Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Hepelū 1–6


“Hepelū 1–6,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

Hepelū 1–6

Ko Sīsū Kalaisi ʻa e ʻAlo ʻo e ʻOtuá, ʻoku “ʻaʻana ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē.” Ko Ia ʻa e Tupuʻangá pea ʻoku ʻafio ʻi he toʻukupu toʻomataʻu ʻo e ʻOtuá. ʻOku maʻongoʻonga ange ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he kau ʻāngeló mo e kau palōfita kotoa pē, kau ai ʻa Mōsese. Naʻe ʻikai ke hū ʻa ʻIsileli ʻi he kuonga muʻá ki he mālōlōʻanga ʻo e ʻEikí koeʻuhí he naʻa nau fakafefeka honau lotó kia Sīsū Kalaisi. ʻI he hoko ʻa Sīsū ko e Taulaʻeiki Lahí, ʻokú Ne māʻolunga ange ʻi he kau taulaʻeiki lahi kotoa pē ʻi he kuonga ʻo Mōsesé. Ko e tupuʻanga Ia ʻo e fakamoʻui taʻengatá kiate kinautolu kotoa pē ʻoku talangofua kiate Iá. ʻOku poupouʻi ʻa e Kāingalotú ke nau kātaki ʻi he tui hangē ko ʻĒpalahamé ʻaki ʻenau maʻu ha ʻamanaki lelei ki he ngaahi tāpuaki kuo talaʻofa maí.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú ʻe he Siasí pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Ko hai naʻe fakataumuʻa ki ai hono hiki e tohi Hepeluú pea ko e hā hono ʻuhingá?

ʻI he aʻusia ʻe ha kau Kalisitiane Siu tokolahi ha ngaahi faingataʻa kehekehé, naʻa nau mavahe mei he Siasí ʻo foki ki heʻenau lotu faka-Siu kimuʻá ʻi he falelotu lahí. ʻOku poupouʻi ʻe he tohi Hepeluú ʻa e kau papi ului Siú ke nau kei faivelenga pē kia Sīsū Kalaisi pea ʻoua naʻa toe foki ki heʻenau tōʻonga moʻui kimuʻá.

ʻOku hangē ʻa e tohi Hepeluú ko ha malanga kuo fakalōloá ʻa ia ʻoku tataki kia Sīsū Kalaisi ʻaki ʻene toutou lave ki he ngaahi akonaki ʻi he Fuakava Motuʻá. ʻOku ʻi ai ha konga lalahi ʻe tolu ʻo e tohí ke fakalotolahi ki he kau papi ului Siú ke nau kātaki ʻi he tui kia Sīsū Kalaisí:

  • Ko e tuʻu-ki-muʻa taha ʻo Sīsū Kalaisí ko e ʻAlo ʻo e ʻOtuá

  • Ko e māʻolunga taha ʻo e lakanga fakataulaʻeiki ʻo Kalaisí

  • Ko e mahuʻinga ʻo e feilaulau fakalelei mo e ngāue fakafaifekau ʻa Kalaisí

ʻOku fakapapauʻi mai ʻe he tohi ko ʻení naʻe fetongi ʻe Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí ʻa e fono ʻa Mōsesé. ʻOkú ne toe fakamatalaʻi foki naʻe fakakakato ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e fono ʻa Mōsesé.

Kuo fehuʻia ʻe ha kau mataotao ʻe niʻihi pe naʻe tohi nai ʻe Paula ʻa e tohi Hepeluú, koeʻuhí he ʻoku ʻikai ha taha faʻu tohi ʻe ʻasi ʻi he tohí pea ʻoku kehe ʻa e founga faitohí mei he ʻū tohi kehe ʻa Paulá. “Ka koeʻuhí ʻoku fenāpasi ʻa e ngaahi fakakaukau ʻoku fakamatalaʻi ʻi he tohi Hepeluú mo e ngaahi akonaki kehe ʻa Paulá, kuo tali ai ʻe he Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ʻi heʻenau tauhi ki he tukufakaholo faka-Kalisitiané, ʻo pehē naʻe kau ʻa Paula ʻi hono tohi ʻa e tohí ni.”

ʻOku ʻikai mahino e taimi naʻe hiki ai e tohi ʻa Hepeluú. Koeʻuhí ʻoku toutou lave maʻu pē ʻa e tohí ki he temipalé ʻi he taimi lolotongá, ʻoku pehē naʻe hiki ia kimuʻa ʻi he AD 70, ʻi he taimi naʻe fakaʻauha ai ʻa e temipalé ʻe he kau Lomá. ʻOku ʻikai ʻilo e feituʻu ne hiki ai e tohi Hepeluú.

Hepelū 1:3

Ko e hā e ʻuhinga ʻoku hoko ai ʻa Sīsū Kalaisi ko e ʻīmisi tatau ʻaupito ʻo ʻEne Tamaí?

Ko e foʻi lea “tatau ʻaupito” ʻoku maʻu ia mei hono liliu ʻo ha foʻi lea faka-Kalisi ʻoku ʻuhinga ki ha meʻa ʻokú ne “fakafofongaʻi pe fakahaaʻi tonu.” Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi, “ʻOku ʻi he Tohi Tapú ha fakamoʻoni fakaeʻaposetolo ko Sīsuú ko e ʻtatau ʻaupitoʼ ʻo ʻEne Tamaí (Hepelū 1:3), ʻo ne fakamahinoʻi ai e akonaki ʻa Sīsū ʻko ia kuó ne mamata kiate aú kuo mamata ia ki he Tamaíʼ (Sione 14:9).”

Hepelū 1:4–14; 2:1–10

Ko e hā e ʻuhinga naʻe fakafehoanaki ai ʻa Sīsū Kalaisi ki he kau ʻāngeló?

Naʻe tui ʻa e tokolahi taha ʻo e kau Siú “ko e kau ʻāngeló ko ha kakai kuo hakeakiʻi.” Naʻe vakai foki ha kau taki ʻe niʻihi ʻo e kau Siú ki he kau ʻāngeló ʻaki ha ʻapasia lahi ange ʻi [heʻenau vakai ki he] Mīsaiá. Naʻe pehē ʻe ha mataotao ʻe taha ʻi he Tohi Tapú, “ʻI heʻenau tui kia Sihova mo ʻene kau ʻāngeló, naʻe mahino ai naʻe tali ʻe he [kau papi ului Siú] ʻa Kalaisi ki heʻenau tui fakalotú ko ha konga pē kae ʻikai ko e uhouhongá.” Ke fakatonutonu ʻa e maʻuhala ko ʻení, naʻe lau ʻa Paula mei he Fuakava Motuʻá ke fakahaaʻi ʻoku māʻolunga lahi ʻaupito ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he kau ʻāngelo kotoa pē.

Hepelū 2:16

Ko hai ʻoku pehē ko e hako ʻo ʻĒpalahamé?

ʻOku ʻikai ʻuhinga “ʻa e hako ʻo ʻĒpalahamé” ki he hako tonu pē ʻo ʻĒpalahame ʻi he totó, ka kiate kinautolu kotoa pē foki ʻoku nau fakahoko e fuakava ʻo e ongoongoleleí, neongo pe ko e hā honau hakó. ʻI he taimi ʻoku ului ai ha taha ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí pea papitaisó, ʻoku hoko ia ko ha mēmipa ʻo e fāmili ʻo e fuakavá.

Hepelū 2:18

ʻOku lava fēfē ʻe Sīsū Kalaisi ʻo tokoniʻi kitautolu ʻi he taimi ʻoku ʻahiʻahiʻi ai kitautolú?

ʻOku liliu ʻa e foʻi lea boētheō ko e tokoniʻi ʻi he Liliu ʻa Kingi Sēmisi ʻo e Tohi Tapú pea ʻoku ʻuhinga ia ke “tokoni; fakahaofi; haʻu ʻo tokoni.” Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ʻo pehē: “ʻOku ʻafioʻi ʻe hotau Fakamoʻuí hotau ngaahi ʻahiʻahí, ʻa ʻetau fāifeingá, ʻa ʻetau loto-mamahí, pea mo ʻetau ngaahi faingataʻaʻiá, he naʻá Ne foua loto-fiemālie kinautolu kotoa, ko e konga ʻo ʻEne Fakaleleí. … ʻOku totonu ke manatuʻi ʻe kinautolu ʻoku tofanga ʻi ha faʻahinga faingataʻa fakamatelié, naʻe foua ʻe hotau Fakamoʻuí ʻa e faʻahinga mamahi ko iá, pea ʻi Heʻene Fakaleleí ʻokú Ne foaki mai ai kiate kitautolu takitaha ʻa e ivi ke tau fuesia ai iá.”

Hepelū 3:7–19; 4:1–16

ʻOku ʻuhinga ki he hā ke hū ki he mālōlōʻanga ʻo e ʻEikí?

Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Paula ʻa e Saame 95:7–11, ke ne lea ai fekauʻaki mo e talangataʻa mo e taʻetui ʻa ʻIsileli ʻi he kuonga muʻá. Koeʻuhí ko ʻenau angatuʻú, naʻe ʻikai hū ai ʻa ʻIsileli ki he fonua ʻo e talaʻofa ko Kēnaní, pe ko e fakataipe ʻo e mālōlōʻanga ʻo e ʻEikí, ʻa ia naʻe fakataipe ʻe he fonua ko Kēnaní. Naʻe poupouʻi ʻe Paula ʻa e Kāingalotu Siú ke nau fakaʻehiʻehi mei he taʻetui mo e loto-fefeka ʻa ʻIsileli ʻo e kuonga muʻá kae lava ke nau hū ki he mālōlōʻanga ʻo e ʻEikí.

Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Siosefa F. Sāmita ʻo pehē: “Naʻe lau ʻa e kau palōfita ʻo e kuonga muʻá fekauʻaki mo e ʻhū ki he mālōlōʻanga ʻo e ʻOtuáʼ [vakai, ʻAlamā 12:34; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:23–24]; ʻoku ʻuhinga ia ki he hā? Kiate au, ʻoku ʻuhinga ia ki heʻete maʻu e ʻilo ki he ʻofa ʻa e ʻOtuá, ʻo tui ki heʻene taumuʻá pea mo ʻene palaní, ʻo aʻu ki ha faʻahinga tuʻunga te tau ʻiloʻi ai ʻoku tau totonu, pea ʻoku ʻikai ko haʻatau kumi ha meʻa kehe, ʻoku ʻikai uesia kitautolu ia ʻe [he] matangi ʻo e tokāteliné, pe ʻe he kākā olopoto ʻo e tangatá ʻa ia ʻoku tokatataʻo ai ke kākā. … Ko e tangata kuó ne aʻusia ʻa e tuʻunga ko ia ʻo e tui ki he ʻOtuá pea kuo tekeʻi atu ʻa e tātālaʻá mo e manavasiʻí mei ai, kuó ne hū ia ki he ʻmālōlōʻanga ʻo e ʻOtuá.ʼ”

Ko ia ai, te tau lava ʻo aʻusia ʻa e mālōlō ʻi he moʻuí ni mo e moʻui ka hokó ʻo fakafou ʻia Sīsū Kalaisi.

Hepelū 4:14–16

Ko e hā e ʻuhinga ʻoku fakaafeʻi ai kitautolu ke tau haʻu mālohi ki he ʻafioʻanga ʻo e ʻaloʻofá?

ʻI he kuonga ʻo e tohi tapú, naʻe fou atu ʻa e taulaʻeiki lahí ʻi he veili ʻo e temipalé ʻo hū ki he Māʻoniʻoni ʻo e Ngaahi Māʻoniʻoní ʻi he ʻAho ʻo e Fakaleleí. Ko e taulaʻeiki lahí ni ko ha tatau ia ʻo Sīsū Kalaisi, ko hotau Taulaʻeiki Lahi maʻongoʻongá. Hangē ko e hū ʻa e taulaʻeiki lahí ki he Māʻoniʻoni ʻo e Ngaahi Māʻoniʻoní, kuo hū ʻa Sīsū Kalaisi ki he langí pea ʻokú Ne ʻafio “ʻi he nima toʻomataʻu” ʻo e ʻOtuá.

ʻI he hoko ʻa Sīsū Kalaisi ko hotau Taulaʻeiki Lahi maʻongoʻongá, ʻokú Ne manavaʻofa ki hotau ngaahi vaivaí koeʻuhí he naʻe “ʻahiʻahiʻi tatau pē ia ʻi he meʻa kotoa pē, ka naʻe ʻikai haʻane angahala.” ʻOku toe ʻuhinga foki hono liliu faka-Kalisi ʻo e foʻi lea ʻahiʻahiʻí ke siviʻi. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā ʻUlise Soālesi: “Te u lava ke fakapapauʻi atu ʻoku ʻafioʻi maʻu pē ʻe Kalaisi ʻa e ngaahi faingataʻa ʻoku tau aʻusia ʻi he moʻui matelié. ʻOku mahino kiate Ia e koná, mamahí, mo e mamahiʻia fakatuʻasinó kae pehē ki he ngaahi pole fakaeloto mo fakalaumālie ʻoku tau fehangahangai mo iá. ʻOku fonu e loto ʻo e Fakamoʻuí ʻi he ʻaloʻofá, pea ʻokú Ne mateuteu maʻu pē ke tokoniʻi kitautolu. ʻOku malava ʻení koeʻuhí he naʻá Ne aʻusia fakataautaha pea toʻo kiate Ia ʻi he kakanó ʻa e faingataʻa ʻo hotau vaivaí mo e mamahí.”

Tuʻunga ʻi he fonu ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he manavaʻofa kiate kitautolú, ʻokú Ne fakaafeʻi kitautolu ke tau “haʻu mālohi ai ki he ʻafioʻanga ʻo e ʻaloʻofá.” ʻE lava foki ke liliu ʻa e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e “haʻu ki he” ʻi he Tohi Tapu ʻa Kingi Sēmisí ko e “fakaofi” pe “ʻunu ke ofi.” ʻI heʻetau ʻiloʻi ʻa e meʻa kuo fai ʻe Sīsū Kalaisi maʻatautolú, te tau lava ai ʻo tali ʻEne fakaafé pea haʻu kiate Ia ʻi he loto-falala. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Teili G. Lenilani, “ʻI he moʻui fakamatelié, te tau lava ʻo ʻhaʻu loto-toʻaʼ ki he Fakamoʻuí pea maʻu ʻa e manavaʻofá, fakamoʻuí, pea mo e tokoní … ʻi he ngaahi founga faingofua, angamaheni, mo mahuʻinga.”

Hepelū 5:1–6, 10

Naʻe uiuiʻi fēfē ʻa ʻĒlone ʻe he ʻOtuá?

Naʻe pehē ʻe Paula ʻi he Hepelū 5:4–6, 10, naʻe maʻu ʻe Sīsū Kalaisi Hono mafaí mei he ʻOtua ko e Tamaí, ʻo hangē pē ko hono ui ʻe he ʻOtuá ʻa ʻĒlone mo e kau taulaʻeiki lahi kehe ʻi he kuonga muʻá. Naʻa nau maʻu honau lakanga fakataulaʻeikí ʻi he mafai totonu.

Naʻe akonaki ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻo pehē: “ʻOku mau tui he ʻikai lava ʻe ha tangata ʻo fakahoko ʻa e fakamoʻuí ʻi he ongoongoleleí, ki he moʻui ʻa e tangatá ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, tuku kehe kapau ʻe toki fakamafaiʻi mei he ʻOtuá, ʻi he fakahā, pe ʻe fakanofo ʻe ha taha naʻe fekauʻi mai ʻe he ʻOtuá ʻi he fakahā. … Pea ‘oku ou fie fehu‘i atu heni, na‘e ui fēfē‘i ‘a ‘Ēlone, ka ‘i he fakahaá pē?”

Naʻe uiuiʻi ʻa ʻĒlone mei he ʻOtuá ʻo fakafou ʻi ha fakahā kia Mōsese: “Pea te ke ʻomi kiate koe ho taʻokete ko ʻĒloné … koeʻuhí ke ngāue ia kiate au ʻi he ngāue ʻa e taulaʻeikí.” ʻOku maʻu ʻa e sīpinga tatau ko ʻení ʻi he Fuakava Motuʻá mo e Fuakava Foʻoú fakatouʻosi. Naʻe akoʻi mai ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinā fekauʻaki mo e fakanofo ki he lakanga fakataulaʻeikí, ʻo pehē: “ʻʻOku mau tui kuo pau ke ui ha tangata ʻe he ʻOtuá ʻi he kikite, pea ʻi he hilifaki ʻo e nima ʻe kinautolu ʻoku nau maʻu ʻa e mafaí, ke malanga ʻaki ʻa e Ongoongoleleí mo fakahoko hono ngaahi ouaúʼ [Ngaahi Tefito ʻo e Tui 1:5]. Ko ia ai, ʻoku maʻu ʻe ha tamasiʻi pe tangata ʻa e mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí pea fakanofo ia ki ha lakanga pau, ʻe ha taha kuó ne maʻu e lakanga fakataulaʻeikí pea ʻosi fakamafaiʻi ʻe ha takimuʻa ʻokú ne maʻu e ngaahi kī totonu ʻo e lakanga fakataulaʻeikí.”

Hepelū 5:6–8

Ko e hā e meʻa ʻoku tau ako fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi meia Melekisētekí?

Naʻe fakamatalaʻi ʻe ʻEletā Pulusi R. Makongikī ʻoku ʻuhinga ʻa e veesi 6–8 ʻi he Hepelū 5 “kia Melekisēteki mo Kalaisi fakatouʻosi, koeʻuhí he ko Melekisētekí ko ha sīpinga ia ʻo Kalaisi pea naʻe fakataipe mo fakamelomelo ʻe he ngāue fakafaifekau ʻa e palōfita ko iá ʻa hotau ʻEikí ʻi he ʻuhinga tatau naʻe fakahoko ʻe he ngāue fakafaifekau ʻa Mōsesé (Teutalōnome 18:15–19; Ngāue 3:22–23; 3 Nīfai 20:23; [Siosefa Sāmita—Hisitōliá] 1:40). Ko ia ai, neongo naʻe ʻuluaki fai ʻa e ngaahi lea ʻi he ngaahi vēsí ni, tautautefito ki he ngaahi lea ʻi he veesi 7, kia Melekisēteki, ka ʻoku ngāue ʻaki kotoa pē kinautolu ʻi he mālohi tatau pea mahalo ʻi ha mālohi maʻongoʻonga ange ki he moʻui mo e ngāue fakafaifekau ʻo ia naʻá ne fakakakato ʻa e ngaahi talaʻofa kotoa pē ne fai kia Melekisētekí.”

Hepelū 6:1–3

Ko e hā ha ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻoku totonu ke tau pikitai ki ai kae lava ke tau aʻusia ʻa e haohaoá?

ʻOku fakamahino ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmita ʻo e Hepelū 6:1 ʻa e vēsí ʻo peheni: “Ko ia foki ke ʻoua ʻe liʻaki ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e tokāteline ʻa Kalaisí, ka tau laka atu ki muʻa ki he haohaoá.” Naʻe ʻosi maʻu ʻe he Kāingalotu ʻoku lave ki ai ʻi he tohi Hepeluú ʻa e ngaahi ʻuluaki tefitoʻi moʻoni, ngaahi ouau, mo e ngaahi tokāteline ʻo e ongoongoleleí (kau ai ʻa e tui kia Sīsū Kalaisí, fakatomalá, papitaisó, pea mo e hilifaki ʻo e nimá ke maʻu ʻa e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní). Naʻe ʻikai ʻuhinga ia ke nau liʻaki ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ko iá ka ke hokohoko atu ʻenau tupulaki ke matuʻotuʻa fakalaumālié.

Hepelū 6:4–6

ʻOku ʻuhinga ki he hā ke “toe tutuki … ʻa e ʻAlo ʻo e ʻOtuá”?

Naʻe fakamatalaʻi ʻe ʻEletā Pulusi R. Makongikī ʻo pehē: “ʻOku kau ʻi he angahala ʻoku ʻikai lava ke fakamolemoleʻí hono toe kalusefai ʻe ha taha e ʻAlo ʻo e ʻOtuá pea fakahāhā pē ʻa hono fakamāʻí (Hepelū 6:4–8; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:34–35). Ke moʻua he angahala ko ʻeni ʻoku ʻikai lava ʻo fakamolemoleʻí, kuo pau ke tali ʻe ha tangata ʻa e ongoongoleleí, maʻu mei he Laumālie Māʻoniʻoní ʻi he fakahā ʻa e ʻilo fakapapau ki he tuʻunga faka-ʻOtua ʻo Kalaisí, pea toki fakaʻikaiʻi leva ‘ʻa e fuakava foʻou mo taʻengata ʻa ia naʻe fakamāʻoniʻoniʻi ai iá, ʻo ui ia ko ha meʻa taʻe-māʻoniʻoni, pea tōʻonga tāufehiʻa ki he Laumālie ʻo e ʻaloʻofáʼ [History of the Church, 3:232]. ʻOkú ne fai leva ʻa e fakapoó ʻi he loto lelei ki he pekia ʻa e ʻEikí, ʻa ia ʻokú ne ʻiloʻi haohaoa ʻa e moʻoní ka ʻokú ne angatuʻu fakahāhā pea fokotuʻu ai ia ʻi ha tuʻunga te ne lava pē ʻo kalusefai ʻa Kalaisi ʻi he ʻilo haohaoa ko e ʻAlo ia ʻo e ʻOtuá. ʻOku toe tutuki foʻou leva ai ʻa Kalaisi pea fakamaaʻi fakahāhā (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 132:27).”

Hepelū 6:13–20

Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e ngaahi talaʻofa ʻa e ʻOtuá?

Naʻe fakahā ʻe Paula ʻi he taimi ne fai ai ʻe he ʻOtuá e ngaahi talaʻofa kia ʻĒpalahamé, naʻá Ne “fuakava ʻiate ia pē.” ʻI he kuonga muʻá, naʻe hoko ʻa e fuakava ʻi he fakapapaú ko ha konga totonu ia ʻo e moʻui fakalotú. Koeʻuhí ʻoku taʻemalava ke loi ʻa e ʻOtuá, te tau lava ʻo maʻu ha loto-falala ki Heʻene ngaahi talaʻofá. ʻOku nau ʻomi ʻa e ʻamanaki leleí pea ʻoku nau hoko ko ha “taula ʻo e laumālié.”

Ako Lahi Ange

Ko e Folofola ʻa e ʻOtuá

  • A Two-Edged Sword,” Ensign, Feb. 2017, 72–73

Mālōlōʻanga ʻo e ʻEikí

Ko e Hako ʻo ʻĒpalahamé

ʻAfioʻanga ʻo e ʻAloʻofá

Mītiá

Ngaahi ʻĪmisí

Ko e mamahi ʻa Kalaisi ʻi Ketisemaní

Ko e Ngoue ko Ketisemaní, tā fakatātaaʻi ʻe William Henry Margetson

ko e puha ʻo e fuakavá ʻokú ne fakafofongaʻi ʻa e taloni ʻo e ʻOtuá
ko ha talavou ʻoku fakanofo ki he lakanga fakataulaʻeikí ʻi he hilifaki ʻo e nimá