“Ngaahi Foʻi Lea Mahuʻinga ʻi he Fuakava Foʻoú,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Foʻi Lea Mahuʻinga ʻi he Fuakava Foʻoú
ʻE tokoni hono maʻu ha mahino ki he ngaahi foʻi lea ko ʻení ki hoʻo ako ʻa e Fuakava Foʻoú:
-
Mīsaiá.“Ko ha foʻi lea faka-Alamea mo faka-Hepelū ia ko hono ʻuhingá ko e ‘tokotaha kuo pani.’” Naʻe pani ʻa e kau palōfitá, ngaahi tuʻí, mo e kau taulaʻeikí ʻi ʻIsileli ʻi he kuonga muʻá, ʻaki ʻa e lolo ke fakamahino kuo fili mo vaheʻi kinautolu ʻe he ʻOtuá. Naʻe ʻuhinga leva ʻa e foʻi lea ko e Mīsaiá ko e Palōfita, Taulaʻeiki, mo e Tuʻi kuo pani mei he hako ʻo Tēvitá ʻa ia kuo haʻu ke fakahaofi Hono kakaí. Naʻe ʻamanaki fiefia atu ʻa e kakai ʻi he taimi ʻo e Fuakava Foʻoú ki he hāʻele mai ʻa e Mīsaiá. Ko e foʻi lea faka-Kalisi ʻoku tatau mo e Mīsaiá ko e Christos, ʻa ia ʻoku maʻu mei ai ʻa e hingoa ko e Kalaisí.
-
Kau Fālesí.Vakai, “Ko hai ʻa e kau Fālesí?” ʻi he konga ko e “ʻI ha Vahaʻa ʻo e Fuakava Motuʻá mo e Fuakava Foʻoú”
-
Kau Sātusí.Vakai, “Ko hai ʻa e kau Sātusí?” ʻi he konga ko e “ʻI he Vahaʻa ʻo e Fuakava Motuʻá mo e Fuakava Foʻoú”
-
Sanitaliné.ʻE lava pē ke ʻuhinga ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ko ʻení ki he “tangutu fakataha,” “fakatahataha mai,” pe “fakataha alēlea.” Naʻe ʻi ai ha ngaahi Sanitaline lahi ʻi he ngaahi tafaʻaki kehekehe ʻo e moʻui faka-Siú. ʻI he taimi ʻoku fakaʻaongaʻi ai ʻa e foʻi lea Sanitaliné (pe ko hono ʻuhinga tatau ʻi he faka-Pilitāniá ko e “fakataha alēleá”) taʻe ʻi ai ha fakamatala lahi ange ʻi he Fuakava Foʻoú, ʻoku faʻa ʻuhinga ia ki he Sanitaline Lahi ʻi Selusalemá. Naʻe puleʻi ʻe he fakataha alēlea faka-Siu ko ʻení ʻa e ngaahi ngāue fakalotofonua ʻa e puleʻanga ʻo e kakai Siú. Naʻe kau ki ai ha kau mēmipa ʻe toko 70 mo ha taulaʻeiki lahi ʻa ia naʻá ne tokangaʻi ʻa e fakataha alēleá. Naʻe fili hono kau mēmipá mei he kau tuʻukimuʻa ʻo e kau Siú— kau taulaʻeiki pulé, kau tangata tohí, mo e kau mātuʻá. Neongo naʻe pukepuke pē ʻe Loma ʻa e mafai fakapolitikalé, ka naʻe fakaʻatā pē ʻa e Sanitaliné ke nau puleʻi ʻa e ngaahi meʻa fakalotú, fakapolitikale, mo e lao ki he fakamaauʻanga ʻo Siuteá.
-
Kau Tangata Tohí.Vakai, “Naʻe anga fēfē e tupulaki e mafai mo e mālohi ʻo e kau tangata tohí?” ʻi he konga ko e “ʻI he Vahaʻa ʻo e Fuakava Motuʻá mo e Fuakava Foʻoú”
-
Ngaahi folofola.Naʻe sio ʻa e kau Siu ʻi he kuonga ʻo Sīsuú ki ha faʻahinga ʻe ua ʻo e folofolá: ko e Fonó pea mo e Kau Palōfitá. Fekauʻaki mo e ngaahi meʻá ni, naʻe toe lave foki ʻa Luke ki he ngaahi Sāmé, ʻa ia naʻe faifai pē pea fakakau ki ha faʻahinga hono tolu ʻoku ʻiloa ʻi he ʻahó ni ko e Ngaahi Tohí. Ko e Fonó, ʻa ia ʻoku toe ʻiloa ko e Tolá (Torah), ʻoku kau ki ai ʻa e ngaahi tohi ʻe nima ʻa Mōsesé. Naʻe ʻuhinga ʻa e Kau Palōfitá ki hono fakatahatahaʻi ʻo ha ngaahi tohi ʻe he kau palōfitá pea fekauʻaki mo e kau palōfitá. Naʻe kau ʻi he fakatahatahaʻi ko ʻení ʻa e ngaahi tohi meia Sōsiua ki he Ngaahi Tuʻi mo ʻĪsaia, Selemaia, ʻIsikeli, pea mo e “Kau Palōfita Iiki” ʻe 12 (Hōsea kia Malakai). Naʻe kau ʻi he Ngaahi Tohí ʻa e ngāue fakapunake hangē ko e Ngaahi Sāmé, Lea Fakatātaá, mo Siope. Naʻe kau foki ai ʻa e “takainga tohi ʻe nimá” (Hiva ʻa Solomone, Lute, Tangilaulaú, Tangata Malangá, mo ʻĒseta), tohi ʻa Tanielá, pea mo e ngaahi tohi fakahisitōlia 1 mo e 2 ʻo e Fakamatala Meʻa Hokohokó.
-
Falelotu Lahí.Ko e ngaahi falelotu lahí ko ha ngaahi fale ia naʻe fakataha ki ai ʻa e kau Siú ke fai ai ʻenau moihuú mo maʻu ha fakahinohinó. ʻOku ʻikai ʻiloʻi ʻa e tupuʻanga ʻo e ngaahi falelotu lahí. ʻOku mahino mei he hā ʻa e falelotu lahí ʻi he Tohi ʻa Molomoná naʻe ʻosi ʻi ai pē ʻa e fale pehē ia ʻi ʻIsileli kimuʻa pea mavahe ʻa Līhai mei Selusalemá. Naʻe fakaʻau ke mafola lahi ange ʻa e lotú ʻi he falelotu lahí hili ʻa e nofo pōpula ʻi Pāpiloné ʻi he feinga ʻa e kau Siú ke maʻu ha ngaahi founga ke fai ai ha moihū ki he ʻEikí lolotonga ʻenau mavahe mei Hono temipalé.
Naʻe tokangaʻi ʻa e fale lotu lahí ʻe ha pule fakalotofonua, pe tangata tohi. Naʻe ʻi he falelotu lahi takitaha ha “ngaahi takainga pepa ʻo e fonó mo ha ngaahi tohi toputapu kehe, ko ha tēpile laukonga, mo ha ngaahi nofoʻanga maʻá e kau moihuú.” ʻI he moihū ʻo e ʻaho Sāpaté, naʻe fakataha mai ʻa e kau Siú ki he ngaahi falelotu lahí ke fanongo ki he laukonga mei he ngaahi tohi toputapu ʻo e folofola faka-Siú.
Jesus in the Synagogue at Nazareth [Ko Sīsū ʻi he Falelotu Lahi ʻi Nāsaletí]tā fakatātā ʻa Greg K. Olsen
Ako Lahi Ange
-
Henry B. Eyring, “Ko e Mīsaia Kuo Talaʻofa Maí,” Liahona, Tīsema 2022, 4–7
-
Trevan G. Hatch, “Messianism and Jewish Messiahs in the New Testament Period,” ʻi he Lincoln H. Blumell, ed., New Testament History, Culture, and Society: A Background to the Texts of the New Testament (2019), 71–85
-
“Lesson 6: New Testament Customs—Worship in the Synagogue” (0:42)