“Ngāue 1–5,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Ngāue 1–5
Naʻe ngāue fakaetauhi ʻa Sīsū Kalaisi ki Heʻene kau ākongá ʻi ha ʻaho ʻe 40 hili ʻEne Toetuʻú. Naʻá Ne hāʻele hake leva ki he langí, mo palōmesi te Ne liuaki mai ʻi he founga tatau ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní. Naʻe fakafonu ʻa e kau ʻAposetoló ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻi he ʻaho ʻo e Penitekosí. Naʻa nau malangaʻi ʻa e ongoongolelei ʻo e Fakamoʻuí ʻaki e mālohi. ʻOku fakafuofua ki ha kakai ʻe toko toluafe naʻe papitaisó. Naʻe puke pōpula ʻa Pita mo Sione ʻi heʻena fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi, hili ʻena fakamoʻui ha tangata naʻe fanauʻi pipiki. Naʻá na fakafisi ke talangofua ki he tuʻutuʻuni mei he kau taki ʻo e kakai Siú ke taʻofi hono akoʻi mo faifakamoʻui ʻi he huafa ʻo e Fakamoʻuí. Naʻe toki fakahaofi kinaua mei he fale fakapōpulá ʻe ha ʻāngelo.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko e hā ʻa e tohi ʻo e ngaahi Ngāué?
ʻI he fakamatala ʻa Palesiteni Sefilī R. Hōlani ki he hingoa ʻo e tohi ko ʻení, naʻe fai ai ʻa e fakamaama ko ʻeni ki he tohi Ngāué: “Ko e moʻoni, ko ha hingoa kakato ange ki he tohi ʻo e ngaahi Ngāué ʻe lava ke peheni ia “Ko e Ngaahi Ngāue ʻa Kalaisi kuo Toetuʻú ʻo Fakafou ʻi he Laumālie Māʻoniʻoní pea mo e Ngaahi Ngāue ʻa ʻEne Kau ʻAposetolo Kuo Fakanofó.’” ʻOku faʻu ʻe he Ngaahi Ngāue ʻa e Kau ʻAposetoló ha fehokotaki mahuʻinga ʻi he moʻui mo e ngaahi akonaki ʻa Sīsū Kalaisí pea mo e ngaahi tohi mo e ngāue ʻa ʻEne Kau ʻAposetoló. ʻOku kau ai ʻa e ngaahi aʻusia toputapu naʻe iku ki he tupulaki ʻa e Siasi ʻo e Fakamoʻuí. ʻOku tau vakai ʻi he tohi Ngāué ki he founga naʻe fakaleleiʻi ai ʻe he kau takí mo e kāingalotú ʻa e ngaahi fepakipaki he lotoʻi siasí pea mo ngāue ki he ngaahi fakatanga mei he sōsaieti lalahi angé. Ko ha konga lahi ʻo e tohí ʻokú ne lekooti ʻa e ngaahi ngāue ʻa Paula ʻi ha ngaahi fonua kehekehe.
Ko e tohi ʻo e ngaahi Ngāué “ko e fika ua ia ʻo ha ngāue konga ua nae fai ʻe Luke kia Tioifilusi. ʻOku ʻiloa ʻa e konga ʻuluakí ko e Kosipelí ʻo Fakatatau kia Luke.” ʻOku ʻi ai ha ngaahi potufolofola ʻi he tohi Ngāué ʻoku hiki tonu, ʻo ngali naʻe kau ʻa Luke ʻi he ngaahi konga ko ia ʻo e fakamatalá. Ko e ngaahi meʻa naʻe hoko mo lekooti ʻi he tohi Ngāué ʻoku fakafuofua naʻe hoko ia he vahaʻa ʻo e AD 30 mo e AD 62. ʻOku fakafuofuaʻi ʻe he kau mataotaó naʻe hiki ʻa e tohi Ngāué ʻi ha taimi ʻi he vahaʻa ʻo e AD 60 mo e AD 90.
Ko e hā ʻa e mate ʻa Kalaisí?
ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea mate ʻi he Tohi Tapu ʻa Kingi Sēmisí ki he mamahi kāfakafa ʻa e Fakamoʻuí ko e konga ʻo ʻEne Feilaulau Fakaleleí. ʻOku lau ʻe ha kau Kalisitiane tokolahi ʻa e uike fakaʻosi ʻo e Fakamoʻuí ko e Uike ʻo e Maté.
Ko e hā ʻa e talaʻofa ʻa e Tamaí ki he kau ākonga ʻa e Fakamoʻuí?
Naʻe talaʻofa ʻe Sīsū Kalaisi ki Heʻene kau ʻAposetoló, kimuʻa peá Ne pekiá, ʻe fekau mai ʻe he Tamaí ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní kiate kinautolu. Naʻe fekau ʻe he Fakamoʻuí ʻa ʻEne kau ʻAposetoló, ʻi he hili ʻo ʻEne pekiá, ke nau tatali kae ʻoua kuo fakahoko ʻa e talaʻofá ni kimuʻa pea nau toki mavahe mei Selusalemá. Naʻe fakahoko ia ʻi he ʻaho ʻo e Penitekosí ʻi he taimi naʻe lilingi hifo ai ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ki he Toko Hongofulu Mā Uá. Naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ko e “fakakoloa [fakalaumālie] ko ʻení ke teuteuʻi ʻa e kau ākongá ki heʻenau ngāue fakafaifekau ʻi māmaní.”
Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e fānau ʻoku ʻi ai ʻa Sīsū Kalaisí?
Fakatatau ki he Kōsipeli ʻa Mātiu mo Maʻaké, naʻe ʻi ai ha ngaahi tokoua ʻe toko fā ʻo Sīsū pea mo ha ngaahi tuofāfine foki. Malava pē ko ha fānau tangata mo fafine ʻeni ʻa Mele mo Siosefa ko e mali ʻo e faʻē ʻa e Fakamoʻuí. Neongo naʻe ʻikai ke tui maʻu pē ʻa e ngaahi tokoua mo e tuofāfine ʻo Sīsuú ki hono faka-ʻOtua, ka kuo lau ʻeni kinautolu ʻi he kakai tuí. Naʻe hoko kimui ʻa e tokoua ʻo Sīsū ko Sēmisí ko ha taki ʻo e Siasí ʻi Selusalema pea mo ha ʻAposetolo. ʻOku ngalingali ko hono tokoua ko “Suta” pe “Siutasí” naʻá ne tohi ʻa e Tohi ʻa Suté.
Ko e hā ʻa e talotalo?
Ko e talotaló, ʻi he kuonga muʻá, ko ha founga ia ʻo e faituʻutuʻuní. ʻOku ʻikai ʻiloʻi kakato ʻa e fakaikiiki ʻo e foungá, pea mahalo naʻe ʻi ai ha ngaahi founga kehekehe. ʻE lava ko ha fanga kiʻi meʻa iiki naʻe lī pe toho, pe ko ha ngaahi hingoa naʻe tohi ʻ[i ha ngaahi konga ʻumea. Naʻe meimei ke tui ʻa e kakai Siú ʻe tataki ʻe he toʻukupu ʻo e ʻOtuá hono olá. ʻOku ʻikai ke ʻiloʻi ʻa e founga naʻe fai ai ʻa e talotaló ʻi he meʻa ko ʻení.
Ko e hā naʻe mahuʻinga fekauʻaki mo e ʻaho ʻo e Penitekosí?
Hili ha uike ʻe taha mei he hāʻele hake ʻa Sīsū Kalaisi ki he langí, naʻe lōnuku mai ha kakai ʻe lauiafe ki Selusalema ke fakamanatua ʻa e Kātoanga ʻo e Penitekosí. Ko hano kātoangaʻi ʻeni ʻo e ututaʻú pea naʻe hoko ia ʻi he ʻosi ha ʻaho ʻe nimangofulu mei he Lakaatú. ʻI he lolotonga ʻo e kātoanga ko ʻení, naʻe pau ke ōmai ʻa e kakai tangata ʻo e fuakavá ki he ʻao ʻo e ʻEikí ʻi Selusalema. Naʻe meimei ke kau mai ʻa e kakai Siu mo e kau malanga mei he ngaahi puleʻanga ‘o e Hahake Lotoloto ʻo e kuonga muʻá, naʻa nau lea ʻi ha ngaahi lea fakafonua kehekehe. (Ko e taha malangá ko ha taha naʻe ʻikai ko ha hako ʻo e kakai Siú ka naʻe ului ki he lotu faka-Siú.) ʻI he ʻaho ko ʻení, naʻe taumalingi mai ai ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. Naʻe fanongo ʻa kinautolu naʻe ʻi aí ki he lea ʻa e kau ʻAposetoló ʻi heʻenau ngaahi lea fakafonuá. Ko e taimi naʻa nau fakahaaʻi ai ʻenau ofó, naʻe fakahā ange ʻe Pita ko hano fakahoko ʻeni ʻo e kikité, pea fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi, mo fakaafeʻi kinautolu ke nau papitaiso. Naʻe tānaki ai ha meimei laumālie ʻe toluafe ki he Siasí.
Ngaahi fonua ʻo e kakai ʻoku fakamatalaʻi ʻi he Penitekosí
Naʻe founga fēfē hono fakahā ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi he ʻaho ʻo e Penitekosí?
ʻOku faʻa faingataʻa ke fakamatalaʻi ʻa e ngaahi aʻusia fakalaumālié. Ko e meʻa naʻe hoko ʻi he ʻaho ʻo e Penitekosí ko e taha ia ʻo e ngaahi aʻusia ko iá. Naʻe fakataha ʻa e kau ʻAposetoló mo ha niʻihi kehe ʻi ha potu ʻe taha ʻi Selusalema. Fakafokifā kuo ʻalu hifo mei he langí ha ongo hangē ha tuʻoni matangi mālohí. Naʻá ne fakafonu ʻa e feituʻú kotoa mo fakaʻilongaʻi ʻa e aʻu mai ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. Naʻe hā leva ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻo hangē ha ngaahi ʻelelo mangamanga ʻo e afi. Ko e afí ʻi he kuonga muʻá ʻi ʻIsileli, naʻá ne faʻa fakataipe ʻa e ʻi ai ʻa e ʻOtuá. Naʻe nofoʻia ʻa e kau ʻAposetoló ʻe he ngaahi ʻelelo mangamanga ko ʻeni ʻo e afí. Neongo ʻene faingataʻa ke mahino ʻi he anga ʻo e vakaí, ka ko e ngaahi ʻelelo ʻo e afi ko ʻení ko ha fakamoʻoni ia kuo maʻu ʻe he kau ʻAposetoló ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. Naʻe ʻai ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻa e Kau ʻAposetoló ke nau aʻusia ʻa e meʻafoaki ʻo e lea ʻi he ngaahi lea kehekehé. Ko ia ai, naʻe fanongo ʻa kinautolu naʻe ʻi aí ki he lea ʻa e kau ʻAposetoló ʻi heʻenau lea fakafonua pē ʻanautolú. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Poiti K. Peeka ʻi he hāsino ko ʻeni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní “naʻe fakaivia kakato ai ʻa e Toko Hongofulu Mā Uá.”
Naʻe founga fēfē ʻa e fetokoniʻaki ʻa e kau mēmipa ʻo e Siasí ʻi heʻenau ngaahi fiemaʻú?
Naʻe fokotuʻu ʻe he kau fuofua tui ko ʻeni ʻi Selusalemá ha kakai fetokoniʻaki mo fakafeohi. Naʻa nau moʻui ʻaki ʻa e ngaahi akonaki ʻa e kau ʻAposetoló, lotu fakataha, mo “meʻa taha pē.” ʻI heʻenau fakatau loto-fiemālie honau kelekelé pe ngaahi falé pea foaki ʻa e paʻangá ki he kau ʻAposetoló, naʻe feau ai ʻa e ngaahi tefitoʻi fiemaʻu ʻa e kakai tuí.
ʻOku ʻomi ʻe he folofolá ha ngaahi fakamatala ki he kakai ʻo ʻĪnoké, kakai Leimaná mo e kakai Nīfaí, pea mo e kau fuofua mēmipa ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní naʻa nau moʻui ʻo “meʻa taha pē.”
Ko e hā ʻa e houa ʻo e lotú?
Makehe mei he ngaahi lotu kehe naʻe fai ʻi he lolotonga ʻo e ʻahó, naʻe angamaheni ʻaki ke fai ʻe he kakai ʻIsilelí ha ngaahi lotu ʻi ha taimi pau ʻe tolu ʻo e ʻahó: ʻi he lolotonga ʻo e fetuʻu-laʻā hono tolú, onó, mo e hivá ʻo e ʻahó (pe fakafuofua ki he 9:00 pongipongí, 12:00 hoʻataá mo e 3:00 efiafí.). Ko e lotu ʻi he feituʻulaʻā hono hivá naʻe fai ia fakataha mo e feilaulau efiafi ʻi he temipalé. Naʻe faʻa lotu ʻa kinautolu naʻe nofo ofi ki he temipalé ʻi he lotoʻataʻatā ʻo e temipalé. Naʻe ʻi he temipalé ʻa Pita mo Sione ke lotu ʻi he lolotonga ʻo e feituʻulaʻā hono hiva ʻo e ʻahó.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e totongi huhuʻi pe fakafoki, ʻo e meʻa kotoa peé?
Neongo ʻoku heliaki ki he kau palōfita naʻa nau fakamoʻoniʻi ʻa Kalaisí, ka naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Pita ʻa e ongo kupuʻi lea “ʻaho ʻo e fakamoʻuí” mo e “liliu [fakafoki] ʻo e meʻa kotoa pē.” ʻOku ngalingali ʻoku fakatou ʻuhinga ʻa e ngaahi kupuʻi lea ko ʻení ki he “kuonga fakakōsipeli fakaʻosí mo e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí.”
Neongo ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe he Tohi Tapu ʻa Kingi Sēmisí ʻa e foʻi lea ko e liliu, ka ko e lahi taha ʻo e ngaahi liliu kehé ʻoku nau fakaʻaongaʻi ʻa e foʻi lea ko e fakafoki. Naʻe tohi ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá fekauʻaki mo e liliu pe fakafoki mai ko ʻení ʻo pehē: “ʻOku mau fakahā ʻi he loto-fakatōkilalo, ko e tali ki he lotu ʻa Siosefá, naʻe hā mai ai kiate ia ʻa e ʻOtua ko e Tamaí mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí, pea naʻe kamata ai e ‘[fakafoki mai] ‘o e me’a kotoa pē’ (Ngāue 3:21) ʻo hangē ko ia ne tomuʻa kikiteʻi ʻi he Tohi Tapú. ʻI he mata meʻa-hā-mai ko ʻení, naʻá ne ʻilo ai naʻe hili e pekia ʻa e fuofua kau Aposetoló, naʻe mole mei he māmaní ʻa e Siasi ʻo Kalaisi ʻi he Fuakava Foʻoú. ʻE hoko ʻa Siosefa ko ha konga mahuʻinga ʻo hono fakafoki maí.”
Ko e hā ʻa e mālohi naʻe fakamoʻui ʻaki ʻe Pita mo Sione ʻa e tangata pipikí?
Naʻe fakamoʻoniʻi ʻe Pita naʻe fakamoʻui ʻa e tangata pipikí ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí. ʻOku akoʻi ʻe he folofolá ʻoku ʻi ai ha mālohi mo ha mafai ʻi he huafa ʻo Kalaisí. Naʻe fakamoʻoniʻi foki ʻe Pita ʻe toki lava pē ʻi he huafa ʻo Kalaisí ke fakamoʻui ha taha. ʻOku fakamamafaʻi ʻa e foʻi moʻoni ko ʻení ʻi he folofolá kotoa. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Paula B. Paipa, “ʻOku finangalo ʻetau Tamai Hēvaní ke mahino ʻaupito ko e huafa ʻo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí, ʻoku ʻikai ko ha huafa pē ʻi ha ngaahi hingoa lahi. Ko e huafa ʻo e Fakamoʻuí ʻoku ʻi ai e mālohí pē ʻe taha mo mahuʻingá. Ko e huafa pē ia ʻoku malava ai ʻa e fakamoʻuí.”
Ko e hā naʻe kumi ai ʻa e kakaí ki he fakamoʻuí ʻaki ʻenau ʻi he malumalu ʻo Pitá?
Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Sefilī R. Hōlani: “Naʻe ʻomai ha kakai tokolahi ki he [Toko Hongofulu Mā Uá] pea naʻe fakamoʻui kinautolu ʻkotoa pē.’ (Ngāue 5:16.) Naʻe hanga ʻe heʻenau tui ki he tui ʻa Pitá ʻo ʻomai ʻa e kau mahakí ki he ngaahi hala lalahí ʻi honau ngaahi mohenga ʻo e mamahí koeʻuhí ʻke fakamalu honau niʻihi ʻaki ʻa e ʻata ʻo Pitá ʻi heʻene ʻalu angé.’ (Ngāue 5:15.) ʻE fifili ha taha pe ʻoku ʻi ai ha foʻi sētesi kuo tohi ʻi ha toe lekooti ʻoku hoko ko ha fakamanatu maʻongoʻonga ange ki he tui mo e mālohi ʻo ha tangata matelie ʻokú ne maʻu ʻa e lakanga fakataulaʻeiki ʻo e ʻOtuá.”
Ko hai ʻa Kāmelieli?
Ko Kāmelielí ko e mokopuna ia ‘o e lāpai ʻiloa ko ʻIlieli. Ko ha taha ia ʻo e kau Sanitaliné pea mo ha taha poto ʻiloa ʻi he fono ʻa e kakai Siú. Naʻe akoʻi ʻa Paula ʻe he faiako ʻiloá ni. ʻOku ngalingali naʻe fakahaofi ʻe he naʻinaʻi fakapotopoto ʻa Kāmelielí e moʻui ʻa e kau ʻAposetolo, ʻa ia naʻe toe ʻomai ki he ʻao ʻo e kōsilio ʻa e kakai Siú ʻi he hili hono tukuange kinautolu ʻe ha ʻāngelo mei he fale fakapōpulá.
Ako Lahi Ange
Ko e Ngāue Fakaetauhi ʻi he Siasí
-
Reyna I. Aburto, “ʻI he Loto Taha,” Liahona, Mē 2018, 78–80
Ko e Liliú, pe Fakafoki ʻo e Meʻa Kotoá (vakai, Ngāue 3:21)
-
“Ko e Fakafoki Mai ʻa e Kakato ʻo e Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí: Ko Ha Fanongonongo ki Māmani ʻo e Taʻu Uangeaú,” Gospel Library
-
Ronald A. Rasband, “Ko Hono Fakakakato ʻo e Kikité,” Liahona, Mē 2020, 75–78
Ko e Mālohi Faifakamoʻui ʻo e Fakamoʻuí
-
Amy A. Wright, “ʻOku Fakamoʻui ʻe Kalaisi ʻA ia Kuo Maumaú,” Liahona, Mē 2022, 81–84
Mītiá
Ngaahi Vitioó
“Peter Preaches and is Arrested” (2:58)
“Peter and John Are Judged” (2:51)
Ngaahi ʻĪmisí
Ko e Hāʻele Haké, tā fakatātaaʻi ʻe Harry Anderson
Ko e ʻAho ʻo e Penitekosí, tā fakatātaaʻi ʻe Sidney E. King
Ko ia ʻOku Ou Maʻú ʻOku Ou Foaki Kiate Koe, tā fakatātaaʻi ʻe Walter Rane