“Mātiu 26; Maʻake 14; Sione 13,” Fuakava Foʻoú—Tohi Lēsoni maʻá e Faiako ʻInisititiutí (2025)
Ko e Fakamanatu Kiate Au, tā fakatātaaʻi ʻe Walter Rane
Mātiu 26; Maʻake 14; Sione 13
Naʻe fokotuʻu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e sākalamēnití ʻi he ʻOhomohe Fakaʻosí. Naʻá Ne tala ko Siutasi te ne lavakiʻi Iá, fufulu ʻa e Vaʻe ʻo ʻEne kau ākongá, mo akoʻi ke nau feʻofaʻaki. Naʻe akoʻi ʻe Sīsū ʻoku lāngilangiʻia ʻa e Tamaí mo e ʻAló ʻi Heʻene Fakaleleí. Naʻá Ne fekauʻi ʻEne kau ākongá ke nau muimui ki Heʻene sīpinga ʻo e ʻofá.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehé
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú, “Mātiu 26; Maʻake 14; Sione 13”
Fakatokangaʻi ange: ʻOku ʻomi ʻe he “Talateu ki he Kalasí” ha fakahinohino ki he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi ʻelemēniti angamaheni ʻe fā ʻo e lēsoni ʻoku hoko maí.
Ko Hono Fakatupulaki ʻo e Ako Fakatāutahá
Kimuʻa pea kamata e kalasí, fakakaukau ke ʻoange ki he kau akó ha pōpoaki ʻe taha pe lahi ange mei he ngaahi pōpoaki ko ʻení pe ko haʻo pōpoaki pē ʻaʻau:
-
ʻI hoʻo fanongo ki he faleʻi mei he kau taki ʻo e Siasí, ʻokú ke ʻuluaki fakakaukau nai ki ha taha ʻokú ke pehē ʻokú ne fiemaʻu moʻoni e pōpoakí? Lau ʻa e Mātiu 26:17–25 ke ʻiloʻi ʻa e meʻa naʻe fai ʻe he ākonga ʻa Sīsuú ʻi he hili ʻenau ongona ʻe lavakiʻi pē Ia ʻe hanau tahá.
-
Ko e hā hoʻo aʻusia ʻi hoʻo maʻu fakamuimuitaha ʻa e sākalamēnití? Lau ʻa e Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, Maʻake 14:20–25 (Gospel Library), pea fakakaukau ki he meʻa te ke lava ʻo fai ke hoko ai ʻa e sākalamēnití ko ha aʻusia mahuʻingamālie angé.
-
Ko e hā ʻa e finangalo ʻo e Fakamoʻuí ke tau fai ki he kakai kehé, naʻa mo e kakai he ʻikai ke tau saiʻia aí? Lau ʻa e Sione 13:34–35, pea fakalaulauloto ki he pōpoaki ʻa e Fakamoʻuí kiate koé.
Ngaahi Fehuʻí mo e Vahevahé
Tuku ha taimi ki he kau akó ke fai ha ngaahi fehuʻi mo vahevahe ʻa e ngaahi fakakaukau mo e ngaahi moʻoni naʻa nau ʻilo ʻi heʻenau ako fakataautaha ʻa e Mātiu 26; Maʻake 14; Sione 13.
Akoʻi ʻo e Taukeí
ʻE lava ke hoko ʻa e Sione 13:34–35 ko ha feituʻu ʻaonga ke fakaʻaongaʻi ai ʻa e taukei “Ko hono Fakaʻilongaʻi ʻo e Folofolá mo e Ngaahi Akonaki Kehe ʻo e Ongoongoleleí” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá. ʻE lava ke hoko ʻa e Mātiu 26:17–30; Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, Maʻake 14:20–26 ko ha feituʻu lelei ke fakaʻaongaʻi ai ʻa e taukei “Ko e Mahino ʻo e Fakataipe ʻi he Folofolá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí
ʻOku ʻoatu ha ngaahi founga ako lahi maʻau mo hoʻo kau akó. Fili ʻi he faʻa lotu ʻa e fili pe ngaahi fili ʻe mahuʻingamālie taha ki hoʻo kalasí.
“ʻEiki, ko au ia?”
Fakakaukau ke vahevahe ʻa e ngaahi tūkunga ko ʻení:
ʻI he lolotonga e konifelenisi lahí, naʻe fanongo tokanga ʻa Losa ki he pōpoaki ʻa e palōfitá fekauʻaki mo e hoko ko ha taha faʻa-fakaleleí. Pea ʻi heʻene fakafanongó, naʻe kamata ke fakakaukau ki hono tuongaʻané pea mo e feʻitangaki kuó ne ʻomai kimuí ni ki honau fāmilí. Naʻá ne toʻo leva ʻene telefoní peá ne fai atu ki ai ʻa e pōpoaki ko ʻení: “Hei, Penato, ʻofa pē ʻokú ke fanongo ki he lea ʻa e palōfitá. Te ke lava moʻoni ʻo ako ha meʻa mei ai!”
-
Ko e hā haʻo fakakaukau ki he pōpoaki ʻa Losá?
Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke ngāue mo hanau hoa ʻo ako ʻa e Mātiu 26:14–25, mo kumi ʻa e founga naʻe fai ʻe he kau ʻAposetoló ʻi heʻenau fanongo ʻe hanga ʻe hanau taha ʻo lavakiʻi ʻa e Fakamoʻuí.
-
Ko e hā ʻokú ke pehē ʻoku mahuʻinga ʻi he fehuʻi “ʻEiki, ko au iá?”
-
Ko e hā ‘oku akoʻi atu ʻe he meʻa ko ʻení fekauʻaki mo e vakai ki lotó?
Fakakaukau ke vahevahe ʻa e fakamatala ko ʻeni ʻa Palesiteni Tieta F. ʻUkitofá, ʻi heʻene kei hoko ko e mēmipa ʻo e Kau Palesitenisī ʻUluakí:
ʻOku ʻi he ngaahi foʻi lea mahinongofuá ni, “ʻEiki, ko au iá?” ʻa e kamataʻanga ʻo e potó mo e hala ki he ului fakafoʻituituí pea mo e liliu tuʻuloá. (“ʻʻEiki, Ko Au Ia?’” Liahona, Nōvema 2014, 56)
Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fakakaukau ke hiki ʻi heʻenau folofolá ʻa e foʻi moʻoni ko ʻeni naʻe akoʻi ʻe Palesiteni ʻUkitofá: ʻO fehuʻi kiate kitautolu ʻʻEiki, ko au ia?’ ko e kamataʻanga ia ʻo e potó mo e hala ki he ului fakatāutahá mo e liliu ʻoku tuʻuloá.
-
Ko e hā nai e ʻuhinga ka iku ai ʻa e ngaahi foʻi lea faingofua ko e “ʻEiki, ko au iá?” ki he potó, uluí, mo e liliu ʻoku tuʻuloá?
Tufa ki he kau akó ʻa e laʻipepa tufa “ʻEiki, ko Au iá?,” pea fakaafeʻi kinautolu ke lau fakafoʻituitui ʻa e lea ʻa Palesiteni ʻUkitofá pea fakalaulauloto ki ha founga ʻe ala fakaʻaongaʻi ai ia ʻi heʻenau moʻuí.
Fakakaukau ke fakaʻosi ʻa e ʻekitivitī ko ʻení ʻaki haʻamou mamata ʻi he “Reflections” (4:21). Fakaafeʻi ha niʻihi ʻo e kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa ne nau ako pe ongoʻi he lolotonga e ʻekitivitī ako ko ʻení. Te ke lava ʻo fakaʻosi ʻaki hoʻo fakamoʻoní ʻo fehuʻi fakamātoato kiate kitautolu, “ʻEiki, ko au ia?” he ko e kamataʻanga ia ʻo e potó mo e hala ki he ului fakatāutahá mo e liliu ʻoku tuʻuloá.
Mātiu 26:17–30; Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, Maʻake 14:20–26
Te u lava fēfē ke ʻai ʻa e sākalamēnití ke hoko ko ha aʻusia mahuʻingamālie ange?
Fakaʻaliʻali e fakatātā ko ʻeni ʻo e mā mo e vai ʻoku fakaʻaongaʻi ki he sākalamēnití. Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fakaʻaongaʻi e ngaahi fakamatala ko ʻení ke fakafuofuaʻi ʻaki ʻenau aʻusia ʻi he sākalamēnití. Te nau lava ʻo fakafuofuaʻi kinautolu ʻi he fakamatala takitaha ʻo fakaʻaongaʻi ha meʻafua mei he 1 ki he 5, ʻa ia ko e 1 = taʻefiemālie ʻaupito mo e 5 = tui moʻoni ki ai.
-
ʻOku ou nofo ʻamanaki ke maʻu ʻa e sakalamēnití.
-
ʻOku ou meimei tokanga pē ki he Fakamoʻuí ʻi he lolotonga ʻo e sākalamēnití.
-
ʻOku ou faʻa fakakaukau ki heʻeku ngaahi fuakavá ʻi he lolotonga ʻo e sākalamēnití.
-
ʻOku mahuʻingamālie kiate au ʻa e ngaahi fakataipe ʻo e sākalamēnití.
-
ʻOku ʻikai ke u text, vaʻinga ʻi heʻeku telefoní, pe fakaʻaongaʻi e mītia fakasōsialé he lolotonga ʻo e sākalamēnití.
-
ʻOku ou faʻa ongoʻi ʻoku fakamālohia fakalaumālie au ʻi heʻeku kau ki he sākalamēnití.
Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau fakakaukau ki he founga te nau lava ai ʻo fakatupulaki ʻenau aʻusia ʻi he sākalamēnití ʻi heʻenau ako ʻa e founga naʻe fokotuʻu ai ʻe he Fakamoʻuí ʻa e sākalamēnití.
Te ke ala fakamatalaʻi ange naʻe fokotuʻu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e sākalamēnití ʻi Heʻene maʻu ʻa e meʻatokoni ʻo e Laka Atú mo ʻEne kau ākongá (vakai, Mātiu 26:17–20). ʻE lava ke toe vakaiʻi fakataha ʻe he kau akó ʻa e Mātiu 26:17–30. Ko e hā ʻa e fehokotaki ʻa e Laka Atú mo e sākalamēnití?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú.
ʻAi ha kau ako ʻe niʻihi ke nau kumi ʻi he Mātiu 26:26–30 mo e Liliu ʻa Siosefa Sāmita, Mātiu 26:22, 24–25 (Gospel Library), pea ʻai ha niʻihi kehe ke nau kumi ʻi he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá Maʻake 14:20–26 (Gospel Library). Fakaafeʻi ke nau kumi ʻa e taumuʻa ʻo e sākalamēnití.
-
Ko e hā naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí ki Heʻene kau ākongá fekauʻaki mo e taumuʻa ʻo e sākalamēnití? (ʻE ala talaatu ʻe he kau akó ha foʻi moʻoni hangē ko ʻení: Kuo pau ke maʻu ʻe he kau ākonga ʻa Sīsū Kalaisí ʻa e sākalamēnití ko e fakamanatu kiate Ia mo ʻEne Fakaleleí.)
Fakaafeʻi ‘a e kau akó ke nau feinga ke ʻiloʻi ha fakataipe mei he ngaahi potufolofola ko ʻení pea ako e founga ʻo ʻene fekauʻaki mo e sākalamēnití. Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi meʻa mahuʻinga ko ʻeni ʻoku fakaʻilongaʻí ke tokoni ki he kau akó ke nau akoako fakahoko ʻa e taukei “Ko e Mahino ʻo e Fakataipé ʻi he Folofolá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá.
-
Ko e hā ʻe lava ke fakafehoanaki ki ai ʻa e fakataipe ko ʻení?
-
Kumi ʻa e fanga kiʻi fakaʻilonga fekauʻaki mo e ʻuhinga ʻo e ngaahi fakataipe ʻi he fakamatala he folofolá, ʻuluʻi vahé, Fakahinohino ki he Folofolá, Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú, pe ha ngaahi toe maʻuʻanga tokoni kehe.
-
Ko e hā ʻoku akoʻi mai ʻe he fakataipe ko ʻení fekauʻaki mo e sākalamēnití? ʻOku fekauʻaki fēfē ia mo e Fakamoʻuí?
Hili hano tukuange ha taimi ke nau ako aí, fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau faʻu ha fanga kiʻi kulupu pea vahevahe ʻa e meʻa ne nau ako fekauʻaki mo e ngaahi fakataipe naʻa nau akó. Poupouʻi kinautolu ke aleaʻi ʻa e founga ʻe lava ai ʻe he mahino lelei ange ʻa e ngaahi fakataipe ko ʻení ʻo ʻai ke mahuʻingamālie ange ʻetau aʻusia ʻi he sākalamēnití.
Te mou lava ʻo mamata fakakalasi ʻi he “Manatu Maʻu Ai Pē Kiate Ia” (5:27) pe hivaʻi fakataha ha himi sākalamēniti. Poupouʻi ʻa e kau akó ke nau fakakaukau ki he ongo ʻoku nau maʻu ʻi heʻenau sio he vitioó pe hivaʻi ʻa e himí. Fakakaukau ke ʻai ha niʻihi ʻo e kau akó ke vahevahe ʻenau ngaahi ongo fekauʻaki mo e Fakamoʻuí pea mo e sākalamēnití.
Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fakalaulauloto ki he founga kuo tākiekina ai ʻenau fetuʻutaki mo e Fakamoʻuí ʻe he maʻu ʻo e sākalamēnití ko e fakamanatu kiate Ia mo ʻEne Fakaleleí. Te nau lava ʻo lekooti ha meʻa ʻe taha te nau lava ʻo fai ke maʻu ai ha aʻusia mahuʻingamālie ange ʻi he sākalamēnití ʻi he Sāpate ka hokó.
Ko e hā te u lava ʻo ako mei he Fakamoʻuí fekauʻaki mo e ngāue tokoní?
Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fakakaukau ki ha taimi naʻa nau loto-fakatōkilalo ai ʻi ha ngāue tokoni ne fakahoko maʻanautolu.
-
Ko e hā hoʻo ongo fekauʻaki mo e taha pe kakai naʻa nau tokoni atú?
-
Naʻe tāpuekina pe liliu fēfē koe ʻe heʻenau ngāue tokoní?
Te ke ala fakamatalaʻi ange ko e kakai ʻi he lolotonga ʻo e kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, naʻe meimei ke efua honau vaʻé ʻi he lue taʻe-ʻi-ai ha senitolo ʻi he ngaahi hala kelekelé. Naʻe hoko leva e fufulu e vaʻe ʻo ha tokotaha ʻaʻahí ko ha ngāue tokoni ia naʻe faʻa fakahoko ʻe ha tamaioʻeiki. Fakaʻaliʻali ʻa e fakatātā ko ʻení, pea fakaafeʻi ha tokotaha ako ke ne lau leʻolahi ʻa e Sione 13:3–12. Hili ia pea aleaʻi leva ʻa e ngaahi fehuʻi ko ʻení:
Ko e Lahi Taha ʻi he Puleʻangá, tā fakatātaaʻi ʻe J. Kirk Richards
-
Naʻá ke mei ongoʻi pe tali fēfē kapau naʻe kole ʻe Sīsū ke ne fufulu ho vaʻé?
-
Ko e hā nai e ʻuhinga naʻe mahuʻinga ai ke tuku ʻe Pita ke fufulu ʻe he Fakamoʻuí hono vaʻé? (Te ke lava ʻo vahevahe ʻa e ngaahi fakakaukau ʻoku maʻu ʻi he “Sione 13:4–12. Ko e hā hono mahuʻinga ʻo hono fufulu ʻe he Fakamoʻuí ʻa e vaʻe ʻo ʻEne kau ākongá?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú.)
-
Ko e hā ʻokú ke ako fekauʻaki mo e ʻulungaanga ʻo Sīsuú mei Heʻene ngāue ki hono fufulu e vaʻe ʻo e Kau ʻAposetoló?
Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke lau fakalongolongo ʻa e Sione 13:13–17 ʻiate kinautolu pē pea mo kumi ha ngaahi lēsoni te tau lava ʻo ako mei he folofola ʻa e Fakamoʻuí. ʻI he vahevahe ʻa e kau akó, te nau lava ʻo tala atu ha foʻi moʻoni hangē ko ʻení: Te tau maʻu ha fiefia lahi ange ʻi heʻetau muimui ki he sīpinga tokoni ʻa e Fakamoʻuí.
Poupouʻi ʻa e kau akó ke vahevahe ha meʻa naʻa nau ako fekauʻaki mo e ngāue tokoní mei he sīpinga ʻa e Fakamoʻuí. Te nau lava foki ʻo vahevahe ʻa e ongo ne nau maʻu ʻi heʻenau tokoniʻi ha niʻihi kehé.
Kapau ʻoku toe lahi e taimí, ʻe lava foki ke mamataʻi ʻe he kau akó ʻa e “Unselfish Service” (2:26). Fakaafeʻi ke nau fakakaukau ki ha taha te nau lava ʻo tokoniʻi ʻi he uike ka hokó. Fakakaukau ke toe vakaiʻi ʻi he kalasi hokó ke lava ʻe he kau akó ʻo lipooti ʻenau aʻusiá.
Te u lava fēfē ke ʻofa lahi ange hangē ko e Fakamoʻuí?
Hiki ʻa e ngaahi potufolofola ko ʻení ʻi he palakipoé, pea fakaafeʻi e kau akó ke kumi e meʻa ʻoku faitatau ai e ngaahi potufolofola ko ʻení pea mo e founga ʻoku nau kehekehe aí: Levitiko 19:18; Mātiu 22:39; Sione 13:34–35.
-
Ko e hā te tau lava ʻo ako fekauʻaki mo e ʻofá ʻi he ngaahi potufolofola ko ʻení?
Fakaʻaliʻali pea lau fakataha ʻa e lea ko ʻeni ʻa ʻEletā Lini G. Lōpiní, ko ha Fitungofulu Taki Māʻolunga mālōlō:
ʻOku tau ʻiloʻi ko e faʻahinga fekau pē ʻa e ʻOtuá ʻoku kau ai ʻa e tauʻatāina ke filí. Te tau lava ʻo talangofua pe talangataʻa, ka ʻoku ʻi ai maʻu pē ha fili ke fai. … Naʻe fakamahinoʻi ʻe he Fakamoʻuí ko e ʻofá ko ha fekau ia ke talangofua ki ai. … Ko ha fekau ʻeni ʻoku fiemaʻu ki ai ha fili. …
Naʻe folofola ʻa e ʻEikí ʻi he tohi ʻa Mātiú, “Ke ke ʻofa ki ho kaungāʻapí ʻo hangē pē ko koé.” Naʻá Ne fakafōtunga ha faʻahinga ʻofa haohaoa, ʻi Heʻene moʻui fakatelié, peá Ne toki folofola, “ʻOku ou tuku ʻa e fekau foʻou kiate kimoutolu, Ke mou feʻofaʻaki; pea hangē ko ʻeku ʻofa kiate kimoutolú, ke mou feʻofaʻaki foki kiate kimoutolu” (Sione 13:34; naʻe tānaki atu hono fakamamafaʻí). Ko e ʻofa ʻo hangē ko ʻEne ʻofá ko ha tuʻunga māʻolunga ange ia ʻo e ʻofá ʻi he ʻofa “ʻo hangē pē ko koé.” Ko ha ʻofa haohaoa ia ʻokú ne ʻai ha taha ke māʻolunga ange ʻiate kita. (“Agency and Love in Marriage,” Ensign, ʻOkatopa 2000, 20–21)
-
Ko e hā e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ke mahino ko e ʻofá ko ha filí?
Fakaʻaliʻali ʻa e foʻi moʻoni ko ʻení: ʻI heʻetau fili ke ʻofa hangē ko Sīsū Kalaisí, ʻoku tau fakahaaʻi ai ha tuʻunga māʻolunga ange ʻo e ʻofá.
Ke tokoni ke fakaloloto e mahino ʻa e kau akó ki he ʻuhinga ʻo e ʻofa hangē ko e Fakamoʻuí, fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi potu-folofola ko ʻení ʻi he palakipoé: Maʻake 10:17–23; Sione 8:1–11; Sione 13:2–5; 3 Nīfai 11:13–15; 3 Nīfai 17:16–18, 20; 3 Nīfai 19:17–25.
Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fakaʻaongaʻi ʻa e konga “tag” ʻi he Gospel Library pea fakaʻilongaʻi ʻa e ngaahi sīpinga ʻo e ʻofa faka-Kalaisí ʻi he ngaahi potufolofola ʻoku fakaʻaliʻali atú pe ʻi ha ngaahi potufolofola kehe te nau lava ʻo fakakaukauʻí. Te nau ala fakaʻaongaʻi ʻa e ʻuluʻi tohi “Founga ʻOfa ʻa Sīsuú,” Ngaahi Sīpinga ʻo e ʻOfa ʻa Sīsuú,” pe ko taha ʻo ʻenau ngaahi filí ʻi heʻenau muimuiʻi ʻa e meʻa naʻa nau fakaʻilongaʻí (vakai, “Ko e Fakaʻilongaʻi ʻo e Folofolá mo e Ngaahi Akonaki Kehe ʻo e Ongoongoleleí” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá). ʻE lava ke fakaʻilongaʻi ʻe he kau ako ʻoku nau fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi potufolofola kuo pākí ha peni fakaʻilonga.
Hili hano ʻoange ha taimi ke ako fakatāutahá, te ke ala fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau hiki ʻi he palakipoé ha faʻahinga meʻa naʻe mahuʻinga kiate kinautolu ʻi he founga ʻofa ʻa e Fakamoʻuí ʻi he kakai kehé. Te ke lava leva ʻo tuku ke talanoa ʻa e kau akó fekauʻaki mo ha ngaahi aʻusia ʻi ha taimi ne nau ʻofa ai, pe ko ha niʻihi kehe, ʻo hangē ko ia ʻoku fai ʻe he Fakamoʻuí.
Fakakaukau ke fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau hiki ha founga ʻe taha te nau lava ai ʻo ʻofa ʻo hangē ko e Fakamoʻuí pea mo e founga te nau lava ai ʻo akoako fakahoko lahi ange ʻeni ʻi he lolotonga ʻo e uiké. Te mou lava ʻo fakaʻosi e kalasí ʻaki hano hivaʻi ʻa e himi “Ke Mou Feʻofaʻaki” (Ngaahi Himi, fika 200) pe mamataʻi ʻa e “Love One Another” (1:51).