“Mātiu 21–23; Maʻake 11; Luke 19–20; Sione 12,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Mātiu 21–23; Maʻake 11; Luke 19–20; Sione 12
Naʻe taumafa ʻa Sīsū Kalaisi mo ha tangata tānaki tukuhau ko Sākeasi. Naʻe tākai ʻe Mele ʻa e toʻukupu kelekele ʻo Sīsuú ʻi heʻene hanganaki atu ki he pekia mo e telio ʻo Sīsuú. Naʻe hāʻele atu ʻa Sīsū Kalaisi ki Selusalema ko e Mīsaia naʻe ʻiloʻí lolotonga iá naʻe kaila ʻa e kakaí, “Hosana.” Naʻá Ne fakamaʻa e temipalé, fakamalaʻiaʻi ha fuʻu fiki, mo matuʻuaki e fakafepaki ʻa e kau taulaʻeiki lahi mo e kaumātuʻa ʻi he temipalé. Naʻá Ne akonaki fekauʻaki mo e paʻanga tukuhaú, nofo-malí, mo ʻEne Toetuʻú. Naʻá Ne akoʻi ʻa e ongo fekau lalahi ʻe uá. Naʻá Ne fakahoko e talanoa fakatātā ʻo e ongo foha ʻe toko uá, ko e kau tangata tauhi ngoue angakoví pea mo e taʻane ʻa e ʻalo ʻo e tuʻí. Naʻe fehuʻi ʻe Sīsū ki he kau taki Siú, “Ko e hā homou loto ki he Kalaisí?” Naʻá Ne fakahalaʻi ʻa e mālualoí. Naʻe mamahi ʻa Sīsū ʻi he ʻamanaki ke fakaʻauha ʻa Selusalemá.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe poupouʻi ʻa e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko e hā e meʻa naʻe mahuʻinga fekauʻaki mo e hū lāngilangiʻia mai ʻa e Fakamoʻuí?
(Fakafehoanaki ki he Maʻake 11:1–11; Luke 19:28–40; Sione 12:12–19.)
Naʻe fakahoko ʻe he hū lāngilangiʻia mai ʻa e Fakamoʻuí ki Selusalemá ʻa e kikite ʻe hāʻele mai ʻa e Fakamoʻuí ʻi ha ʻuhikiʻi hoosi tangata ki loto Selusalema ko e Mīsaia kuo talaʻofá mo e Tuʻi ʻo ʻIsilelí. Naʻá Ne hū ki Selusalema ʻi he sīpinga ʻo e ngaahi tuʻi ʻo e kuonga muʻá. ʻI he heka ʻa e Fakamoʻuí ʻi ha ʻuhikiʻi hoosi tangata ki he temipale ʻi he moʻungá, naʻe kalanga ʻa e kakaí, “Hōsana.” Ko e Hōsaná ko ha foʻi lea faka-Hepelū ia “ko hono ʻuhingá ko e ʻfakamolemole ʻo fakamoʻui ʻa kimautolu’ pea ʻoku ngāue ʻaki ia ki he fakafetaʻi mo e lotu.” Naʻe folahi ʻe he kakaí honau valá mo e ʻū vaʻa pāmé ʻi he hala ʻe hāʻele ai e Fakamoʻuí. Ko e anga fakafonua ʻeni ke talitali lelei ʻaki ha tuʻi foʻou. Naʻe fakahaaʻi ʻe heʻenau ngaahi angafaí naʻa nau ʻiloʻi “ko Kalaisi ʻa e Mīsaia naʻa nau tatali fuoloa ki aí.”
Ko e hā e ʻuhinga naʻe fehuʻia ai ʻe he kau taki ʻo e kau Siú ʻa e mafai ʻo e Fakamoʻuí?
Naʻe pehē ʻe he kau taulaʻeikí naʻe makatuʻunga honau mafaí ʻi heʻenau ngaahi kuí, naʻe makatuʻunga e kau tangata tohí ʻi heʻenau akó, pea naʻe makatuʻunga e kaumātuá ʻi honau tuʻunga fakasōsialé mo ʻenau koloá. Naʻe maʻu ʻe he kau taulaʻeiki lahí mo e kaumātuʻá ʻa e mafai ki he temipalé. Naʻe tokangaʻi ʻe he kau taulaʻeiki ʻo e temipalé ʻa e fetongi paʻanga naʻe fai ʻi he temipalé. Naʻe poleʻi ʻe Sīsū honau mafaí ʻi he taimi naʻá Ne fulihi ai ʻa e ʻū tēpilé mo ui ʻa e temipalé ko Hono falé. Kimui ange aí, ʻi he taimi naʻe akonaki ai ʻa Sīsū ʻi he temipalé, naʻe fai ʻe he kau taki faka-Siú ha fakafepaki lahi kiate Ia ʻaki ʻenau fehuʻi ange ʻo pehē, “Ko e pule fē ʻokú ke fai ai ʻa e ngaahi meʻá ni?”
Ko e hā ha meʻa te tau lava ʻo ako mei he fakamalaʻiaʻi ʻe he ʻEikí ʻa e fuʻu fikí?
Naʻe fakamalaʻiaʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e fuʻu fikí koeʻuhí ko ʻene “lau peé.” Naʻe mae leva e fuʻu ʻakaú ʻo mate. Naʻe fakamatalaʻi ʻe Sīsū ki Heʻene kau ākongá kapau te nau maʻu ʻa e tuí, te nau maʻu foki ʻa e mālohi ke fai ha ngaahi meʻa maʻongoʻonga. Neongo ʻoku fakahaaʻi ʻe he meʻa ko ʻeni naʻe hokó ʻa e mālohi ʻo e ʻOtuá ʻi he māmaní, ka ʻe lava pē ke ʻi ai mo ha ngaahi fakataipe kehe. Hangē ko ʻení, ʻi he Fuakava Motuʻá, ʻoku hoko e fuʻu fikí ko ha fakataipe ʻo Siuta mo ʻIsileli. ʻOku fokotuʻu mai heni ko hono fakamalaʻiaʻi ʻo e fuʻu fikí “ko hano fakahaaʻi ia ʻo e fakamaau ki Selusalema mo ʻIsilelí.”
Ko e hā e meʻa naʻe ʻamanaki ʻa e kau taki ʻo e kau Siú te nau fakahokó ʻi hono fakafehuʻia ʻo Sīsū ʻi ha feituʻu kakaiʻiá?
Naʻe moʻui ʻaki ʻe he kau Siu ʻi he senituli ʻuluakí ha ʻulungaanga fakafonua naʻe fakamahuʻingaʻi ai ʻa e lāngilangí. ʻE lava ke maʻu ʻe ha taha ha lāngilangi ʻo fakafou ʻi hono tupuʻangá, ngaahi kuí, tuʻungá, mālohí, pe fetuʻutaki fakasōsialé. ʻE lava foki ke mole meiate kinautolu ʻa e lāngilangí ʻi hano poleʻi ʻi he kakaí. ʻI he ngaahi tūkunga ko ʻení, naʻe fakamahuʻingaʻi ʻa e ʻatamai potó mo e fakalotoʻí. Kapau naʻe ʻikai ke lelei feʻunga e tali ʻa e tokotaha naʻe poleʻí ʻi he ʻao ʻo e kau mamatá, naʻe mole hono ivi tākiekiná mei he koló.
Naʻe feinga ʻa e kau taki Siú ke fakasiʻia ʻa e lāngilangi mo e ivi tākiekina ʻo Sīsuú ʻaki ʻenau fakafehuʻia ʻa Sīsū ʻi he kakaí. Naʻe fuʻu loloto e ngaahi tali ʻa e Fakamoʻuí naʻe fakalongolongo ai e kau tukuakiʻí pea ʻikai ke nau toe fehuʻi ki he Fakamoʻuí ha meʻa kehe. Koeʻuhí ko e ʻi ha tuʻunga fakatuʻutāmaki honau lāngilangí, naʻe tafoki ai e kau fakafepaki ʻa e ʻEikí ki ha founga kehe ke fakamaaʻi Ia ʻi he kakaí—ʻo fakafōtunga ʻa Sīsū ko ha tokotaha fai hia pea fakahalaiaʻi Ia ke Ne mate.
Ko e hā e pōpoaki ʻo e ongo talanoa fakatātā ʻo e ongo fohá mo e kau tangata tauhi ngoue angakoví?
Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e talanoa fakatātā ʻo e ongo fohá pea mo e kau tangata tauhi ngoue angakoví ke fakamoʻoni ki Hono tuʻunga faka-ʻOtuá ko e ʻAlo ʻo e ʻOtuá. ʻI he talanoa fakatātā takitaha, ʻoku fakahalaiaʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa kinautolu naʻa nau fehuʻia Hono mafaí mo ngāue hala ʻaki honau mafai ʻonautolú.
Ko e hā ha meʻa te tau lava ʻo ako mei he talanoa fakatātā ʻo e kātoanga malí?
Naʻe kau ʻi he mali fakakuongamuʻa ʻa e kau Siú ʻa e fakatahataha mai ʻa e kau fakaafe ʻo e malí. Ko e angamahení, ʻe muimui ʻa e kau fakaafé ʻi he ongomeʻa malí ki he ʻapi ʻo e tangata malí ke fai ai ha kātoanga kai. Naʻe faʻa hoko ʻa e polokalama ko ʻení he poʻulí. ʻE lava ke toki ʻosi ʻa e kātoanga kai ʻo e malí ʻi he hili ha ngaahi ʻaho. ʻE lava ke kau ʻi he kātoangá ha “ngaahi hiva, mūsika, maau fekauʻaki mo e ʻofá, mo e hulohula.”
ʻI hono fakaʻaongaʻi ʻo e talanoa fakatātā ko ʻení, naʻe akoʻi ai ʻe Sīsū ki he kau taki Siú kuo fakaafeʻi ʻa ʻIsileli ki he kātoanga taumafa ʻa e ʻOtuá. Naʻe fakaʻilongaʻi ʻe he talanoa fakatātā ko ʻení ha ngaahi founga kehekehe kuo fakasītuʻaʻi ai ʻe ʻIsileli e fakaafe ʻa e ʻOtuá. Naʻe fakahaaʻi ʻe Sīsū ʻe fakaafeʻi ʻe he ʻOtuá ha kau fakaafe foʻou ki Heʻene kātoangá.
Mahalo ʻe ngali fefeka ʻa hono kapusi ʻo e tangatá mei he kātoanga taʻané koeʻuhí ko e hala e vala ʻokú ne tuí. Ka koeʻuhí naʻe omi ʻa e kau fakaafe ko ʻení mei he veʻehalá, mahalo naʻe mei ʻoange ʻe he tuʻí ha vala ʻoku tāú maʻanautolu. Naʻe akonaki ʻa ʻEletā Tēvita A. Petinā fekauʻaki mo e tangatá ʻo pehē “naʻe ʻikai ngata pē ʻi he ʻikai ke ʻi ai hano teunga taʻané; ka, ne fili pē ia ke ʻoua te ne tui ha teunga taʻane. Naʻá ne fakafisi ʻo angatuʻu ke ne teunga totonu ki he kātoangá.” ʻI hono fakalea ʻe tahá, naʻe fakaʻitaʻi ʻe he tangatá ʻa e tuʻí ʻaki ʻene fakasītuʻaʻi e meʻaʻofa ʻa e tuʻí.
ʻOku fakafehokotaki ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻa e fakamatala “ʻOku ui ʻa e tokolahi, ka ʻoku fili ʻa e tokosiʻí” ki he ʻikai tui ʻa e teunga taʻané. Naʻe pehē ʻe ʻEletā Petinā: “ʻE lava ʻe ha taha fakafoʻituitui ʻo tali ʻa e fakaafé pea nofo ʻi he keinangaʻangá—ka he ʻikai filiʻi ia ke ne kai koeʻuhí ʻoku ʻikai hano teunga taʻane totonu ʻo e tui ke ului ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí mo ʻEne ʻaloʻofa fakalangí. Ko ia ai, ʻoku tau maʻu fakatouʻosi e ui ʻa e ʻOtuá mo ʻetau tali fakafoʻituitui ki he ui ko iá, pea ʻe lava ke ui ha tokolahi ka ko e tokosiʻi pē ʻe filí.”
Ko e hā ha palopalema naʻe fakatupu ʻe he kau Fālesí ʻi he fehuʻi “ʻOku ngofua ke ʻatu ʻa e tukuhau kia Sisa, pe ʻikai?”
Naʻe tuʻutuʻuni ʻe Sisa, pe ko e ʻemipola Lomá, ke totongi tukuhau ʻa e kakai tangata lalahi kotoa pē. Naʻe fehiʻanekinaʻi ʻe he kau Siú ʻa e ngaahi tukuhau ko ʻení koeʻuhí he naʻe fakaʻaongaʻi ia ki hono fakahīkihikiʻi ʻo e Puleʻanga Lomá. Ko e ʻikai lava ko ia ke totongi e tukuhaú naʻe lau ia ko ha angatuʻu ki Loma; ko hono totongi ko ia ʻo e tukuhaú ko ha meʻa ia ne ʻita ai e kau Siú.
Ko e hā e meʻa ne akoʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻi Heʻene folofola, “ʻI he toetuʻú ʻe ʻikai te nau mali, pe foaki ke mali”?
Hangē ko e kau Fālesi ʻi muʻa ʻiate kinautolú, naʻe fiemaʻu foki ʻe he kau Sātusí ke tauheleʻi ʻa Sīsū ʻi Heʻene ngaahi leá. Ko ia ai, naʻa nau fehuʻi kia Sīsū fekauʻaki mo e nofo-malí he naʻa nau fakakaukau ʻe faingataʻa ke Ne tali pea ʻe fakatonuhiaʻi ai ʻenau tui naʻe ʻikai ha Toetuʻú. Naʻe fehuʻi ange ʻe he kau Sātusí kia Sīsū pe ko e hā ha tangata ʻe mali mo ha fefine ʻi he Toetuʻú kapau naʻe mali e fefiné mo ha kau tangata ʻe toko fitu ʻi he moʻui fakamatelié. ʻOku fekauʻaki ʻa e fehuʻi ko ʻení mo e ʻulungaanga ʻo e mali fakalīvaí ʻi he fono ʻa Mōsesé. Naʻe fakaʻatā ʻe he mali fakalīvaí ha uitou ʻoku ʻikai haʻane fānau ke mali mo e tokoua ʻo hono husepāniti kuo pekiá ke fakatolonga ai e hingoa mo e hako ʻo hono husepānití. Naʻe “fakatupu ʻe he tōʻonga [ko ʻení] … ha mali fakatuʻasino ke fakaleleiʻi e ngaahi fiemaʻu naʻe fokotuʻu ʻe he maté ka naʻe ʻikai fiemaʻu ia ʻi he maama ka hokó ʻa ia he ʻikai ke toe ʻi ai ha maté.” ʻOku fenāpasi e tali ʻa Sīsuú mo e akonaki ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 132:15–16. ʻOku akoʻi mai ʻe he ongo potufolofola ko ʻení ko e taimi ʻoku mali ai ha tangata mo ha fefine ʻi he “lolotonga ʻene kei ʻi he māmaní pea fuakava ʻa e fefiné mo ia, ʻe ʻikai mālohi ʻa ʻena … malí ʻo ka na ka mate.”
Ko e hā ʻa e “fonó … mo e kau palōfitá”?
Vakai ki he fakamatala ko e “Folofola” ʻi he konga “Ngaahi Foʻi Lea Mahuʻinga ʻo e Fuakava Foʻoú” ʻi he talateú.
Naʻe poleʻi fēfē ʻe he Fakamoʻuí ʻa e ngaahi tui tukufakaholo fekauʻaki mo e Mīsaiá?
Naʻe folofola ʻa Sīsū Kalaisi ki ha saame fakalaumālie ʻa Tēvita ʻa ia naʻe ui ai ʻe Tēvita ʻa e Mīsaiá ko hono ʻEiki. Naʻe kikiteʻi ʻe haʻu ʻa e Mīsaiá mei he hako ʻo Tēvitá. Ko e tukufakaholo e tui ʻa e kau Fālesí ʻe hoko ʻa e Mīsaiá ko ha tuʻi ʻi māmani ʻa ia te Ne fakahaofi ʻa e puleʻanga ʻIsilelí. Ka naʻe ʻiloʻi ʻe Tēvita ko e Mīsaiá ko e ʻAlo Ia ʻo e ʻOtuá, ko ia naʻe ui ʻe Tēvita ʻa e Mīsaiá ko hono ʻEiki. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e saame ko ʻení ke akoʻi ki he kau Fālesí ne fakatatau ki heʻenau ngaahi folofolá, naʻe ʻikai ke ngata pē ʻi he hoko ʻa Kalaisi ko ha foha ʻo Tēvitá; ka ko e ʻAlo foki Ia ʻo e ʻOtuá.
Ko e hā e meʻa naʻe mahuʻinga fekauʻaki mo e nofoʻa ʻo Mōsesé?
Ko ha sea fakaʻofisiale ʻi ha falelotu, naʻe ui ko e nofoʻa ʻo Mōsesé
ʻE lava ke ʻuhinga ʻa e nofoʻa ʻo Mōsesé ki ha nofoʻanga totonu ʻi muʻa ʻi he falelotu lahí. Naʻe fakafofongaʻi ʻe he nofoʻangá ʻa Mōsese ko ha faiako ʻo e fonó. ʻOku hangē naʻe ʻikai taʻefiemālie ʻa Sīsū ʻi he meʻa naʻe akoʻi ʻe he kau tangata tohí mo e kau Fālesí ka ko ʻenau tōʻonga moʻuí.
Ko e hā ʻa e failaketeli mo e tapa ʻo e kāmení?
Ko e foʻi lea failaketeli ko ha foʻi lea faka-Kalisi ia ʻoku ʻuhinga ki he “leʻo, tauhi.” Ko e failaketelí ko ha fanga kiʻi puha leta iiki ia ʻoku haʻi ki he laʻé mo e nimá. ʻOku ʻi loto ʻi he fanga kiʻi puhá ha fanga kiʻi takainga tohi iiki ʻoku ʻi ai ha fakahinohino fakafolofola. Ko e tapa ʻo e kofú ko ha fanga kiʻi fakaaveave teuteu ia ʻi he hemi pe tuliki ʻo e valá ke manatuʻi ʻa e ʻOtuá mo ʻEne ngaahi fonó.
Naʻe fakaangaʻi ʻe Sīsū ʻa e kau Fālesí ʻi heʻenau tui ha ʻū puha mo ha fakaaveave kuo fakalahi ke fakaʻaliʻali ʻenau tukupā kāfakafa ki he ʻOtuá.
faitā ʻa James Jeffery
Ko e hā ʻa e mālualoi?
Ko e foʻi lea mālualoí ko ha foʻi lea faka-Kalisi ia ʻoku ʻuhinga ki ha taha ʻeti faiva, “tokotaha fakangalingali, ʻikai faitotonu pe ʻikai fakamātoato.” Ko e kau mālualoí ko kinautolu ia ʻoku olopoto ʻenau ngaahi angafaí, pe “kākaá.” Naʻe hanga ʻe he ʻEikí ʻo valokiʻi ʻa e kau tangata tohí mo e kau Fālesí koeʻuhí ko e ʻikai ke nau moʻui ʻaki e meʻa ne nau akoʻí. Naʻe hilifaki ʻe he Fakamoʻuí ha fakamalaʻia ʻe valu ki he kau tangata tohí mo e kau Fālesí koeʻuhí ko ʻenau mālualoí. Ko e malaʻiá ko ha faingataʻa lahi ia ʻoku fakaiku ki he mamahí.
Ko e hā ʻa e tokotaha kuo fakatafoki?
Ko e kau fakatafokí ko e kau Senitaile ia kuo ului ki he tui faka-Siú. Naʻe kau ʻi he founga ʻo e uluí ʻa e “kamu [maʻá e kakai tangatá], papitaisó, mo e feilaulaú.”
Ko e hā e meʻa naʻe akoʻi ʻe Sīsū ʻi Heʻene folofola fekauʻaki mo e vahehongofulú, langó, mo e kāmelí?
Naʻe fai ʻe he kau ʻIsilelí ha ngaahi foaki ke tokoni ki he temipalé mo e kau taulaʻeikí. ʻE lava ke fai e ngaahi foaki ko ʻení ʻaki e paʻanga pe ko ha ngoue pau, kau ai e fanga kiʻi sipaisi iiki hangē ko e mini, ʻaneto, mo e kumino. Naʻe pehē ʻe Sīsū ʻe lava ke totongi vahehongofulu ʻa e kau Fālesí ʻaki ha fanga kiʻi sipaisi iiki kae ʻikai ke nau tokanga ki he ngaahi meʻa mahuʻinga hangē ko e fakamāú, ʻaloʻofá, mo e tuí.
Koeʻuhí naʻe lau e langó ko ha fanga kiʻi ʻinisēkite taʻemaʻa, naʻe sivi ʻe ha kau Siu ʻe niʻihi ʻenau inú ke ʻoua naʻa fakafokifā pē kuo nau kai ia. Naʻe pehē foki ʻoku taʻemaʻa mo e fanga kāmelí ke kai ʻi he fono ʻa Mōsesé. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e ngaahi sīpinga ʻo hono totongi vahehongofulu ʻaki e sipaisí, sivi e langó, mo hono kai e kāmelí ke akoʻi ki he kau Fālesí naʻa nau tokanga ki he ngaahi meʻa halá.
Ko e hā ʻa e fonualoto kuo vali hinehiná?
ʻI he malumalu ʻo e fono ʻa Mōsesé, naʻe lau ʻoku taʻemaʻa ha taha naʻe tuʻu ʻi ha faʻitoka. Ke taʻofi ha hoko ʻa e meʻá ni, naʻe vali hinehina e ʻū faʻitoká ke lava ʻo ʻilongofua ia. Ko ha fonualoto ne toki vali ne ʻasi maʻa ia ki tuʻa, kae ʻi lotó ne ʻauʻaunga ai ha sino kuo mate. ʻE ʻikai lava ʻe ha vali fakangingila ʻi tuʻa ʻo liliu e meʻa ʻoku hoko ʻi lotó. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e fakatātā ko ʻení ke fakamatalaʻi ʻaki e mālualoí. Ko ha natula fakaetangata pē ke hohaʻa ki he ngaahi meʻa ne hā ki tuʻá, ka ʻoku finangalo ʻa e Fakamoʻuí ke liliu hotau lotó.
Ko e hā e ʻuhinga naʻe fakasanisani ai ʻe he kau Siú honau fonualotó?
ʻI he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, ne fakasanisani, pe teuteuʻi, ʻe he kau Siú e ngaahi fonualoto ʻo e kakai mahuʻingá ke fakalāngilangiʻi kinautolu.
Ko e hā e meʻa naʻe mahuʻinga fekauʻaki mo hono tākai ʻe Mele ʻa Sīsū Kalaisí?
(Fakafehoanaki ki he Mātiu 26:6–13; Maʻake 14:3–9.)
Naʻe lekooti ʻe Maʻake mo Mātiu naʻe tākai ʻe ha fefine naʻe ʻikai fakahā hono hingoá ʻa e ʻulu ʻo Sīsū Kalaisí ʻi he ʻaho kimuʻa ʻi he ʻOhomohe Fakaʻosí. Naʻe ngalingali ko e fefine ko ʻeni naʻe ʻikai fakahā hono hingoá ko Mele ia ʻo Pētaní. Naʻe lekooti ʻe Sione naʻe tākai ʻe Mele ʻa e toʻukupu kelekele ʻo e Fakamoʻuí kimuʻa siʻi pē pea hū lāngilangiʻia mai ʻa e Fakamoʻuí.
Naʻe fakahaaʻi ʻe hono tākai ʻe Mele ʻa Sīsū Kalaisí ʻa ʻene falala mo ʻene tui ko Ia ʻa e Mīsaiá. Naʻe lekooti ʻe Maʻake naʻe fahiʻi [ʻe Mele] ha foʻi hina ʻalapasita, ʻo feilaulauʻi ai ha ipu mahuʻinga mo e ngaahi meʻa kotoa naʻe ʻi lotó. Ko e loló ko ha naʻati taufua ia, ko ha kaloni mamafa ia naʻe hū mai mei he ʻotu moʻunga Himaleiá. Ko e mahuʻinga ʻo e kaloní ko e tenali ʻe 300 tupu (fakafuofua ko e vahe taʻu ʻe taha ia ʻo ha tokotaha ngāue angamaheni).
Naʻe folofola ʻe Sīsū ʻe hoko e ngāue ʻa e fefiné ko “[hano] fakamanatuʻi” ʻi he funga ʻo e māmaní. Naʻe tomuʻa fakahā ʻe he fakamatala ko ʻení ʻa e mafola ʻa e ongoongoleleí ʻi he funga ʻo e māmaní. ʻOku hangē ʻoku fakahaaʻi mai ʻe he ongo Kosipeli ʻa Mātiu mo Maʻaké ko e fefiné ni ko e fuofua ākonga ia ke ne fakatokangaʻi e ʻamanaki ke pekia ʻa e Fakamoʻuí.
Ko e hā e ʻuhinga ʻa Sīsū “ko ia ʻoku fehiʻa ki heʻene moʻui ʻi he māmaní, te ne maʻu ia ki he moʻui taʻengatá”?
Hangē ko ia ʻi he Luke 14:26, ko e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e “fehiʻá” ʻi he veesi ko ʻení ko e miseō. ʻE lava ke ʻuhinga ia ki he “fakatafoki mālohi, ʻikai saiʻia, pe taʻetokanga ki ha taha pe ko ha meʻa.” ʻI he ongo veesi ko ʻení, ko e ʻuhingá ke taʻetokanga ki he meʻa ʻe taha ʻi hono fakafehoanaki ki ha meʻa ʻe taha. ʻI hono fakalea ʻe tahá, ʻoku akoʻi ʻe Sīsū ki Heʻene kau ākongá he ʻikai ke nau lava ʻo vahevahe ʻenau līʻoá ʻiate Ia mo e kau mēmipa honau fāmilí. ʻOku finangalo ʻa Sīsū ke tau falala kiate Ia pea fakamuʻomuʻa Ia ʻi heʻetau moʻuí.
Ako Lahi Ange
Ko e Hāʻele Lāngilangiʻia Mai ‘a Sisū Kalaisí
-
Ronald A. Rasband, “Hōsana ki he ʻOtua Fungani Māʻolungá,” Liahona, Mē 2023, 108–12
Talanoa Fakatātā ʻo e Kātoanga Malí
-
David A. Bednar, “ʻAi Ho Mālohí ʻe Saione,” Liahona, Nōvema 2022, 92–95
Mālualoí
-
Lynn G. Robbins, “Ko e hā ʻa e Anga ʻo e Tangatá mo Fefiné ʻoku Taau Mo Kimoutolú?,” Liahona, Me 2011, 103–5
Mītiá
Ngaahi Vitiō
“Ko e Hū Ikuna ʻa e ʻEikí ki Selusalemá” (1:22)
“Jesus Cleanses the Temple” (1:34)
“Phylacteries” (1:06)
Ngaahi ʻĪmisí
Ko e Tākai ʻe Mele e Toʻukupu Kelekele ʻo Kalaisí, tā fakatātā ʻa Robert T. Barrett
Hū Lāngilangiʻiá, tā fakatātā ʻa Walter Rane
ʻOku Fealeaʻaki Fakataha ʻa e Kau Taulaʻeiki Lahí, tā fakatātā ʻa James Tissot