea naʻa nau mateuteu ke tamateʻi ʻa Sīsū koeʻuhí ko ia.
Ko e hā e meʻa naʻe tui ki ai e kakai ʻi he kuonga ʻo Sīsuú fekauʻaki mo e tupuʻanga ʻo e mamahí?
Naʻe hā mei he fehuʻi ʻa e kau ākongá fekauʻaki mo e tupuʻanga ʻo e kui ʻa e tangatá ha tui tatau ko e mamahí ko ha ola ia ʻo e faiangahalá. Naʻe kau ʻi he tui ko ʻení ʻa e fakakaukau “ko e faingataʻaʻia ʻa ha taha ko ha nunuʻa fakahangatonu ia ʻo ha angahala pau ʻanautolu pe ko ʻenau mātuʻá.” Naʻe ʻikai tali ʻe Sīsū ʻa e tui ko ʻení. Naʻá Ne akoʻi ʻe lava ke hāsino ʻa e nāunau ʻo e ʻOtuá ʻo fakafou ʻi he faingataʻaʻia ʻa e tangatá.
Ko e hā e ngaahi nunuʻa ʻo hono kapusi ki tuʻa mei he falelotu lahí?
Naʻe manavasiʻi e ongomātuʻa ʻa e tangata naʻe fanauʻi ʻoku kuí kapau te na tala ko Kalaisi naʻá Ne fakamoʻui hona fohá, ʻe kapusi kinaua ki tuʻa mei he falelotu lahí. Ko e falelotu lahí ko e ngaahi senitā fakalotu mo fakasōsiale ia ʻo e moʻui faka-Siú. Naʻe lava ke maʻu ai ʻa e fakahinohino fakalaumālié, moihuú, akó, mo ha ngaahi faingamālie fakasōsiale. Naʻe ʻuhinga ʻa e kapusi ki tuʻa mei he falelotú ki ha meʻa lahi ange ʻi he ʻikai ha feituʻu ke moihū aí; naʻe ʻuhinga ia ʻe mole ʻa e ngaahi fetuʻutaki fakafonua mo fakasōsiale kotoa pē.
Naʻe fēfē ʻa e kau tauhi sipi ʻi he kuonga ʻo Sīsū Kalaisí?
Naʻe maluʻi mo tataki ʻe he kau tauhi sipí ʻenau tākanga sipí. Naʻa nau faʻa fakahingoa ʻa e sipi takitaha. ʻI hono ui ʻe he kau tauhi sipí ʻenau fanga sipí, ne ʻilo ʻe he sipí honau leʻó pea nau omi ki he tauhí. Kapau ʻe ʻohofi ʻe ha manu fekai ʻa e fanga sipí, ʻe pau ke feilaulauʻi ʻe he kau tauhi sipí ʻenau moʻuí ke maluʻi kinautolu. Naʻe kehe ʻa e kau tauhi sipí mei he kau ngāue totongí. Ko e kau ngāue totongí naʻa nau tokangaʻi e fanga sipí koeʻuhí ko ha totongi. Naʻe ʻikai ke nau ʻiloʻi ʻa e sipí pea he ʻikai ke nau teitei feilaulauʻi ke nau lavea ke maluʻi kinautolu.
ʻOku akoʻi ʻe he Fuakava Motuʻá ko Sihova ʻa e Tauhi Sipi ʻo ʻIsilelí, ko e tauhi fakalangi ʻo Hono kakaí. ʻI hono fakahaaʻi ʻe Sīsū ko Ia ʻa e Tauhi Sipi Leleí, naʻá Ne toe fakamoʻoni ai ko Sihova Ia—ko e fakakakato ʻo e ngaahi kikite ki he mīsaiá.
Ko e hā e ʻuhinga ʻa Sīsū ʻi Heʻene folofola ʻo pehē, “Ko au ko e matapaá”?
“ʻI he poʻulí naʻe taki mai ʻe he kau tauhi sipí ʻenau fanga sipí ki ha lotoʻā naʻe ui ko ha tākanga.” Naʻe sivisiviʻi ʻe he kau tauhi sipí ʻa e sipi takitaha ki ha lavea ʻi heʻenau hū maí. ʻI he malu kotoa ʻa e fanga sipí ki he loto ʻaá, naʻe mohe ʻa e kau tauhi sipí ʻi he hūʻangá ke taʻofi ʻa e fanga manu fekaí mo e kau kaihaʻá mei heʻenau hū ʻo fakalaveaʻi ʻa e fanga sipí. ʻI Heʻene fakahā ko Ia ʻa e matapaá, naʻe fakahaaʻi ai ʻe he Fakamoʻuí ʻEne finangalo lelei ke “tuku hifo [ʻEne] moʻuí koeʻuhí ko e fanga sipí.” Te Ne toe fili foki ʻi he ikuʻangá pe ko hai ʻe hū ki he puleʻanga ʻo e langí. Naʻe fakahā ʻe Sēkope ko e palōfita ʻi he Tohi ʻa Molomoná, “ko e tauhi ʻo e matapaá ʻa e Tokotaha Māʻoniʻoni ʻo ʻIsilelí” pea “ʻoku ʻikai te ne nō ha taha kehe ke ne tauhi ia”
Ko hai naʻe ʻuhinga ki ai ʻa Sīsū ʻi Heʻene folofola ko kinautolu kotoa pē naʻe muʻomuʻa ʻiate Iá ko e kau kaihaʻa mo e fakamālohi?
ʻI he folofola ʻa Sīsū, “Ko kinautolu kotoa pē naʻe muʻomuʻa ʻiate aú, ko e kau kaihaʻa mo e fakamālohi,” naʻá Ne ʻuhinga ki he kau palōfita loí. ʻI he ngaahi potufolofola kehé, ʻoku folofola ʻaki ʻe Sīsū ha ngaahi meʻa lelei fekauʻaki mo ʻEne kau palōfita moʻoní. ʻOku tānaki atu ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻo pehē, “ko e tokotaha kotoa pē naʻe muʻomuʻa ʻiate Iá pea ʻikai ke nau fakamoʻoni kiate Iá ʻoku nau kaihaʻa mo fakamālohí.”
Ko hai ʻa e “fanga sipi kehe” naʻe folofola ki ai ʻa Sīsuú?
Hangē ko hono akoʻi ʻi he Tohi ʻa Molomoná, ko e kau Nīfaí ʻa e “fanga sipi kehe” naʻe folofola ki ai ʻa Sīsuú. Naʻe ngāue fakaetauhi ʻa Kalaisi kuo toetuʻú ki he kau Nīfaí mo fakahā kiate kinautolu, “Ko kimoutolu ia ʻa e faʻahinga ʻa ia naʻá ku lau ki ai ʻo pehē: ʻOku ai mo ʻeku fanga sipi kehe ʻoku ʻikai ʻi he lotoʻaá ni.” Naʻe feinga ʻa e Fakamoʻuí ke fakamatalaʻi ʻeni ki he kau Siú, ka “ko e meʻa ʻi he kia-kekevá mo e taʻetuí,” naʻe ʻikai mahino ia kiate kinautolu.
Ko e hā ʻa e “Kātoanga ʻo e Fakafoʻoú”?
Naʻe hāʻele ʻa Sīsū ki he temipale ʻi Selusalemá lolotonga ʻa e “Kātoanga ʻo e Fakafoʻoú,” ʻa ia ʻoku toe ʻiloa ko e Hanuká (Hanukkah). ʻOku ʻuhinga ʻa e Hanuká ko e “fakatapui” ʻi he lea faka-Hepeluú. Naʻe fakafiefiaʻi ʻe he kātoanga kai ko ʻení hono toe fakatapui ʻo e temipale Selusalemá mo hono ʻōlita foʻoú ʻi he 165 BC nai. ʻI he 168 BC, naʻe tuʻutuʻuni ai ki he kau sōtia Kalisí ke nau haveki ʻa e temipalé pea fakaʻauha ʻa e tui fakalotu ʻa e kau Siú. Naʻe tuli ʻe he kau toʻa Siú, ʻa ia naʻe taki ʻe ha kau taulaʻeiki, ʻa e kau Kalisí pea fakatauʻatāinaʻi ʻa e kakai Siú. ʻI hono toe maʻu ʻe he kau taulaʻeikí ʻa e temipalé, naʻa nau “tutu ʻa e ngaahi maama ʻo e temipalé ʻi ha ʻaho ʻe valu (ko e taimi ia naʻe fiemaʻu ai ke fakatapui ha lolo lahi angé) ʻaki ha lolo naʻe feʻunga mo ha ʻaho pē ʻe taha.” Koeʻuhí ko e mana ko ʻení, ʻoku toe ui foki ʻa e Kātoanga ʻo e Fakafoʻoú ko e Kātoanga ʻo e Māmá. ʻOku fakamanatua ia ʻi ha ʻaho ʻe valu ʻi Tīsema pea ʻoku kau ai ʻa hono tutu ʻo e ʻū teʻelangó.
Ako Lahi Ange
Ngaahi Lēsoni mei he Fakafōtunga ʻa Kalaisi ki he Fefine Naʻe Moʻua ʻi he Tono Tangatá
-
Amy A. Wright, “ʻOku Fakamoʻui ʻe Kalaisi ʻA ia Kuo Maumaú,” Liahona, Mē 2022, 81–84
-
Marvin J. Ashton, “Ngaahi Lēsoni mei he ʻEikí,” Liahona, Tīsema 2011, 16–17
Ko Sīsū Kalaisi ʻa e Tauhi Sipi Leleí
-
Dale G. Renlund, “Ko Hotau [Tauhi Sipi] Leleí,” Liahona, Mē 2017, 29–32
-
Gerrit W. Gong, “Tauhi Sipi Leleí, Lami ʻa e ʻOtuá,” Liahona, Mē 2019, 97–100
Mītiá
Ngaahi Vitiō
“Go and Sin No More” (3:18)
“Jesus Declares: I Am the Light of the World; the Truth Shall Make You Free” (4:26)
“Understanding Feast of Tabernacles or Sukkot” (9:34), bookofmormoncentral.org
“Jesus Heals a Man Born Blind” (7:51)
“The Good Shepherd and Other Sheep I Have” (3:24)
Ngaahi ʻĪmisí
Fefine Naʻe Moʻua ʻi he Tono Tangatá, tā fakatātā ʻa Michael T. Malm
Ko e Tauhi Sipi Leleí, tā fakatātā ʻa J. Kirk Richards
Ngaahi Vai Moʻui, tā fakatātā ʻa Eva Koleva Timothy