“Ko e Ngaahi Kosipelí,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ko e Ngaahi Kosipelí
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú ʻe he Siasí pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Ko e hā ʻa e Ngaahi Kosipelí?
ʻOku ui ʻa e ngaahi tohi ʻa Mātiu, Maʻake, Luke, mo Sioné ko e Ngaahi Kosipelí. ʻOku fakatauhingoa ʻa e tohi takitaha ki he tokotaha naʻá ne faʻú. “Ko e foʻi lea kōsipelí ʻoku ʻuhinga ia ki he ‘ongoongo lelei’” Neongo ʻoku kehekehe ʻa e faaʻi Kosipelí ʻi ha fanga kiʻi fakamatala fakaikiiki mo e fakakaukau, ka ʻoku nau fakamatala kotoa pē ki he ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi he moʻui mo e ngāue fakafaifekau ʻa e Fakamoʻuí ʻi he māmaní. ʻOku fakamoʻoniʻi ʻe he faaʻi Kosipelí kotoa ko Sīsū Kalaisí ʻa e ʻAlo ʻo e ʻOtuá pea mo e Fakamoʻui ʻo e māmaní.
ʻOku faitatau ʻa e ngaahi lekooti ʻa Mātiu, Maʻake, mo Luké. ʻOku faʻa ui kinautolu ko e ngaahi Kosipeli fakakaukau tataú, ko hono ʻuhingá ko e “vakai-tatau.” Neongo ia, ka ʻoku nau takitaha maʻu pē ha fakamatala makehe. “ʻOku kehekehe ʻaupito ʻa e lekooti ʻa Sioné mei he toko tolu ko eé ʻi he ngaahi foʻi leá, fakaleá, mo hono fakamatalaʻi e ngaahi meʻa ne hokó.”
Fakatokangaʻi ange: ʻOku tau fakafenāpasi ʻi he maʻuʻanga tokoni ko ʻení ʻa e ngaahi akonaki ʻa e Fakamoʻuí ʻo hangē ko ia ʻoku hā ʻi he Mātiu, Maʻake, Luke, mo Sioné.
Ko e Kosipeli ʻa Mātiú
Ko hai ʻa Mātiu pea ko e fē taimi naʻá ne hiki ai ʻene Kosipelí?
Naʻe hoko ʻa Mātiu ko e taha ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Ua ʻa e Fakamoʻuí pea naʻá ne siotonu ʻi he ngaahi meʻa lahi naʻá ne fakamatalaʻí. Kimuʻa pea ui ʻa Mātiu ki he tuʻunga fakaākongá, naʻá ne hoko ko ha tangata tānaki tukuhau. Naʻe toe ʻiloa foki ia ko Līvai, ko e foha ʻo ʻAlefiusí.
ʻOku fokotuʻu mai ʻe ha kau mataotao mo ha ngaahi maʻuʻanga tokoni ʻi he kuonga muʻá naʻe hiki ʻe Mātiu ʻene Kosipelí ʻi he vahaʻa ʻo e AD 50 mo e 60. ʻOku fokotuʻu ia ʻe ha niʻihi ʻi he vahaʻa ʻo e AD 80 mo e 90, ko e hili ia ha taimi mei hono fakaʻauha ʻe he kau Lomá ʻa Selusalemá.
Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e Kosipeli ʻa Mātiú?
Naʻe tohi ʻa Mātiu ke “fakalotoʻi ʻa e kau Siú ko Sīsū ʻa e Mīsaia kuo talaʻofa maí.” Naʻá ne faʻa fakamatala ki he ngaahi kikite ʻi he Fuakava Motuʻá fekauʻaki mo e Mīsaiá peá ne fakaʻaongaʻi e kupuʻi lea “koeʻuhí ke fakamoʻoni.” Naʻá ne ui ʻa Sīsū ko e ʻAlo ʻo Tēvitá ke fakamamafaʻi ki he kau laukonga Siú ko Sīsū ʻa honau Mīsaiá mo e Tuʻi totonú. Naʻá ne fakatotoloʻi e hako fakaʻeiʻeiki ʻo e Fakamoʻuí ʻo fakafou ʻia Tēvita, Siuta, mo ʻĒpalahame, ʻo fakahaaʻi ai e totonu ʻa Sīsū ke pule ki ʻIsilelí.
Naʻe fakakau foki ʻe Mātiu mo ha ngaahi meʻa mahuʻinga naʻe hoko mo ha ngaahi akonaki fekauʻaki mo e kau Senitailé. Mahalo naʻá ne fakakau ʻeni ʻi heʻene Kosipelí ke poupouʻi ʻa e kau laukonga Siú ke nau tali ʻa e ngāue fakafaifekau ʻoku lolotonga fakahoko ʻi he uhouhonga ʻo e kau Senitailé.
Ko e ngaahi kaveinga kehe ʻeni mo e ngaahi konga makehe ʻo e Kosipeli ʻa Mātiú:
-
Naʻe hāʻele mai ʻa Sīsū Kalaisí ke fokotuʻu Hono puleʻangá. Naʻe tuʻo lahi e lave ʻa Mātiu ki he “puleʻanga ʻo e langí,” pea ko ʻene Kosipelí pē ʻa e Kosipeli ʻoku fakakau ai e ngaahi akonaki ʻa Sīsū ʻoku lave ai ki he “siasí.”
-
ʻOku lahi e ngaahi meʻa ʻoku faitatau ai e ngaahi ngāue fakafaifekau ʻa Mōsese mo Sīsū Kalaisí. ʻOku hangē naʻe fokotuʻutuʻu ʻe Mātiu ʻene Kosipelí ʻi ha founga ke tokoni ki he kau laukonga Siú ke nau ʻiloʻi naʻe fakakakato ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e kikite ʻa Mōsesé: “ʻE fokotuʻu ʻe [he ʻEikí] ko ho ʻOtua ha palōfita kiate koe … ʻo hangē ko aú.”
-
ʻOku ʻikai teitei siʻaki ʻe he ʻOtuá Hono kakaí. Ko e Kosipeli pē ʻa Mātiú ʻoku lave kia Sīsū ko e ʻImanuelá, ko hono ʻuhingá “Ko e ʻOtuá ʻiate kitautolu.” ʻOku fakahaaʻi ʻe he ngaahi ngāue, ngaahi akonaki, mo e ngaahi mana ʻa e Fakamoʻuí ʻoku lekooti ʻi he tohi Mātiú ʻoku ʻiate kitautolu maʻu ai pē ʻa e ʻOtuá.
Ko e Kosipeli ʻa Maʻaké
Ko hai ʻa Maʻake pea ko e fē taimi naʻá ne tohi ai ʻene Kosipelí?
ʻOku angamaheni ʻaki ke pehē ko Maʻaké ko Sione Maʻake ia, ko e foha ʻo Melé. Naʻe hoko honau ʻapi ʻi Selusalemá ko ha feituʻu fakatahaʻanga ia ʻa e kau ākonga ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻe hoko ʻa Maʻake kimui ange ko ha hoa faifekau ki he ʻAposetolo ko Paulá. Fakatatau ki he ngaahi maʻuʻanga tokoni faka-Kalisitiane he kuonga muʻá, naʻe ʻalu fakataha foki ʻa Maʻake mo e ʻAposetolo ko Pitá ki Loma, ʻa ia naʻe hiki ai ʻe Maʻake ʻene Kosipelí ʻo fakatefito ʻi he ngaahi manatu ʻa Pitá.
ʻOku fakafuofua ʻe he ngaahi maʻuʻanga tokoni ʻi he kuonga muʻá ʻa e tohi ʻa Maʻaké ki ha taimi nounou pē hili e mate fakamaʻata ʻa Pitá, mahalo ʻi he vahaʻa ʻo e AD 65 mo e 70. Mahalo ko ʻene Kosipelí naʻe fuofua tohi ʻi he kotoa e Kosipeli ʻe faá.
Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e Kosipeli ʻa Maʻaké?
ʻI he kotoa ʻo ʻene Kosipelí, ʻoku fakamatalaʻi ai ʻe Maʻake ʻa e ngaahi anga fakafonua, siokālafi, mo e lea fakafonua ʻa e kau Siú ki heʻene kau laukongá. Ko e ʻuhinga ʻeni ʻe taha ʻoku pehē ai ʻe ha kau mataotao ʻe niʻihi naʻá ne tohi maʻá e kau senitaile, pe ʻikai ko e kakai Siu, naʻa nau ului ki he tui faka-Kalisitiané, tautautefito ki he kakai Lomá.
ʻOku hangē naʻe hiki ʻe Maʻake ʻene fakamatalá lolotonga ha vahaʻataimi naʻe fakaʻilongaʻi ʻaki e ngaahi ʻahiʻahi faingataʻa ʻo e tuí ki ha kāingalotu tokolahi ʻo e Siasí ʻi he kotoa ʻo e Puleʻanga Lomá. ʻOku fakamatala ʻa e vahe tolu ʻe taha ʻo e Kosipeli ʻa Maʻaké ki he ngaahi akonaki mo e ngaahi aʻusia ʻa e Fakamoʻuí lolotonga e uike fakaʻosi ʻo ʻEne moʻuí. Naʻe fakamoʻoni ʻa Maʻake naʻe hanga ʻe he mamahi ʻa e ʻAlo ʻo e ʻOtuá ʻo ikunaʻi fakaʻaufuli ʻa e koví, angahalá, mo e maté. Mahalo naʻe hiki ʻe Maʻake ʻene Kosipelí ke tataki e kakai tuí mo fakamālohia ʻenau tuí lolotonga e ngaahi fakatanga fakalilifú.
Ko e ngaahi kaveinga kehe ʻeni mo e ngaahi konga makehe ʻo e Kosipeli ʻa Maʻaké:
-
Ko e Kosipeli ʻa Maʻaké ʻoku nounou tahá pea ʻokú ne fakamamafaʻi ʻa e ngaahi ʻulungaanga ʻa Sīsuú. ʻOku kamata ʻaki ʻe Maʻake ʻene toe fakalau e papitaiso mo e ngāue fakafaifekau ʻa e Fakamoʻuí ʻi he māmaní. ʻOkú ne tauhi ha taimi ʻoku vavevavé, ʻo fakalau e ngaahi meʻa naʻe hokó ʻi ha founga ʻoku fakatovavé. Naʻe lahi hono fakaʻaongaʻi ʻe Maʻake ʻa e foʻi lea ko e leva (he taimi pē ko iá) ʻo ʻomi ai ha ngāue ʻoku fakavaveʻi.
-
Naʻe ʻikai ha mahino kia Sīsū pea naʻe fakafisingaʻi Ia. ʻOku kau ʻi he ngaahi kaveinga mahuʻinga ʻi he tohi ʻa Maʻaké ʻa e ngaahi fehuʻi pe ko hai ʻa Sīsū pea ko hai naʻe mahino ki ai Hono tuʻungá. Naʻe maʻuhala, fakafisingaʻi, mo fakapoongi ʻa Sīsū, ka naʻá Ne ikunaʻi ʻa e meʻa kotoa pē, kau ai ʻa e maté. Neongo naʻe fakahoko ʻe Sīsū ha ngaahi mana lalahi mo akonaki ʻaki ʻa e mālohí, ka naʻe fakafisingaʻi Ia ʻe Hono kāunga Siú, kau ai ʻa kinautolu ʻi Hono kolo tupuʻangá mo e kau mēmipa ʻo Hono fāmilí. Naʻa mo ʻEne kau ākongá naʻe ʻikai mahino kakato kiate kinautolu Hono misiona fakalangí.
Ko e Kosipeli ʻo Luké
Ko hai ʻa Luke pea ko e fē taimi naʻá ne tohi ai ʻene Kosipelí?
ʻOku angamaheni ʻaki ʻa e pehē ko Luké ko e “faitoʻo ʻofeina” ia naʻe ʻuhinga ki ai ʻa e ʻAposetolo ko Paulá. ʻOku fokotuʻu mai ʻe he tuʻunga lelei ʻo e lea faka-Kalisí ʻi he kotoa ʻo ʻene Kosipelí ko ha tokotaha ia ne ako lelei. Mahalo pē ko ha Senitaile ia, pe ʻikai ko ha Siu. Hili ʻene uluí, naʻe hoko ʻa Luke ko ha hoa faifekau ʻo Paula.
ʻOku ʻikai ʻiloʻi pau ʻa e taimi naʻe tohi ai ʻe Luke ʻene Kosipelí, ka ʻoku fakafuofuaʻi ʻe he kau mataotaó naʻe ʻi he vahaʻa ʻo e AD 80 mo e 90. Ko e ngaahi maʻuʻanga fakamatala ʻa Luké ko e kakai ko ia naʻa nau “mamata pau … talu hono kamataʻangá” ki he moʻui mo e ngāue fakafaifekau ʻa e Fakamoʻuí.
Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e Kosipeli ʻa Luké?
Naʻe fakataumuʻa ʻe Luke ʻene Kosipelí kia Tiofilusi, ʻa ia mahalo ko ha tangata Kalisi naʻe ʻi ai hano tuʻunga fakasōsiale. “Mahalo ko Tiofilusí ko ha pataloni ia ʻa Luke pe ko hano kaungāmeʻa mo ha tokotaha naʻá ne maʻu e tuí ʻa ia naʻe fakaʻamu ʻa Luke ke fakamālohia ʻene tui kia Sīsū Kalaisí.”
Koeʻuhí ʻoku ʻuhinga ʻa e Tiofilusí ki he “kaungāmeʻa ʻo e ʻOtuá,” ʻe lava foki ke ne fakafofongaʻi ha taha ʻoku tui kia Kalaisi. Kapau ko e tūkungá ʻeni, mahalo naʻe fakataumuʻa e ngāue ʻa Luké ki he kāingalotu ʻo e Siasí, tautautefito ki he kau papi ului senitailé. ʻOku hangē naʻe fiemaʻu ʻe Luke ʻa kinautolu ʻoku nau lau ʻene fakamoʻoní ke nau “ʻilo hono moʻoni” ʻo e ʻAlo ʻo e ʻOtuá—ko ʻEne manavaʻofá, Fakaleleí mo e Toetuʻú.
Ko e tohi Luké ʻa e tohi lōloa taha ʻi he ngaahi Kosipeli ʻe faá pea ʻoku ʻi ai ʻa e fakamatala makehe ʻaupito ʻo e ngaahi Kosipeli ʻoku tatau honau fakamatalá. Ko e ngaahi kaveinga ʻeni ʻe niʻihi mo e ngaahi konga makehe ʻo e Kosipeli ʻa Luké:
-
Ko Sīsū Kalaisi ʻa e Fakamoʻui ki he kakai kotoa pē. Naʻe fakamamafaʻi ʻe Luke ʻa e manavaʻofa ʻa e Fakamoʻuí kiate kinautolu ʻoku faingataʻaʻiá mo ʻEne tokanga kiate kinautolu naʻe lau ko e kau liʻekiná mo e kau angahalá. Ko e Kosipeli pē ʻa Luké ʻa e tohi ʻokú ne lekooti ʻa e ngaahi fakahinohino ʻa e Fakamoʻuí ki he Kau Fitungofulú ke malanga ʻaki ʻa e ongoongoleleí ki he tokotaha kotoa pē.
-
Ko e temipalé ko e fale ia ʻo e ʻOtuá. ʻOku kamata mo fakaʻosi ʻa e Kosipeli ʻa Luké ʻaki ha ngaahi fakamatala ki ha kakai ʻi he temipalé, ʻo fakaʻilongaʻi ai e mahuʻinga ʻo e temipalé ko ha feituʻu pau ia ki he fengāueʻaki ʻa e ʻOtuá mo Hono kakaí.
-
Naʻe fakahoko ʻe he houʻeiki fafiné ha fatongia mahuʻinga ʻi he moʻui ʻa Sīsuú. ʻOku kamata ʻaki ʻe Luke ʻa e talanoa ki ha ongo fafine faivelenga naʻe fili ʻe he ʻOtuá—ko ʻIlisapeti, ko e faʻē ʻa Sione Papitaisó, mo Mele, ko e faʻē ʻa Sīsuú. ʻOkú ne fakamatala ki ha kau fafine faivelenga kehe naʻa nau muimui kia Sīsū mo poupouʻi Ia. Naʻá ne toe pehē foki ko ha kulupu ia ʻo ha kau fafine faivelenga naʻa nau ʻuluaki fakahā kuo toe tuʻu ʻa Sīsū mei he maté.
-
ʻOku maʻu ʻe Sīsū ha sino toetuʻu ʻo e kakano mo e hui. ʻE lava ke ʻi ai ha kaunga ʻa e puipuituʻa ʻo Luke ko ha toketaá ki ha ngaahi fakaikiiki pau ʻoku fakakau ʻi heʻene Kosipelí. Hangē ko ʻení, ko e Kosipeli pē ʻa Luké ʻoku lave ai ki he taʻataʻa ʻa e Fakamoʻuí ʻi he ava kotoa pē [ʻo Hono kilí] ʻi Ketisemani pea maʻu ha sino toetuʻu ʻo e “kakano mo [e] hui.”
Ko e Kosipeli ʻa Sioné
Ko hai ʻa Sione pea ko e fē taimi naʻá ne tohi ai ʻene Kosipelí?
Naʻe ʻikai teitei lave e tokotaha naʻá ne hiki e Kosipeli ʻa Sioné ki hono hingoá, neongo ʻoku ui ia ko e “ākonga … naʻe ʻofa ai ʻa Sīsuú.” ʻOku fakapapauʻi ʻe he fakahā ʻi he ʻaho kimui ní ko e “ākonga … naʻe ʻofa ai ʻa Sīsuú” ko Sione pea naʻe fakaivia ia ʻe he Fakamoʻuí ke hokohoko atu ʻene ngāue fakafaifekau ʻi he māmaní kae ʻoua kuo hokosia ʻa e Hāʻele ʻAnga Ua Maí.
Naʻe fokotuʻu mai ʻe he kau faʻu tohi faka-Kalisitiane ʻi he kuonga muʻá naʻe hiki ʻe Sione ʻa e tohí ni ʻi ʻEfesō, ʻa ia naʻe ʻi ʻĒsia Minó (Toake he taimi ní). ʻOku tui ʻa e kau mataotaó naʻe hiki ʻe Sione ʻene Kosipelí ʻi ha vahaʻataimi mei he AD 90 ki he 110.
Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e Kosipeli ʻa Sioné?
Kuo fakamatalaʻi e talanoa ʻo Sioné ko ha Kosipeli kuo tohi ki he kāingalotu ʻo e Siasí ʻa ia kuo nau ʻosi maʻu ha ʻilo fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi. Ka ʻi heʻene Kosipelí, naʻe fakaafeʻi ai ʻe Sione ʻa e tokotaha kotoa pē ke “tui ko e Kalaisí ʻa Sīsū.” ʻOku kau ʻi he fakaafe ko ʻení ʻa kinautolu ʻoku teʻeki ai ke nau tui kia Kalaisí kae pehē kiate kinautolu ʻoku feinga ke fakamālohia ʻenau tui kiate Iá.
ʻOku fakafuofua ki he peseti ʻe 92 ʻo e fakamatala ʻi he Kosipeli ʻa Sioné ʻoku ʻikai maʻu ia ʻi he ngaahi Kosipeli kehé. Hangē ko ʻení, ko e ngaahi mana ʻe fitu naʻe fakamatala ʻe Sioné, ʻoku ʻikai lekooti ha ngaahi mana ia ʻe nima ʻi ha toe Kosipeli kehe. Naʻe lekooti ʻe Sione ʻa e ngaahi meʻa lahi naʻe hoko ʻi Siuteá, kae lahi ange ʻa e fakamatala ia ʻa Mātiu, Maʻake mo Luke ki he ngāue fakafaifekau ʻa Sīsū ʻi Kālelí.
ʻOku mahu fakatokāteline ʻa e Kosipeli ʻa Sioné, pea ko e niʻihi ʻo hono ngaahi kaveinga lalahí ko e tuʻunga faka-ʻOtua ʻo Sīsū ko e ʻAlo ʻo e ʻOtuá, ko e Fakalelei ʻa Kalaisí, moʻui taʻengatá, Laumālie Māʻoniʻoní pea mo e ʻuhinga mo e mahuʻinga ʻo e tuí.
Ko ha niʻihi ʻeni ʻo e ngaahi kaveinga kehe mo e ngaahi konga makehe ʻo e Kosipeli ʻa Sioné:
-
ʻOku lisi ʻe Sione ha ngaahi huafa lahi ʻo Sīsū Kalaisi. ʻOku fakakau ʻe Sione ha ngaahi huafa lahi maʻa Sīsū ʻa ia ʻoku ʻikai maʻu ʻi he ngaahi Kosipeli kehé. Hangē ko ʻení, ʻoku fakamatalaʻi ʻe Sione ʻa Sīsū ko e Folofolá, ko e Lami ʻa e ʻOtuá, ko e Maama ʻo Māmaní, mo e Tauhi [Sipi] Leleí.
-
Ko Sīsū ʻa e talafekau ʻa e Tamai Hēvaní ki he māmaní. Naʻe fakamamafaʻi ʻe Sione ʻa e tuʻunga faka-ʻOtua ʻa Sīsū ko e ʻAlo ʻo e ʻOtuá, ʻo laka hake ʻi ha toe taha hiki Kosipeli. Naʻe lekooti ʻe Sione ʻa e fakamoʻoni tonu ʻa Sīsū ki Hono tuʻunga faka-ʻOtuá mo hono tuʻunga ko Sihova ʻo e Fuakava Motuʻá. Naʻe lekooti ʻe Sione ha ngaahi meʻa lahi fekauʻaki mo e ʻuhinga ʻa Sīsū ki Heʻene Tamaí. ʻOku fakamamafaʻi ʻe he Kosipeli ʻa Sioné naʻe fekauʻi mai ʻe he Tamaí ʻa Sīsū pea ʻoku fakafou pē ʻiate Ia ʻa ʻetau lava ke toe foki ki he Tamaí.
-
Naʻe fakahoko ʻe he Fakamoʻuí ʻa e Lotu Hūfekiná. Ko e taha ʻo e ngaahi tokoni lalahi ʻa Sioné ko ʻene fakakau ‘a e ngaahi akonaki ʻa e Fakamoʻuí ki Heʻene kau ākongá ʻi he ngaahi houa kimuʻa peá Ne pekiá, kau ai ʻa e Lotu Hūfekiná.
Ako Lahi Ange
-
“Harmony of the Gospels,” Gospel Library
-
Gaye Strathearn mo Frank F. Judd Jr., “Ko e Ngaahi Kosipelí: Ngaahi Fakamoʻoni ʻe Fā ki he Fakamoʻuí” (fakakomipiuta pē), Liahona, Sānuali 2023, Gospel Library
-
Gaye Strathearn and Frank F. Judd Jr., “The Distinctive Testimonies of the Four Gospels,” Religious Educator, vol. 8, no. 2 (2007), 59–85