Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
1 mo e 2 Pita


“1 mo e 2 Pita,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

1 mo e 2 Pita

Naʻe hoko e ʻAposetolo ko Pitá ko e fakamoʻoni tuʻukimuʻa taha ʻo Sīsū Kalaisi ʻi he Siasi faka-Kalisitiane ʻi he kuonga muʻá. Naʻe hiki ʻene ongo tohí ki he kau uluí lolotonga ha taimi ʻo e fakatanga lahi mo e hē fakaʻaufuli mei he moʻoní. Naʻá ne talaʻofa ki he Kāingalotu ko ʻení kapau te nau kātekina lelei ʻa e fakatangá, te nau maʻu ʻa e fakamoʻuí mo e nāunau taʻengatá. Naʻe fakamanatu ʻe Pita ki he Kāingalotu ko ʻení ko ha “kakai kuo fili ʻa [kinautolu], ko e kau taulaʻeiki fakaʻeiʻeiki, ko e kakai māʻoniʻoni, ko e kakai [makehe].” Naʻe fiemaʻu ke nau māʻoniʻoni ʻo hangē ko e māʻoniʻoni ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻe tohi ʻa Pita fekauʻaki mo e ngāue fakafaifekau ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié hili hono Tutuki Iá. Naʻá ne poupouʻi e Kāingalotú ke nau fakatupulaki e ngaahi ʻulungaanga faka-Kalaisí pea nau kau ai ʻi he anga faka-ʻOtuá. Naʻá ne fakatokanga foki ʻo kau ki he kau palōfita loí mo e kau akonaki halá.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe poupouʻi ʻa e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Ko hai naʻe fakataumuʻa ki ai ʻa e ongo tohi ʻa Pitá pea ko e hā hono ʻuhingá?

Ko Pita ʻa e ʻAposetolo pule naʻe foaki ki ai ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí. Naʻe maʻu ʻe Pita ha lakanga tatau mo ia ʻo e Palesiteni ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní.

Naʻe hiki ʻe Pita ʻene ʻuluaki tohí ʻi Pāpilone, ʻa ia mahalo ko ha fakataipe ia ki Loma. Naʻá ne fakataumuʻa ʻene fuofua tohí ki he kāingalotu ʻo e Siasí kuo “fakamovetevete ʻi Ponito, mo Kalētia, mo Kapatosia, mo ʻĒsia, mo Pitiniá”—ko e ngaahi vahefonua Loma ʻe nima ʻoku tuʻu ʻi Toake ʻo onopōní. Naʻe tohi ʻa Pita ke fakamālohia mo fakalotolahi ki he Kāingalotú ʻi hono “ʻahiʻahiʻi [ʻenau] tuí” pea ke teuteuʻi kinautolu ki ha “ʻahiʻahi vela” ʻi he kahaʻú.

Naʻe taimi tonu ʻaupito e faleʻi ʻa Pitá koeʻuhí he naʻe kamata ke aʻusia ʻe he kāingalotu ʻo e Siasí ha vahaʻataimi ne lahi ange ai ʻa e fakatangá. ʻI he AD 64, naʻe hoko ha vela ʻo fakaʻauha ai ha konga lahi ʻo Loma. “Naʻe tui ha tokolahi ʻo e kakai Loma he kuonga ní naʻe fakatupunga pē ʻe ʻEmipola Nilo ʻa e velá ke fakafaingofuaʻi ai ha taha ʻo ʻene ngaahi ngāue langá. Koeʻuhí ke tohoakiʻi ʻa e tokangá mei he meʻa ʻa Nilo naʻe faí, naʻá ne tukuakiʻi ai mo fakamamahiʻi ʻa e kau Kalisitiane ʻo e koló, ʻo tukuakiʻi fakahāhā kinautolu ki he ngāue fakaʻauha ko ʻení.” ‘Oku pehē na‘e fakapoongi ‘a Pita lolotonga e vaha‘ataimi ko eni ‘o e fakatangá. ʻOku ngalingali naʻá ne hiki ʻene tohi hono uá ʻi ha taimi nounou pē kimuʻa peá ne pekiá.

Ko ha kaveinga mahuʻinga ʻi he 2 Pitá ko e mahuʻinga ʻo hono maʻu ha ʻilo kau kia Sīsū Kalaisí. Naʻe talaʻofa ʻe Pita ki heʻene kau laukongá kapau te nau fekumi ki he ngaahi ʻulungaanga faka-ʻOtuá mo fakatupulaki ha natula faka-ʻOtua, te nau maʻu honau “uí mo [ʻenau] filí.” Naʻe fakafehoanaki ʻe Pita ʻa e ʻilo moʻoni kia Sīsū Kalaisí ki he ngaahi akonaki hala mo e tokāteline hala naʻe fakahoko ʻe he kau hē mei he moʻoní.

1 Pita 1:17–19

Ko e hā e meʻa naʻe akoʻi ʻe Pita fekauʻaki mo e fatongia ʻo Sīsū Kalaisi ʻi hono huhuʻi kitautolú?

ʻOku ʻuhinga ʻa e huhuʻí ke “fakatauʻatāinaʻi, ke fakatau mai, pe totongi huhuʻi, hangē ko ha totongi ke tukuange ha taha mei he pōpulá.” ʻOku tau fiemaʻu kotoa ha huhuʻi mei he mate fakatuʻasinó mo e fakalaumālié. Naʻe akoʻi ʻe Pita naʻe ʻikai totongi hotau huhuʻi fakalaumālié ʻaki e silivá pe koulá ka “ʻi he taʻataʻa maʻongoʻonga ʻo Kalaisí.”

Ke maʻu ha fakamatala lahi ange fekauʻaki mo e ʻuhinga ʻo e huhuʻí, vakai ki he “Loma 3:24. Ko e hā ʻa e huhuʻi?

1 Pita 1:20

Ko e ʻuhinga ki he hā “naʻe muʻaki tuʻutuʻuni moʻoni [ʻa e Fakamoʻuí] ʻi he heʻeki fakatupu ʻa māmaní”?

Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni, ʻo pehē: “Naʻe ʻosi teuteuʻi e palani ʻo e fakamoʻuí, kimuʻa ʻi hono ʻai e tuʻunga ʻo e māmaní. Naʻe kau ai ʻa e faingamālie nāunauʻia ko ia ki ha tofiʻa fakalangi ʻi he puleʻanga ʻo e ʻOtuá.

“Ko e uho ‘o e palani ko iá ‘a e Fakalelei ‘a Sīsū Kalaisí. ʻI he ngaahi fakataha alēlea ʻi he maama fakalaumālié, naʻe tomuʻa fakanofo Ia ʻe Heʻene Tamaí ke fakalelei maʻa ʻetau ngaahi angahalá mo maumauʻi e ngaahi haʻi ʻo e mate fakatuʻasino mo fakalaumālié. Naʻe folofola ʻa Sīsū: ‘Ko au ia … naʻe teuteu talu mei hono ʻai ʻa e tuʻunga ʻo e māmaní ke huhuʻi ʻa hoku kakaí. … ʻE maʻu ʻiate au ʻe he faʻahinga ʻo e tangatá kotoa pē ʻa e moʻuí, pea maʻu ia ʻo taʻengata, ʻio ʻa kinautolu ʻe tui ki hoku hingoáʼ [ʻEta 3:14].”

1 Pita 1:23–25

Ko e hā e ʻuhinga naʻe fakafehoanaki ai ʻe Pita ʻa e tangatá ki he musié?

ʻOku maʻu ʻa e kupuʻi lea “ʻoku hangē ko e mohukú ʻa e kakano kotoa pē” mei he ʻĪsaia 40:6–8, ʻa ia ʻokú ne fakafehoanaki ʻa e ngaahi vaivai ʻo e tangatá ki he ʻakau ʻoku mae ʻi he matangí. ʻOku ʻikai hangē e folofola ʻa e ʻEikí ko e mohuku maé, ka ʻoku “moʻui pea tolonga [ia] ʻo taʻengata”; ʻokú ne foaki ʻa e moʻui mo e mālohi kiate kinautolu kotoa pē ʻoku tali iá pea toe fanauʻi foʻoú.

1 Pita 2:4–8

Ko e hā e ʻuhinga ʻo ha maka moʻui, [fungani] makatuliki, mo e maka tūkiaʻanga?

Naʻe akoʻi ʻe Pita ʻoku ʻomi ʻe he Toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisí ha “ʻamanaki moʻui” ʻi he kakai tuí. Kuo pau ke feinga ʻa e Kāingalotú ke “māʻoniʻoni … ʻi [heʻenau] moʻui kotoa pē.” Naʻe akoʻi ʻe Pita, ʻoku malava ʻa e ʻamanaki lelei mo e māʻoniʻoni ko ʻení tuʻunga ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. ʻOku fonu ʻa e kau Kalisitiané ʻi he ʻamanaki lelei mo e māʻoniʻoni ʻia Kalaisi, pea ʻoku nau hangē ha ngaahi maka moʻui ʻoku tānaki atu ki ha “fale fakalaumālié.”

Naʻe ui foki ʻe Pita ʻa Kalaisi ko e fungani makatulikí, ʻo fakamamafaʻi ʻoku langa ʻa e fale fakalaumālié ʻi he Sīsū Kalaisi kuo toetuʻú. ʻI hono fakafehoanaki ki he fatongia ʻo Kalaisi ko e fungani makatulikí, naʻe ui foki ʻe Pita ʻa Sīsū Kalaisi “ko e maka tūkiaʻanga mo e maka fakaʻita.” ʻI hono fakalea ʻe tahá, ʻe hoko ʻa e Fakamoʻuí ko ha ʻā vahevahe ʻi he hala ʻo kinautolu ʻoku talangataʻá.

1 Pita 2:9–10

ʻOku ʻuhinga ki he hā ke hoko ko ha “kakai kuo fili” mo e “kakai kuo fakatau”?

Naʻe akoʻi ʻe Pita ko e taimi naʻe fai ai ʻe he kau uluí ha ngaahi fuakava mo e ʻOtuá, naʻa nau hoko ko ha “kakai kuo fili, … ko e kau taulaʻeiki fakaʻeiʻeiki, ko e kakai māʻoniʻoni, ko e kakai kuo fakatau.” Naʻe fakaʻuhingaʻi ʻe ʻEletā Pulusi R. Makongikī ha toʻu tangata kuo fili ko e fale ʻo ʻIsilelí, ʻo tatau pē ʻi he kuonga muʻá mo onopooni. ʻOku kau heni ʻa e “kāingalotu faivelenga ʻo e Siasí ʻa ia kuo nau toʻo kiate kinautolu ʻa e huafa ʻo Kalaisí pea ohi mai ki hono fāmilí.”

Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni fekauʻaki mo e kupuʻi lea “kakai kuo fakataú” ʻo pehē: “ʻI he Fuakava Motuʻá, ko e foʻi lea faka-Hepelū ne liliu mei ai e fakataú ko e segullah, ʻa ia ʻoku ʻuhinga ia ko e ʻkoloa mahuʻinga,’ pe ʻmataʻikoloa.’ ʻI he Fuakava Foʻoú, ko e foʻi lea faka-Kalisi ne liliu mei ai e fakataú ko e peripoiesis, ʻa ia ʻoku ʻuhinga ia ko e ʻkoloa,’ pe ʻko hano maʻu.’

“Ko ia ai, ʻoku tau vakai ʻoku fakahaaʻi ʻe he foʻi lea fakafolofola ko e fakataú ʻa e ʻkoloa mahuʻinga,’ ʻkuo ngaohi’ pe ʻfili ʻe he ʻOtuá.’ Ko hono ʻiloʻi ko ia kitautolu ʻe he kau tamaioʻeiki ʻa e ʻEikí ko Hono kakai kuo fakataú ko ha fakahīkihiki ia ʻi he tuʻunga māʻolunga tahá.”

Naʻe fakamatala ʻe ha mataotao ʻe taha ki he foʻi lea faka-Hepelū ko e segullah: “ʻOku tokoni ʻetau vakai ki he tefitoʻi tupuʻanga ʻo e ngaahi foʻi lea faka-Hepeluú ke tau ʻiloʻi ʻa e ʻuhinga totonu ʻo e meʻa ʻoku folofola ʻaki ʻe he ʻOtuá ki Hono kakai ʻo e fuakavá. Ko ha mataʻikoloa makehe kinautolu kiate Ia he ʻoku nau kehe mei Heʻene ngaahi koloa kehe kotoa pē. … Ko e kakai ʻo e fuakavá ko ha mataʻikoloa makehe ia ki he ʻOtuá koeʻuhí he ʻoku ʻikai ke nau tatau mo e taha kotoa pē; ko hono moʻoní, ʻoku nau tatau ange mo Iá. ʻOku fuʻu mahuʻinga ʻa e fakakaukau ko ʻení pea ʻoku toutou fakahā ai ʻe he ʻOtuá ki ʻIsileli kuo pau ke nau māʻoniʻoni.”

1 Pita 2:25

ʻOku hoko fēfē ʻa Sīsū Kalaisi “ko e Tauhi mo e Leʻohi ʻo [hotau] laumālié”?

Ko e foʻi lea ko e pīsope ʻoku fakaʻaongaʻi ʻi he Liliu ʻa Kingi Sēmisi ʻo e Tohi Tapú ʻoku maʻu ia mei ha foʻi lea faka-Kalisi ʻoku toe ʻuhinga pē ko e “tokangaʻi” pe “leʻo.” Naʻe fakahā ʻe he Fakamoʻuí lolotonga ʻEne ngāue fakafaifekau ʻi he māmaní, “Ko au ko e tauhi leleí: ʻoku foaki ʻe he tauhi leleí ʻa ʻene moʻuí koeʻuhí ko e fanga sipí.” ʻI he hoko ʻa Sīsū Kalaisi ko e Tauhi Lelei mo e Leʻo ʻo hotau laumālié, te Ne “kumi kiate ia naʻe molé, pea te [Ne] toe ʻomi ʻa ia naʻe fakaheeʻi atú, te [Ne] nonoʻo ʻa ia naʻe mafesí, pea te [Ne] fakamālohi ʻa ia naʻe vaivaí.”

1 Pita 3:1–7

Ko e hā naʻe faleʻi ai ʻe Pita ʻa e ngaahi uaifí ke nau “fakavaivai” ki honau ngaahi husepānití?

Naʻe poupouʻi ʻe Pita ʻa e ngaahi uaifi Kalisitiané ke nau “fakavaivai” ki honau ngaahi husepāniti taʻe-tuí ʻa ia ʻoku “ʻikai talangofua ki he folofolá.” Naʻá ne fakamatalaʻi ange ʻe lava ke hoko ʻa e ʻulungaanga māʻoniʻoni ʻo e uaifí ko ha faʻifaʻitakiʻanga ki honau ngaahi husepānití ke nau tui ai kia Sīsū Kalaisi. ʻOku faʻa fakaʻaongaʻi ʻi he folofolá ʻa e ongo foʻi lea ko e fakavaivai mo e angavaivai ke ʻuhinga ki he taʻesiokita, loto-fakatōkilalo, mo e ʻofa ʻi he ngaahi vā fetuʻutakí. ʻI he tuʻunga ʻo e nofo-malí, ʻoku totonu ke loto-fakatōkilalo, fakavaivai, mo taʻesiokita ʻa e husepānití mo e uaifí ʻi heʻena feohí.

Naʻe vahevahe ʻe ʻEletā ʻUlise Soālesi ha faleʻi mahuʻinga fekauʻaki mo e vā fetuʻutaki ʻi he vā ʻo e husepānití mo e uaifí ʻi hotau kuongá: “ʻOku ʻikai…fokotuʻu [ʻe he ngaahi hoa malí] kinautolu ko e pule pe tokoni pule ʻi hona fāmilí. ʻOku ʻikai ha tuʻunga māʻolunga pe maʻulalo ʻi he vā ʻo e nofo-malí, pea ʻoku ʻikai muʻomuʻa pe muimui ha taha. Te na lue fetākinima, ko ha ongo tuʻunga tatau, ko e fānau fakalangi ʻa e ʻOtuá. Te na hoko ʻo taha ʻi he fakakaukau, loto, mo e taumuʻa fakataha mo ʻetau Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi, ʻo tataki mo fakahinohinoʻi fakataha ʻa e ʻiuniti ʻo e fāmilí.”

Ke maʻu ha fakamatala lahi ange fekauʻaki mo e tefitó ni, vakai ki he “ʻEfesō 5:21–33. Ko e hā ʻa e pōpoaki ʻa Paula fekauʻaki mo e fakavaivai ʻi he nofo-malí?

1 Pita 3:15

Ko e hā e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ke tau mateuteu ke fai ha tali ki ha taha pē ʻokú ne fehuʻia e ʻuhinga ʻoku tau maʻu ai e ʻamanaki lelei ʻia Sīsū Kalaisí?

ʻI he veesi ko ʻení, ʻoku liliu ʻa e foʻi lea ko e taliá mei he foʻi lea faka-Kalisi ko e apologia, ʻa ia ʻe lava foki ke liliu ko e “taukaveʻi.” Ko e foʻi lea faka-Kalisi ko ʻení ko e tupuʻanga ia ʻo e foʻi lea ko e apologetics, ko ha foʻi lea naʻe fakaʻaongaʻi ke fakamatalaʻi ʻaki e taukaveʻi ʻo e ngaahi tui fakalotú. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Niila A. Mekisuele ʻoku maʻu ʻe he Kāingalotú ha fatongia ke taukaveʻi ʻa e moʻoní:

“ʻOku fiemaʻu moʻoni he taimí ni ʻa e taukapo mahinó ke tali ʻaki ha niʻihi ʻo e fakaʻuhinga fakapoto ʻoku tau vakai mo fanongo ki ai ʻi he māmaní. …

“Naʻe fakatokanga mai ʻa ʻAsitini Fala ʻo pehē, ʻNeongo he ʻikai fakatupu ʻe he fakakikihí ʻa e fakalotoʻí, ka ʻoku hoko ʻa e ʻikai ha fakakikihí ke ʻauha ai e tuí. Ko e meʻa ko ia ʻoku ngali kuo siviʻí, mahalo he ʻikai tali ia; ka ko e meʻa ʻoku ʻikai malava ha taha ʻo taukaveʻí ʻoku vave hono liʻakí.’”

Naʻe fakamatala ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē: “Tuku ke mou tali loto-māfana mo fiefia. Pea tuku hoʻomou talí ke mahuʻingamālie ki he tokotaha ko iá. Manatu, ko e fānau foki ia ʻa e ʻOtuá, pea ʻokú Ne fiemaʻu e tokotaha ko iá ke feʻunga mo e moʻui taʻengatá pea toe foki hake kiate Ia. Mahalo ko koe te ke kamata hono fakamoʻuí mo ʻai ke mahino ki ai e tokāteline ʻa Kalaisí.”

1 Pita 3:18–20; 4:6

Ko e hā e meʻa naʻe akoʻi ʻe Pita fekauʻaki mo e maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié?

ʻOku ʻikai ʻomi ʻe he Ngaahi Kosipelí ha fakamatala ki he ngaahi aʻusia ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he vahaʻataimi ʻo Hono Tutukí mo ʻEne Toetuʻú. Ko Pita naʻá ne ʻomi ʻa e ngaahi fakakaukau mahuʻinga naʻe “ʻalu ai [ʻa Sīsū] ʻo ne malanga ki he ngaahi laumālie ʻoku ʻi he fale fakapōpulá” pea “naʻe malanga ʻaki ai ʻa e ongoongoleleí kiate kinautolu foki kuo maté.” Naʻe ʻikai fakamatalaʻi kakato ʻi he Tohi Tapú ʻa e ngaahi fakamatala nounou ko ʻeni fekauʻaki mo e malanga ʻa e Fakamoʻuí ki he ngaahi laumālie ʻi he fale fakapōpula ʻo e ngaahi laumālié pea naʻe laui senituli ai ʻa e puputuʻu ʻa e kau teolosiá mo e kau mataotao fakaʻatamai tokolahi.

Kuo tāpuekina kitautolu ʻe he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí ʻaki ha mahino lahi ange ki he ngāue fakafaifekau ʻa e Fakamoʻuí ki he niʻihi ʻi he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié. Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí kia Palesiteni Siosefa F. Sāmita naʻe ʻikai ke Ne ngāue fakaetauhi fakataautaha ki he niʻihi ʻi he fale fakapōpula ʻo e ngaahi laumālié; ka naʻá Ne fokotuʻutuʻu ha kau talafekau ke malanga kiate kinautolu naʻe ʻi he fale fakapōpula ʻo e ngaahi laumālié.

2 Pita 1:4

Ko e hā ʻa e “ngaahi talaʻofa ʻoku lahi ʻaupito mo mahuʻinga” naʻe lea ki ai ʻa Pitá?

Kuo fai ʻe he ʻOtuá ha “ngaahi talaʻofa ʻoku lahi ʻaupito mo mahuʻinga” kiate kinautolu ʻoku nau fakahoko mo tauhi e ngaahi fuakava mo Iá. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinā fekauʻaki mo e talaʻofa ʻiloa taha ʻo e ngaahi talaʻofa ko ʻení: “ʻOku talaʻofa e ʻOtuá ki Heʻene fānaú kapau te nau muimui he ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo ʻEne palaní mo e sīpinga Hono ʻAlo ʻOfaʻangá, tauhi e ngaahi fekaú, mo kātaki ʻi he tuí ki he ngataʻangá, pea koeʻuhi ko e Huhuʻi ʻa e Fakamoʻuí, te nau ʻmaʻu ʻa e moʻui taʻengatá, ʻa ia ko e meʻaʻofa ʻoku mahuʻinga taha ʻi he ngaahi meʻaʻofa kotoa pē ʻa e ʻOtuáʼ [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 14:7]. Ko e moʻui taʻengatá ʻa e talaʻofa aofangatuku fungani mo mahuʻingá.”

Naʻe fakamatalaʻi ʻe Pita ʻoku fakaʻatā ʻe he “ngaahi talaʻofa ʻoku lahi ʻaupito mo mahuʻinga” ʻa e ʻOtuá ke hoko ʻa e Kāingalotú ko e “kau [ʻinasi] ʻi he anga ʻa e ʻOtuá.” ʻOku ʻuhinga ʻeni te tau lava ʻo “hoko ʻo hangē ko e ʻOtuá, ʻo fiefia ʻi he natula, tuʻunga haohaoa, mo e ʻulungaanga kotoa pē ʻokú ne maʻú.”

2 Pita 1:10–11, 19

ʻOku ʻuhinga ki he hā ke “fakatuʻumaʻu homou uí mo homou filí”?

“ʻOku lava ʻo lau fakataha ʻa e kau muimui māʻoniʻoni ʻo Kalaisí ʻi he kakai fili ko ia ʻoku nau maʻu ʻa e fakapapau te nau maʻu ʻa e hakeakiʻí. ʻOku kamata ʻa e ui mo e fili ko ʻení ʻi he fakatomalá mo e papitaisó. ʻOku fakaʻau ʻo kakato ia ʻi he taimi ʻoku nau ‘vilitaki atu [ai] pea keinanga ʻi he folofola ʻa Kalaisí pea kātaki ki he ngataʻangá’ [2 Nīfai 31:19–20]. ʻOku ui ʻe he folofolá ʻa e founga ko ʻení ko hono fakatuʻumaʻu hotau uí mo hotau filí.”

Naʻe tohi ʻe Pita ʻi heʻene ʻiloʻi he ʻikai ke ne moʻui ʻo fuoloa angé, kuó ne maʻu ʻa e meʻa naʻá ne ui ko e “lea moʻoni lahi ʻo e kikité.” ʻI he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, naʻe fakaʻuhingaʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻa e tāpuaki mahuʻingá ni, ʻo pehē: “Ko e lea papau ange ʻo e kikité ko hono ʻuhingá ko hono ʻiloʻi ʻe ha tangata kuo fakamaʻu hake ia ki he moʻui taʻengatá, ʻi he fakahā pea mo e laumālie ʻo e kikité, tuʻunga ʻi he mālohi ʻo e Lakanga Fakataulaʻeiki Toputapú.”

Ako Lahi Ange

Natula Faka-ʻOtuá

Ko Ha Kakai Makehe

  • Russell M. Nelson, “Children of the Covenant,” Ensign, May 1995, 32–35

Ko e Maama Tataliʻanga ʻo e Ngaahi Laumālié

Mītiá

Ngaahi ʻĪmisí

ko ha lami ʻokú ne inu vai mei he toʻukupu ʻo Sīsū Kalaisí

Tauhi Sipi Angavaivaí, tā fakatātaaʻi ʻe Yongsung Kim

Ko Sīsū ʻi ha pulupulu hinehina ʻoku takatakaiʻi ʻe ha ngaahi laumālie ʻi he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié

Malanga ʻa Kalaisi ʻi he Maama Tataliʻanga ʻo e Ngaahi Laumālié, tā fakatātaaʻi ʻe Robert T. Barrett