“Ngāue 22–28,” Fuakava Foʻoú – Tohi Lēsoni maʻá e Faiako ʻInisititiutí (2025)
Ngāue 22–28
Lolotonga e ʻi Selusalema ʻa Paulá, naʻe tukuakiʻi hala ia ki he fakatupu moveuveú. Naʻá ne foua ha ngaahi hopo ʻi Selusalema, Sesalia, pea aʻu ki Loma. Naʻe fakamoʻoni loto-toʻa ʻa Paula ki heʻene ului kia Sīsū Kalaisí ʻi he feituʻu kotoa pē naʻá ne fononga ki aí. ʻI heʻene fononga vaka ki Lomá, naʻe fakahaofi ʻe heʻene meʻafoaki ʻo e kikité ha ngaahi moʻui lahi. Naʻe kaunga lahi e mālohi ʻo e fakamoʻoni ʻa Paulá kiate kinautolu kotoa pē te nau fakaava honau telingá ke fanongó.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehé
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú, “Ngāue 22–28”
Fakatokangaʻi ange: ʻOku ʻomi ʻe he “Talateu ki he Kalasí” ha fakahinohino ki he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi ʻelemēniti angamaheni ʻe fā ʻo e lēsoni ʻoku hoko maí.
Ko Hono Fakatupulaki ʻo e Ako Fakatāutahá
Kimuʻa pea kamata e kalasí, fakakaukau ke ʻoange ki he kau akó ha pōpoaki ʻe taha pe lahi ange mei he ngaahi pōpoaki ko ʻení pe ko haʻo pōpoaki pē ʻaʻau:
-
ʻI hoʻo lau fekauʻaki mo e ngaahi aʻusia ʻa Paula ʻi he Ngāue 22–26, fakakaukau ki he meʻa makehe naʻe fakahoko ʻe heʻene fakamoʻoni ki he Fakamoʻuí kiate ia mo e niʻihi kehé. ʻI hoʻo fakakaukauloto ki hoʻo fakamoʻoní, te ke lava ʻo mamata ʻi he “A Personal Testimony of Jesus Christ” (1:27).
1:27 -
Ko e fē ha taimi kuó ke mamata ai ki ha ngaahi tāpuaki ʻokú ke maʻu pe ko ha niʻihi kehe hili hoʻo muimui ki he faleʻi ʻa e kau palōfitá mo e kau ʻaposetoló? ʻI hoʻo lau ʻa e Ngāue 27, kumi ha ngaahi sīpinga ʻokú ne fakatātaaʻi e mahuʻinga ʻo e muimui ki he kau tamaioʻeiki ʻa e ʻEikí.
-
ʻI hoʻo lau e Ngāue 28:23–24, kumi e ngaahi fakafeangai kehekehe ʻa e kakai naʻe fanongo ki he akonaki ʻa Paula fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí. ʻOkú ke pehē ko e hā ʻoku vave ai ke tui ha kakai ʻe niʻihi ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí kae ʻikai tali ia ʻe ha niʻihi?
Ngaahi Fehuʻí mo e Vahevahé
Tuku ha taimi ki he kau akó ke nau ʻeke ha ngaahi fehuʻi mo fevahevaheʻaki ha ngaahi fakakaukau mo e ngaahi moʻoni naʻa nau ʻilo ʻi heʻenau ako fakataautaha ʻa e Ngāue 22–28.
Akoʻi ʻo e Taukeí
ʻE lava ke tokoni e Ngāue 22–26 ke akoako fakahoko ai e taukei ko e “Ko e ʻIloʻi ʻa e Ngaahi Moʻoni ʻo e Ongoongoleleí ʻi he Folofolá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí
ʻOku ʻoatu ha ngaahi founga ako lahi maʻau mo hoʻo kau akó. Fili ʻi he faʻa lotu ʻa e fili pe ngaahi fili ʻe mahuʻingamālie taha ki hoʻo kalasí.
Te u fakaʻaongaʻi fēfē ha ngaahi faingamālie lahi ange ke fai ai ha fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi?
Te ke lava ʻo kamata ʻaki hano vahevahe e aʻusia ko ʻeni ʻa Palesiteni Poni H. Kōtoni, ko e Palesiteni Lahi mālōlō ʻo e Kau Finemuí:
Lolotonga ʻeku ngāue mo hoku husepānití ko ha taki fakamisiona ʻi he 2011 ʻi he feituʻu fakaʻofoʻofa ko Kulitipa, Palāsilá, naʻe tatangi ʻeku telefoní lolotonga ha fakataha. Naʻá ku feinga fakavave ke tamateʻi ʻa e telefoní ʻo ʻiloʻi ko e tā mei heʻeku tangataʻeikí. Naʻá ku mavahe fakavavevave mei he fakatahaʻangá ʻo tali atu: “Mālō e lelei, Teti!”
Naʻe fakaʻohovale ʻa e ongo fakamamahi mai hono leʻó: “Mālō e lelei, Poni. ʻOku ʻi ai ha meʻa ʻoku ou loto ke fakahā atu. Naʻe fai hoku sivi pea ʻoku maʻu au ʻe he ALS.”
Naʻá ku kiʻi puputuʻu ʻo pehē atu, “ʻOleva angé! Ko e hā ʻa e ALS?”
Naʻe fakamatalaʻi mai ʻe he tangataʻeikí, “ʻE kei ngāue lelei pē hoku ʻatamaí ka ʻe māmālie pē ʻa e mamatea kotoa hoku sinó.”
Naʻe mahino ʻe uesia heni ʻeku moʻuí ʻi he kamata ke u fefaʻuhi mo e ʻuhinga ʻo e ongoongo fakamamahi ko ʻení. Ka ʻi he ʻaho fakangalongataʻa ko iá, he ʻikai ke toe ngalo ʻene foʻi sētesi fakamuimuí ʻi heʻeku moʻuí. Naʻe lea fakamātoato mai ʻeku tangataʻeikí ʻo pehē, “Poni, fakaʻaongaʻi ʻa e faingamālie kotoa pē ke fakamoʻoniʻi ai ʻa Kalaisi.” (“Fakaʻaongaʻi ʻa e Faingamālie Kotoa Pē ke Fakamoʻoniʻi ai ʻa Kalaisi,” Liahona, Mē 2023, 10)
-
Naʻá ke fanongo pe lau nai kimuí ni ha fakamoʻoni kia Kalaisi? Kapau ko ia, naʻe kaunga fēfē nai ia kiate koé?
Fakamahinoʻi ange naʻe fakahoko ʻe Paula ʻi he Ngāue 22–26, ha ngaahi lea ʻo taukapoʻi ia ʻi he ʻao ʻo e kau maʻu mai fakalotú mo fakapuleʻangá. Naʻá ne maʻu foki ʻa e faingamālie ʻi he taimi takitaha ke fakamoʻoni ai ki he Fakamoʻuí.
Fakaʻaliʻali e ngaahi potufolofola ko ʻení. ʻE lava ke faʻu ʻe he kau akó ha fanga kiʻi kulupu iiki. Vahe ki he kulupu takitaha ha taha ʻo e ngaahi potufolofolá. Fakaafeʻi e kau akó ke kumi e meʻa te nau lava ʻo ako fekauʻaki mo hono vahevahe ʻo e fakamoʻoní mei he aʻusia ʻa Paulá.
Hili ha taimi feʻunga ki he ako fakakulupú mo e fealēleaʻakí, kole ki he kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa ne nau ako meia Paula fekauʻaki mo hono fai ʻo e fakamoʻoní. Tokoni ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ha moʻoni hangē ko ʻení: ʻOku loto-fiemālie e kau ākonga ʻa Sīsū Kalaisí ke tuʻu ko ha kau fakamoʻoni kiate Ia ʻi he kuonga kotoa pē pea ʻi he feituʻu kotoa pē. (Te mou lava ʻo lau fakataha e Mōsaia 18:9.)
-
Ko e hā ha ngaahi tūkunga ʻe lava ke faingataʻa ai ke hoko ko ha fakamoʻoni ki he Fakamoʻuí?
-
Ko e hā kuó ne tokoniʻi koe ke ke loto-fiemālie ange ke fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí?
-
Kuo tākiekina fēfē nai hoʻo tuí ʻi hoʻo fanongo ki he fakamoʻoni ʻa e kakai kehé fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí?
Te ke lava ʻo fakaʻosi ʻaki hano vahevahe ʻa e fakaafe ko ʻeni meia Sisitā Kōtoní:
Ko e taʻu eni ʻe 11 ʻa e mole ʻeku tangataʻeikí, ka ʻoku kei ongo pē ʻene ngaahi leá kiate au. “Poni, fakaʻaongaʻi ʻa e faingamālie kotoa pē ke fakamoʻoniʻi ai ʻa Kalaisi.” ʻOku ou fakaafeʻi atu ke tau kau ʻi hono tali ʻa e fakaafe ko ʻení. Kumi kia Kalaisi ʻi he feituʻu kotoa pē―pea ʻoku ou palōmesi atu ʻokú Ne ʻi ai! ʻOku makatuʻunga ʻa e fiefia moʻoní ʻi heʻetau loto-fiemālie ke ʻunu ʻo ofi ange kia Kalaisi pea mamata tonu. (“Fakaʻaongaʻi ʻa e Faingamālie Kotoa Pē ke Fakamoʻoniʻi ai ʻa Kalaisi,” Liahona, Mē 2023, 12)
Fakaafeʻi e kau akó ke nau tali e fakaafe ʻa Sisitā Kōtoní ʻaki ʻenau fekumi mo lotua ha faingamālie ke fakamoʻoni ai kia Kalaisi kimuʻa ʻi he kalasi hokó. Fakamanatu ki he kau akó ʻoku ʻikai fiemaʻu ia ke lahi pe fakaʻeiʻeiki ʻa hono vahevahe ʻo ha fakamoʻoni ki he Fakamoʻuí. Ko e taimi lahi, ʻe hoko ia ʻi ha fanga kiʻi founga iiki mo faingofua. ʻE lava ke kole ʻe he kau akó ki ha hoa ke fakamanatu ange kiate kinautolu lolotonga e uiké ke fakahoko e fakaafe ʻa Sisitā Kōtoní.
Ko Hono Fakatupulaki ʻEtau Founga Akoʻí mo e Akó
Poupouʻi e kau akó ke nau fetokoniʻaki ke tauhi ʻenau ngaahi tukupaá. ʻOku meimei ke tauhi ʻe he kau akó ʻa e ngaahi tukupaá ʻi he taimi ʻoku nau maʻu ai e tokoni ʻa e kakai kehé. ʻE lava ke fili ʻe he kau akó ha hoa pea fefakamanatuʻaki mo fepoupouʻaki lolotonga e uiké ke tauhi ʻenau ngaahi tukupaá.
ʻE lava fēfē ʻe he kau palōfita mo e kau ʻaposetolo ʻa e ʻEikí ʻo ʻomi ha maluʻi kiate aú?
Fakakaukau ke tohi ʻi he palakipoé ʻa e fakamatala ko ʻeni ʻa Sisitā Seli L. Tiu, ko e Tokoni Ua mālōlō ʻi he Kau Palesitenisī Lahi ʻo e Fineʻofá: “ʻOku tokoni e kau palōfitá ke tau vakai ki he ngaahi fakatuʻutāmaki ʻoku ʻikai ke tau lava ʻo mamata ki aí” (“Prophets Can See around Corners” [Brigham Young University–Hawaii devotional, Nov. 2, 2022], speeches.byuh.edu).
-
Ko e hā nai ʻa e ʻuhinga ʻo e fakamatala ko ʻení? (Te ke lava ʻo lau e Mōsaia 8:16–18 ke maʻu ha fakavaʻe fakatokāteline ki he fakamatala ʻa Sisitā Tiú. Te ke lava leva ʻo toe vakaiʻi e fakamatala ʻi he palakipoé ʻo hangē ko ʻení: ʻI he hoko e kau palōfitá mo e kau ʻaposetolo ʻa e ʻEikí ko ha kau tangata kikité, te nau lava ʻo tokoniʻi kitautolu ke tau mateuteu ki he ngaahi meʻa ʻe hoko ʻi he kahaʻú kae lava ke tau moʻui ʻi he malu lahi ange.)
Fakamatalaʻi ange naʻe hoko ʻa Paula ko ha pōpula ʻi heʻene folau tahi ki Loma lolotonga e ngaahi māhina ʻo e faʻahitaʻu momokó. ʻI hono lau ʻe he kau akó ʻa e Ngāue 27:7–44, fakaafeʻi ke nau kumi e founga naʻe fakaʻatā ai ʻe he meʻafoaki kikite ʻa e ʻAposetolo ko Paulá ke ne “mamata ki he ngaahi fakatuʻutāmaki ʻoku ʻikai lava ʻo mamata ki aí” lolotonga e folau ko ʻení. (Fakatokangaʻi ange: Te ke lava ʻo tataki e kau akó ki he “Ngāue 27:9. Ko e hā ʻa e ʻʻaukaiʼ ʻoku lave ki ai hení?” mo e “Ngāue 27:14. Ko e hā ʻa e ʻUlokitoneʼ (matangi taulōfuʻu)?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú ke maʻu ha fakamatala lahi ange.)
Hili hono maʻu ʻe he kau akó ha taimi ke lau ai ʻa e potufolofolá, fakaafeʻi kinautolu ke vahevahe ʻa e meʻa ne nau ako fekauʻaki mo e meʻafoaki kikite ʻa Paulá. Kapau ʻe tokoni, te ke lava ʻo ʻeke ha ngaahi fehuʻi hangē ko ʻení:
-
Ko e hā ʻa e ngaahi nunuʻa ʻo e taʻetokanga ki he akonaki ʻa Paulá (vakai, veesi 10–20)?
-
Ko e hā ha ola ʻo e ngaahi lea ʻa Paulá ʻi he kau pāsese ʻo e vaká? (vakai, veesi 21–36)?
-
Ko e hā ʻokú ke ako fekauʻaki mo e meʻaʻofa ʻo e kikité mei he fakamatala ko ʻení?
Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ha ʻū tā ʻo e Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá pea fakamoʻoni kuo ui kinautolu ʻe Sīsū Kalaisi ke tataki Hono Siasí ko ha kau palōfita, kau tangata kikite, mo ha kau tangata maʻu fakahā.
-
Ko e hā ʻoku fuʻu mahuʻinga ai ke ʻi ai ha kau tangata kikite ʻi hotau kuongá?
-
Ko e hā ha ngaahi sīpinga ʻo e founga ʻoku tāpuekina ai kitautolu ʻe he kau palōfita, kau tangata kikite, mo e kau tangata maʻu fakahā moʻuí? (Te ke lava ʻo ʻai ke fekumi e kau akó ʻi he ngaahi lea pe pōpoaki konifelenisi lahi fakamuimuitaha ki he kakai lalahi kei talavoú ke maʻu ha ngaahi sīpinga.)
-
ʻE lava fēfē ʻe he muimui ki he kau palōfitá, kau tangata kikité, mo e kau tangata maʻu fakahaá ʻo tohoakiʻi koe ke ke ofi ange kia Sīsū Kalaisí? ʻOku fakahaaʻi fēfē ʻe he tokanga ki heʻenau ngaahi leá ʻa hoʻo falala ki he Fakamoʻuí?
Fakakaukau ke vahevahe ʻa e fakamatala ko ʻeni meia Sisitā Tiú:
ʻOku mamata e kau palōfitá ki ha ngaahi meʻa ʻoku ʻikai ke tau lava ʻo mamata ki ai koeʻuhí “ʻoku ʻikai fai ha meʻa ʻe [he ʻEikí], kae taʻe fakahā ia ki heʻene kau tamaioʻeiki ko e kau palōfitá” [ʻĀmosi 3:7].
Ko e ʻuhinga ʻeni ʻoku ngaohi ai kitautolu ʻe he kau palōfitá ke tau poto ange ʻi ha toe kau taki kehe pe kau tākiekina ʻi he māmaní. ʻOku tokoniʻi kitautolu ʻe he kau palōfitá ke tau vakai ki he ngaahi fakatuʻutāmaki ʻoku ʻikai ke tau lava ʻo sio ki aí mo e ngaahi faingamālie ʻoku ʻikai ke tau lava ʻo fakakaukau ki aí. …
Siʻoku ngaahi kangāmeʻa, ko hai ʻokú ke fanongo ki aí? ʻOku ʻi fē ʻa e tuʻunga ʻo e palōfita moʻuí ʻi he lisi ʻo kinautolu ʻokú ke kumi faleʻi ki aí? Ko e kau faifakahinohino kui ʻe toko fiha, ʻa ia ko ʻenau vakai fakangatangata ki he moʻuí ʻoku ʻikai lelei ange ʻiate koé, ʻokú ke muimui ki ai ʻi he vitioó mo e TikTok? ʻOua naʻa tuku ke hanga ʻe he kau faifakahinohino kuí ʻo fakapuliki hoʻo vakai ki he kau tangata kikité, ʻa ia ʻoku nau mamata ki he ngaahi fakatuʻutāmakí. …
… ʻE hoko hoʻo malu fakalaumālie lahi tahá ʻi he muimui ki he palōfitá. (“Prophets Can See around Corners” [Brigham Young University–Hawaii devotional, Nov. 2, 2022], speeches.byuh.edu)
Oange ha taimi ki he kau akó ke nau fakalaulauloto ai ki he lea ʻa Sisitā Tiú. Poupouʻi kinautolu ke lekooti e meʻa te nau lava ʻo fai ke fakapapauʻi ʻoku nau muimui ki he faleʻi ʻa e kau palōfita moʻui ʻa e ʻEikí, kau tangata kikité, mo e kau tangata maʻu fakahaá. ʻE lava foki ke vahevahe ʻe he kau akó ʻa e founga kuo nau aʻusia ai ha maluʻi lahi ange ʻi heʻenau muimui ki he kau tangata kikite moʻui ʻa e ʻEikí.