Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Mātiu 2; Luke 2


“Mātiu 2; Luke 2,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻou (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

Mātiu 2; Luke 2

Naʻe fononga ʻa Siosefa mo Mele ki Pētelihema, ʻa ia naʻe ʻaloʻi ai ʻa Sīsuú. Ko hono fanongonongo ʻe he kau ʻāngeló ʻa Hono ʻaloʻí ki he kau tauhisipí. Naʻe foaki ʻa Sīsū ʻi he temipalé. Naʻe fakamoʻoni ʻa Simione mo ʻAna ki Hono misiona huhuʻí. ʻI he kei siʻi ʻa Sīsuú, naʻe ʻaʻahi mo hū kiate Ia ʻa e Kau Tangata Potó mei he hahaké. Naʻe fakatokanga kia Siosefa ʻi ha misi ki he ngaahi taumuʻa kovi ʻa Hēlota ke fakapoongi ʻa Sīsuú, ko ia naʻá ne ʻave ai hono fāmilí ki ʻIsipite ke nau malu ai. Naʻe fekau ʻe Hēlota ke tāmateʻi ʻa e fānau iiki ʻi he ngaahi feituʻu naʻe tuʻu takatakai ʻi Pētelihemá. Naʻe ʻilo ʻe Siosefa ʻi ha misi ki he pekia ʻa Hēlotá peá ne ʻave leva hono fāmilí ki Nāsaleti. ʻI he taʻu 12 ʻa Sīsuú, naʻá Ne faiako ʻi he temipalé.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Mātiu 2:1–12

Ko e hā ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e Kau Tangata Potó?

Kuo ʻi ai ha fakamahamahalo lahi fekauʻaki mo e tuʻunga totonú, tupuʻangá, fiká, mo e hingoa ʻo e Kau Tangata Potó. Ka naʻe ʻikai ʻomi ʻe Mātiu ʻa e ngaahi fakaikiiki ko ʻení. Naʻá ne fakaʻaongaʻi ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ko e magi (maki) ke ʻuhinga ki he kau tangatá. ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea ko iá ki ha kulupu ʻo e kau ʻasitanoma mo e kau taulaʻeiki fakakuongamuʻa ʻoku nau kau ki he tui fakalotu ʻi Sōlosiliané ʻi Peasia. Neongo pe ko hai ʻa e Kau Tangata Potó pe ko e feituʻu ne nau omi mei aí, ʻoku hā ʻi heʻenau ʻaʻahí “ko e kau tangata angatonu kinautolu ne fekauʻi mai ʻi ha fekau ke mamata ki he ʻao ʻo e ʻAlo ʻo e ʻOtuá ʻi he māmaní.”

ʻOku ʻikai ʻiloʻi e taimi pau ʻo e ʻaʻahi ʻa e Kau Tangata Potó. Ka neongo ia, ʻoku fokotuʻu mai ʻe he Mātiu 2:11 naʻe hoko ia hili ha taimi mei hono ʻaloʻi ʻo Sīsū Kalaisí. Naʻe maʻu ʻe he Kau Tangata Potó ʻa Sīsū ʻi ha “fale,” kae ʻikai ko ha ʻaiʻangakai ʻo e manú, pea ko Ha “tamasiʻi siʻi,” ʻikai ko ha valevale.

Mātiu 2:11

Ko e hā ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e ngaahi meʻaʻofa naʻe foaki ʻe he Kau Tangata Potó kia Sīsuú?

Naʻe ʻomi ʻe he Kau Tangata Potó ha ngaahi meʻaʻofa ko e koula, laipeno, mo e mula ke fakalāngilangiʻi mo hū kia Sīsū.

Kuo fuoloa hono fakamahuʻingaʻi ʻo e koulá ʻi hono ngingilá, fakaʻofoʻofá, malava ʻo filioʻí, mo matuʻuaki ʻa e ʻumeʻumeá mo hono ʻuliʻí. Naʻe fakafelāveʻi ʻe he kakai ʻi he kuonga muʻá ʻa e koulá mo e tuʻunga fakatuʻí, taʻe-faʻa-maté, mo e ʻotuá.

koula

Naʻe kamata ʻa e laipenó mei ʻAlepea mo e fakatokelau ʻo ʻAfiliká. Ko ha toʻiʻi ʻakau kuo fakamōmoa kuo fakaʻaongaʻi ʻi he kaloní mo e ngaahi meʻa fakanamuleleí ʻi ha ngaahi taʻu ʻe lauiafe. ʻI he hisitōliá, ko e laipenó ko ha koloa mahuʻinga ʻaupito ia. Naʻe tutu ia ko ha meʻa namu kakala lolotonga e moihū ʻi he temipalé ʻi ʻIsileli ʻo e kuonga muʻá.

laipeno

Ko e mulá ko ha toʻiʻi ʻakau mōmoa ia mei he ʻakau talatalá mo e ʻulu ʻakau ʻoku maʻu ʻi ʻAlepea mo e fakatokelau ʻo ʻAfiliká. Kuo taʻu ʻe lauiafe hono fakaʻaongaʻi ʻo e mulá ʻi he kaloni, meʻa fakanamu lelei mo e faitoʻo. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he kau ʻIsileli ʻo e kuonga muʻá ʻa e mulá ʻi he moihū ʻi he temipalé ko ha konga ʻo e lolo tākai māʻoniʻoni ki hono fakatapui ʻo e ngaahi tuʻí, kau taulaʻeikí, mo e tāpanekalé.

mula

Mātiu 2:1–8, 16–18

Ko e tangata fēfē ʻa e Tuʻi ko Hēlotá?

ʻOku talanoa ʻa e kau fai hisitōlia ki he Hēlota ʻoku fakamatala ki ai ʻi he Mātiu 2 mo e Luke 1:5 ko Hēlota ko e Lahí. Naʻe fili ʻe he kau taki Lomá ʻa Hēlota ko ha tuʻi ʻo Siutea neongo naʻe ʻikai ko ha Siu ia. Naʻe pule ʻa Hēlota mei he taʻu 37 BC ki he 4 BC. ʻOku ʻiloa ia ʻi ha ngaahi ngāue langa kehekehe, kau ai hono toe langa ʻo e temipale ʻi Selusalemá. Naʻe hoko foki ʻa Hēlota ko ha tangata angaʻuli mo taʻefalalaʻanga. Lolotonga ʻene moʻuí, naʻá ne tuʻutuʻuni ke mate ha taha ʻo hono ngaahi uaifí, toko tolu ʻo hono ngaahi fohá, mo e kāinga ofí.

ʻI he ongoʻi manavasiʻi ʻi hono ʻaloʻi ʻo Sīsuú, ʻa e Tuʻi moʻoni ʻo e kau Siú, naʻe tuʻutuʻuni ai ʻa Hēlota ke fakapoongi fakatokolahi ʻa e fānau naʻe taʻu ua mo siʻi ange ʻi Pētelihemá mo e ngaahi vahefonua takatakai aí.

Luke 2:1–7

Ko e hā e ngaahi tūkunga ʻo e ʻaloʻi ʻo e Fakamoʻuí?

Naʻe fakafuofua ʻa Pētelihema ki ha maile ʻe 90 (kilomita ʻe 145) ki he fakatonga ʻo Nāsaletí, ʻa ia ne nofo ai ʻa Siosefa mo Melé. Naʻe ʻaho ʻe fā ki he nima ʻa e fononga lalo ki Pētelihemá—mahalo naʻe lōloa ange ki he ongomeʻa malí, ʻi he fakakaukau atu ki he tūkunga ʻo Melé.

ʻOku fakaʻaongaʻi ʻi he Tohi Tapu ʻa Kingi Sēmisí ʻa e “fale talifonongá” ki he lea faka-Kalisi ko e kataluma ʻoku maʻu ʻi he Fuakava Foʻou faka-Kalisí. ʻOku fakaʻaongaʻi e foʻi lea ko ʻení ʻi he Luke 2:7 ʻo ʻuhinga ki he “nofoʻanga” pea “loki talitali kakai.” ʻOku fakaʻaongaʻi foki ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ko e kataluma ʻi he Luke 22:11 pea ʻoku ʻuhinga ia ki he loki naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū mo ʻEne kau ākongá ʻi he ʻOhomohe Fakaʻosí. ʻOku lava ke liliu e foʻi lea ko ʻení ko e “loki talitali kakai.” Naʻe faʻa hoko e loki talitali kakaí ko ha loki ʻi ʻolunga. ʻOku pehē ʻi he Luke 2:7 naʻe ʻikai ha loki moʻo Mele mo e valevale ko Sīsuú ʻi he loki talitali kakaí.

ʻI he ʻuhinga ko ʻení, mahalo naʻá na nofo ʻi lalo, ʻa ia naʻe tauhi ai ʻa e fanga monumanú ʻi he poó kotoa pea nau kai mei he ʻaiʻanga kai ʻo e manú. Mahalo ko e feituʻu naʻe ʻaloʻi ai ʻa e Fakamoʻuí ko e fungavaka ki laló.

ʻOku fakahaaʻi ʻe he loto-fiemālie ʻa e Fakamoʻuí ke ʻaloʻi ʻi ha ngaahi tūkunga māʻulaló ha founga ʻe taha naʻá Ne hāʻele hifo ai “ki lalo ʻi he ngaahi meʻa kotoa pē.”

Luke 2:7

Ko e hā ʻa e “takatakai ʻaki ʻa e kofu”?

Naʻe meimei ko e kofu takatakaí ko ha ngaahi kafu pe konga tupenu ne kofu takai ʻaki e fānau valevalé. ʻOku ʻuhinga ʻa e takatakai ʻaki ʻa e kofú ke “takatakai maʻu.”

Luke 2:22–24

Ko e hā naʻe fai ai ʻe Mele ha feilaulau ʻi he temipalé?

Fakatatau ki he fono ʻa Mōsesé, naʻe taʻemaʻa ʻa e houʻeiki fafiné hili ʻenau fāʻelé. Ke maʻá, naʻe fiemaʻu ke ʻalu ʻa Mele ki he temipalé ʻo fai ha feilaulau. “Pea kapau ʻoku ʻikai faʻa ʻomi ʻe ia ha lami, te ne toki ʻomi ʻe ia ha kulukulu ʻe ua, pe ko e lupe mui ʻe ua.” Naʻe foaki ʻe Mele ha fanga kiʻi lupe pe fanga lupe kae ʻikai ko ha lami, ʻokú ne fakahaaʻi naʻe siʻisiʻi e koloa naʻá ne maʻú.

Luke 2:40, 46–47

Ko e hā ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e kei talavou ʻa Sīsuú?

Naʻe tohi ʻe ʻEletā Semisi E. Talamesi, “Naʻe hangē pē ʻa Sīsū ko e fānau tangata kei īkí, naʻe fiemaʻu ʻEne fakalakalaka moʻoni ʻo hangē pē ko e fānaú.” ʻI Heʻene tupú, naʻe “tupulaki ʻa e potó ʻia Sīsū mo e lahí, pea naʻe ʻofeina ia ʻe he ʻOtuá mo e tangatá.” ʻI he taʻu 12 ʻa Sīsuú, naʻe maʻu ʻe Mele mo Siosefa ʻEne talanoa ki he “kau akonakí,” pe kau faiako ʻi he temipalé. ʻOku fakahaaʻi ʻi he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ko e kau tangata ko ʻení “naʻa nau fanongo kiate ia mo fai ʻa e ngaahi fehuʻi kiate ia” kae ʻikai ko e founga ʻe tahá. Naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, “‘I He‘ene kei tamaisi‘i si‘í, na‘e ma‘u ‘e [Sīsū Kalaisi] ‘a e poto kotoa na‘e fiema‘u ke Ne lava ai ‘o tu‘utu‘uni mo pule‘i ‘a e pule‘anga ‘o e kakai Siú, pea lava ke fakafetau‘i lea mo e kau poto mataotaó mo loloto ‘ene ‘ilo ki he fonó mo e me‘a fakalangí, pea mo ‘ai ‘enau ngaahi fakakaukaú mo ‘enau angafaí ke hangē ha me‘a ngalivalé ‘i hono fakafehoanaki mo e poto na‘á Ne ma‘ú.”

Ako Lahi Ange

Ko e ʻAloʻí

  • Russell M. Nelson, “The Peace and Joy of Knowing the Savior Lives,” Ensign, Dec. 2011, 16–21

  • Eric D. Huntsman, “Glad Tidings of Great Joy,” Ensign, Dec. 2010, 52–57

Ko e Kau Tangata Potó

  • Wendy Kenney, “We Three Kings,” New Era, Dec. 2009, 24–27

Mītiá

Ngaahi Vitioó

The Wise Men Seek Jesus” (5:41)

5:42

Shepherds Learn of the Birth of Christ” (3:01)

2:50

“The Christ Child Is Presented at the Temple” (2:04)

1:54

Young Jesus Teaches in the Temple” (2:29)

2:25

Ngaahi ʻĪmisí

Ko hono taki ʻe Siosefa ʻa Mele ʻoku feitamá ʻi ha ʻasi
ko e hā ʻa e kau ʻāngeló ki he kau tauhisipí

The Announcement of Christ’s Birth to the Shepherds [Ko Hono Fakahā ʻo e ʻAloʻi ʻo Kalaisí ki he Kau Tauhi Sipí], tā fakatātā ʻa Del Parson

ko e vakai ʻa e kau tauhisipí ki he pēpē ko Sīsuú

The Birth of Jesus [Ko Hono ʻAloʻi ʻo Sīsuú], tā fakatātā ʻa Carl Heinrich Bloch

Ko hono ʻomi ʻe Mele mo Siosefa ha feilaulau fanga lupe ki he temipalé
ʻOku foaki ʻe he Kau Tangata Potó ha ngaahi meʻaʻofa
Ko e akonaki ʻa e talavou ko Sīsuú ʻi he ngaahi sitepu ʻo e temipalé

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Vakai, Andrew C. Skinner, “The Life of Jesus of Nazareth: An Overview,” ʻi he New Testament History, Culture, and Society: A Background to the Texts of the New Testament, ed. Lincoln H. Blumell (2019), 250.

  2. Bible Dictionary, “Magi.”

  3. Vakai, ʻEkesōtosi 30:23–25. ʻOku toʻo ʻa e fakamatala ʻi he konga ko ʻení mei he “Gold, Frankincense, and Myrrh,” New Era, Dec. 2016, 6–7.

  4. Vakai, Walter Bauer, A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, ed. Frederick William Danker, 3rd ed. (2000), 521.

  5. ʻI he taimi naʻe talanoa ai ʻa Luke ki ha fale tali-fonongá ko ha feituʻu ke nofo ai e kau fefonongaʻakí, naʻá ne fakaʻaongaʻi e foʻi lea faka-Kalisi ko e pandocheíon, ʻo hangē ko ia naʻá ne fai ʻi he talanoa fakatātā ʻo e Samēlia leleí: “Peá ne fakaheka ia ki heʻene manú, ʻo ne ʻomi ia ki he fale talifonongá, ʻo ne tauhi ia” (Luke 10:34).

  6. Vakai, Kenneth E. Bailey, Jesus through Middle Eastern Eyes: Cultural Studies in the Gospels (2008), 28–29.

  7. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:6; vakai foki Filipai 2:6–8; 1 Nīfai 11:13–23.

  8. Levitiko 12:8.

  9. James E. Talmage, Jesus the Christ (1916), 111.

  10. Luke 2:52; vakai foki Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:11–17.

  11. Luke 2:46.

  12. Liliu ʻa Siosefa Sāmita, Luke 2:46 (Gospel Library).

  13. Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Siosefa Sāmita (2007), 53.