“Ngāue 6–9,” Fuakava Foʻoú – Tohi Lēsoni maʻá e Faiako ʻInisititiutí (2025)
Ngāue 6–9
Naʻe uiuiʻi ʻe he kau ʻAposetoló ha kau tangata ʻe toko fitu ke tokoni kiate kinautolu ʻi he ngāue ʻa e ʻEikí. Naʻe fakapoongi ʻa Sitīveni, ʻa ia ko e taha ʻo e kau tangata ʻe toko fitu ko ʻení, koeʻuhí ko ʻene fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí. Naʻe ngāue fakaetauhi, malanga, mo fakahoko ha ngaahi mana ʻe Pita, Sione, mo Filipe. Naʻe fakatangaʻi ʻe Saula ʻa e Siasí. Naʻe hā ʻa Sīsū kia Saula, pea naʻá ne hoko ko ha ākonga mateaki mo ha faifekau līʻoa.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehé
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú, “Ngāue 6–9”
ʻOku ʻomi ʻe he “Talateu ki he Kalasí” ha fakahinohino ki he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi ʻelemēniti angamaheni ʻe fā ʻo e lēsoni ʻoku hoko maí.
Ko Hono Fakatupulaki ʻo e Ako Fakatāutahá
Kimuʻa pea kamata e kalasí, fakakaukau ke ʻoange ki he kau akó ha pōpoaki ʻe taha pe lahi ange mei he ngaahi pōpoaki ko ʻení pe ko haʻo pōpoaki pē ʻaʻau:
-
ʻI hoʻo lau fekauʻaki mo e aʻusia ʻa Sitīvení (vakai, Ngāue 7:51–60), fakakaukau ki he founga kuó ke tali ʻaki ki he ngaahi akonaki ʻa e kau taki ʻo e Siasí ʻe ala faingataʻa ke fanongo ki aí.
-
ʻOkú ke ongoʻi nai ʻokú ke pōpula ki he ngaahi fehalaaki ʻo e kuohilí? Fakakaukau ki he founga ʻe lava ke akoʻi atu ai ʻe he aʻusia ʻa Paula ʻi he hala ki Tāmasikusí ʻi he Ngāue 9:1–22 ʻa e founga te ke maʻu ai ha tauʻatāina mei he ngaahi fehalaaki he kuohilí.
-
Te ke lava fēfē ʻo maʻu lahi ange ʻa e mālohi ʻo e ʻOtuá? Fakakaukau ki he meʻa ʻokú ke ako ʻi hoʻo ako ʻa e Ngāue 8:9–24, 27–40; 9:32–43.
Ngaahi Fehuʻí mo e Vahevahé
Tuku ha taimi ki he kau akó ke nau ʻeke ha ngaahi fehuʻi mo fevahevaheʻaki ha ngaahi fakakaukau mo e ngaahi moʻoni naʻa nau ʻilo ʻi heʻenau ako fakataautaha ʻa e Ngāue 6–9.
Akoʻi ʻo e Taukeí
ʻE lava ke tokoni ʻa e Ngāue 6:8–15; 7:51–60 ke fakaʻaongaʻi ai ʻa e taukei “Ko e Mahino ʻa e Folofolá ʻi hono Puipuituʻá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí
ʻOku ʻoatu ha ngaahi founga ako lahi maʻau mo hoʻo kau akó. Fili ʻi he faʻa lotu ʻa e fili pe ngaahi fili ʻe mahuʻingamālie taha ki hoʻo kalasí.
ʻE founga fēfē haʻaku tali tauʻatāina ange ʻa e ivi tākiekina ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní?
Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukau ki ha pōpoaki mei he palōfita ne nau ʻuluaki fakatokangaʻi ʻoku faingataʻa ke nau talí. Fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi tali ko ʻení, pea fakaafeʻi e kau akó ke nau fili ʻa e meʻa ʻoku feʻunga taha mo e ongo naʻa nau maʻú.
-
Naʻá ku tali tauʻatāina ʻa e pōpoakí.
-
Naʻá ku ongoʻi ha fakafepaki ki he pōpoakí.
-
Naʻá ku ongoʻi ʻita mo fakafepaki ki he pōpoakí.
Fakamatalaʻi ange ʻi he Ngāue 6–7, ʻoku tau ako ai fekauʻaki mo ha taki ʻo e Siasí ko Sitīveni. Naʻá ne fai ha malanga naʻe ʻikai saiʻia ai ha kau taki ʻe niʻihi ʻo e kau Siú. ʻI hono ako ʻe he kau akó ʻa e fakamatala ko ʻení, fakaafeʻi kinautolu ke fakakaukau ki he meʻa te nau lava ʻo ako meia Sitīveni mo e kau taki ʻo e kau Siú.
Fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi fehuʻi mo e maʻuʻanga tokoni ko ʻení. Fakaafeʻi e kau akó ke ako e ngaahi potufolofolá ke mahino lelei ange kiate kinautolu ʻa e puipuituʻa mo e kakano ʻo e pōpoaki ʻa Sitīvení (vakai ki he taukei ko e “Ko e Mahino ʻa e Folofolá ʻi hono Puipuituʻá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá).
-
Ko e hā ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e uiuiʻi ʻo Sitīveni ʻi he Siasí? (Lau ʻa e Ngāue 6:1–8.)
-
Ko e hā ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e kakai naʻe akoʻi ʻe Sitīvení? (Lau ʻa e Ngāue 6:9–15.)
-
Lau ʻa e “Ngāue 7:1–53. Naʻe fakaʻaongaʻi fēfeeʻi ʻe Sitīveni ʻa e hisitōlia ʻo e Tohi Tapú ke taukapoʻi ʻaki iá?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú.
Hili hono tuku ha taimi ke ako aí, fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe e meʻa ne nau ako fekauʻaki mo Sitīvení, ko ʻene kau fanongó, mo ʻene pōpoakí.
Lau fakataha ʻa e Ngāue 7:51–60 pe mamata ʻi he “The Martyrdom of Stephen” (mei he taimi 3:00 ki he 5:43). Te ke lava ʻo fai ha taha pe lahi ange ʻi he ngaahi fehuʻi ko ʻení:
-
ʻOkú ke pehē ʻoku ʻuhinga ki he hā ke tekeʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní?
-
Ko e hā naʻe hoko ki he kakaí ʻi heʻenau fakafisingaʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní? (Tokoni ke mahino ki he kau akó ko e taimi ʻoku tau fakafisingaʻi ai e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻoku ngalingali ange ke tau fakasītuʻaʻi ʻa e ʻEikí mo ʻEne kau tamaioʻeiki kuo fakamafaiʻí.)
-
Ko e hā naʻe hoko kia Sitīveni ʻi heʻene fakaava hono lotó ki he Laumālie Māʻoniʻoní? (Tokoni ke mahino ki he kau akó ko e taimi ʻoku tau maʻu ai e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻoku tau ʻunuʻunu ke ofi ange ai kia Sīsū Kalaisi mo e Tamai Hēvaní.)
-
Ko e hā ha ngaahi sīpinga ʻo e founga ʻoku tau fakafisingaʻi ai e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi hotau kuongá ni?
Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukau ki ha taimi ne nau ongoʻi ai hano fakataueleʻi kinautolu ke fakafisingaʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. Te nau lava leva ʻo fakafaikehekeheʻi ʻa e aʻusia ko ʻení mo ha taimi naʻa nau fakaava ai honau lotó ki he Laumālie Māʻoniʻoní. ʻI hono fakafehoanaki ʻe he kau akó ʻa e ngaahi aʻusia ko ʻení, ʻai ke nau lekooti ʻa e ngaahi foʻi lea pe kupuʻi lea ʻoku nau fakamatalaʻi ʻa e faikehekehé. Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke vahevahe ʻenau ngaahi fakakaukaú. Ke tokoni ʻi he fealeaʻaki ko ʻení, te mou lava ʻo mamata ʻi he “Feeling the Holy Ghost” (3:17).
Te mou lava ʻo fakaʻosi ʻa e ʻekitivitī akó ʻaki hano lau fakataha ʻa e lea ko ʻeni ʻa ʻEletā Lainolo A. Lasipení:
Naʻe ʻafioʻi ʻe heʻetau Tamai Hēvaní te tau fehangahangai mo ha ngaahi faingataʻa, mamahi, mo e puputuʻu ʻi he moʻui fakamatelié; ka naʻá Ne ʻafioʻi te tau fefaʻuhi mo ha ngaahi fehuʻi, loto-mamahi, fakatauele mo ha ngaahi vaivai. Naʻá Ne foaki mai e Laumālie Māʻoniʻoní, ke tau maʻu mei ai ha mālohi fakamatelie mo ha tataki fakalangi.
ʻOku haʻi kitautolu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ki he ʻEikí. Ko Hono fatongia fakalangí, ke tataki fakalangi, fakamoʻoniʻi, akoʻi, mo ueʻi kitautolu ke tau ʻaʻeva ʻi he maama ʻa e ʻEikí. (“Tuku ke Taki ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní,” Liahona, Mē 2017, 93)
ʻOange ha taimi ki he kau akó ke nau fakakaukau mo lekooti ʻa e meʻa te nau lava ʻo fai ke nau tali tauʻatāina ange ai ʻa e ivi tākiekina ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.
Ko e hā ʻoku ʻafioʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻiate aú?
Te ke lava ʻo kamata ʻa e ʻekitivitií ʻaki hano fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi ʻīmisi mo e ngaahi fakamatala ko ʻení:
“ʻI heʻeku tupu haké, ʻoku ʻikai ke u fakapapauʻi pe ʻoku lahi ha meʻa te u lava ʻo tokoni ai ki he Siasi ʻo e ʻEikí.”
“ʻOku ou fie ʻalu ʻo ngāue fakafaifekau, ka ʻoku ʻikai ke u fakapapauʻi ʻi he ngalikehe hoku ʻulungāngá te u lava ʻo hoko moʻoni ko e faʻahinga faifekau ʻoku fekumi ki ai ʻa e Siasí.”
“Kuo fuʻu lahi e ngaahi fehalaaki kuó u fai ʻi ha ngaahi taʻu lahi. ʻE tali fēfē nai au ʻe he ʻOtuá?”
-
Ko e hā ha palopalema tatau ʻokú ke vakai ki ai ʻi he ngaahi sivisiviʻi pē kita ko ʻení?
Poupouʻi e kau akó ke nau fakalaulauloto ki he ngaahi fakamatala ko ʻení ʻi heʻenau ako lahi ange fekauʻaki mo Saulá.
Fakaafeʻi e kau akó ke lau e Ngāue 8:1–4; 9:1–2 pea ke lekooti ha puipuituʻa nounou ʻo Saula ʻo fakatefito ʻi he ngaahi veesi ko ʻení. Kole ange ki ha niʻihi ʻo e kau akó ke lau e meʻa ne nau tohí.
-
Kapau ko e meʻa pē ʻeni naʻá ke ʻilo fekauʻaki mo Saulá, te ke pehē ko e faʻahinga tangata fēfē nai ia? Te ke ongoʻi fēfē kapau te ne ʻalu atu ki ho ʻapí pe ki homou houalotu sākalamēnití?
Fakaafeʻi e kau akó ke nau lau e Ngāue 9:3–22 pe mamata ʻi he “The Road to Damascus” (5:23), ʻo kumi e meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he aʻusia ko ʻení fekauʻaki mo Saula pea mo e ʻEikí. Hili hono lau e ngaahi veesi ko ʻení pe mamata ʻi he vitioó, te ke lava ʻo ʻoange ha taimi ki he kau akó ke nau aleaʻi e meʻa ne nau akó. Te nau lava ʻo ʻiloʻi ha ngaahi moʻoni hangē ko ʻení: ʻOku ʻafioʻi ʻe Sīsū Kalaisi e meʻa ʻoku tau malava ki he leleí mo ʻomai ha ngaahi faingamālie ke tau liliu ai. Neongo hotau kuohilí, ka te tau lava ʻo fili ke liliu kitautolu ʻe Sīsū Kalaisi pea hoko ko ha meʻangāue ʻi Hono toʻukupú.
Ko Hono Fakatupulaki ʻEtau Founga Akoʻí mo e Akó
Tokoniʻi ʻa e kau akó ke ʻilo ʻa e ʻofa, mālohi mo e ʻaloʻofa ʻa e ʻEikí ʻi heʻenau moʻuí. ʻOku lelei ke ʻilo ki he ʻofa, mālohi, mo e ʻaloʻofa ʻa e Fakamoʻuí, ka ʻoku fiemaʻu foki ke tau aʻusia ia. Kumi ha ngaahi faingamālie ke tokoni ke manatuʻi ʻe he kau akó ʻa e taimi kuo nau aʻusia ai ʻa e ʻofa, mālohi, mo e ʻaloʻofa ʻa Sīsū Kalaisí. Kapau ʻoku ʻikai ongoʻi ʻe he kau akó kuo nau aʻusia e ngaahi meʻá ni, fakaafeʻi ke nau lotu ke maʻu ha ngaahi aʻusia pehē.
Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi fehuʻi ko ʻení. Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakalaulauloto mo lekooti ʻenau ngaahi fakakaukau fekauʻaki mo e ngaahi fehuʻi ʻoku felāveʻi taha mo kinautolú:
-
Ko e hā nai ha meʻa ʻoku ʻafioʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻiate koe ʻoku ʻikai lava ha taha ʻo mamata ki ai? Te ke ʻiloʻi fēfē ʻa e meʻa ʻokú Ne ʻafioʻi ʻiate koé? (Te ke lava ʻo mamata ʻi he “Tefitoʻi ʻUlungaanga Moʻoni ʻOku ʻIloʻi ai Kitautolú” [3:39].)
3:40 -
Ko e hā ha ngaahi founga ʻe ala taʻofi ai koe ʻe hoʻo ngaahi fehalaaki pe angahala he kuohilí? Ko e hā ha ngaahi fili te ke lava ʻo fai kae lava ke fakatauʻatāinaʻi koe ʻe he ʻEikí mei ho kuohilí?
-
Ko hai nai te ke lava ʻo taʻofi koeʻuhí ʻokú ke sio pē kiate ia ʻi heʻene ngaahi fehalaaki he kuohilí? ʻE liliu fēfē ʻe he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi ʻa e anga hoʻo vakai kiate koe mo e niʻihi kehé?
Fakakaukau ke mou lau fakataha ʻa e lea ko ʻeni ʻa ʻEletā Kēvini S. Hamilitoní. Fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ha ngaahi sīpinga ʻo ha kakai kuo nau hoko ko ha kau ākonga faivelenga ʻo Sīsū Kalaisi, neongo e ngaahi fehalaaki he kuohilí. Poupouʻi e kau akó ke nau fakakaukau ki ha taha (mahalo ko kinautolu pē) te nau feinga ke sio lelei ange ki ai ʻo fakafou ʻi he fofonga ʻo e Fakamoʻuí. Pe te ke lava ʻo mamata ʻi he “His Grace—Am I Beyond Saving?” (6:25).
Naʻe fokotuʻu ʻe he Fakamoʻuí ʻa ʻEne Fakalelei taʻe-fakangatangata mo taʻengatá koeʻuhí ke tau lava ʻo liliu, fakatomala, pea hoko ʻo lelei ange. … ʻI heʻetau hoko ko e ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine ʻo ha Tamai Hēvani ʻofá, ʻoku tau maʻu ai ʻiate kitautolu pē ʻa e mālohi ke liliú.
ʻOku fonu ʻi he folofolá ʻa e ngaahi sīpinga ʻo e kakai tangata mo fafine ne nau liliú.
Ko Saula, ko ha tangata Fālesi mo faʻa fakatanga ki he siasi faka-Kalisitiané ʻi he kuonga muʻá, naʻe hoko ia ko Paula, ko ha ʻAposetolo ʻa e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí. (““Te U Liliu ʻa e Ngaahi Meʻa Vaivaí ko e Mālohi”,” Liahona, Mē 2022, 52)
Te u lava fēfē ʻo maʻu lahi ange ʻa e mālohi ʻo e ʻOtuá?
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi fakamatala ko ʻení pe tatau mo iá:
-
“ʻOku ʻikai ke u faʻa vahevahe ʻeku tuí koeʻuhí ʻoku ʻikai fuʻu lelei ʻeku talanoa fekauʻaki mo ʻeku tuí.”
-
“ʻOku ou fakaʻehiʻehi mei hono foaki e ngaahi tāpuaki ʻo e lakanga fakataulaʻeikí koeʻuhí ʻoku ou hohaʻa he ʻikai ke u lea ʻaki e ngaahi meʻa totonú.”
-
“Naʻe ʻikai ke u tali ha uiuiʻi koeʻuhí naʻe ʻikai ke u ongoʻi te u lava ʻo fakahoko lelei ia.”
-
Ko e hā ha ngaahi founga kehe ʻoku ʻikai ke tau maʻu ai ha loto-falala pe ongoʻi ʻoku ʻikai ke tau malava ʻo fai e ngāue ʻa e ʻOtuá?
Fakaʻaliʻali e fakamatala ko ʻeni ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní pe mamata ʻi he “Increase Our Access to His Power” (0:29).
Kapau te tau hū ki he ʻao ʻo e ʻEikí ʻi he loto-fakatōkilalo mo kole kiate Ia ke Ne akoʻi kitautolu, te Ne fakahinohino mai e founga ke fakalahi ai ʻetau maʻu Hono mālohí. (“Ko Hono Ngāueʻi ʻo e Mālohi ʻo e Lakanga Fakataulaʻeikí,” Liahona, Mē 2016, 69)
Fakamatalaʻi ange ʻoku ʻi he Ngāue 8 mo e 9, ʻoku ʻi ai ha talanoa ʻe tolu te ne lava ʻo akoʻi kitautolu fekauʻaki mo hono maʻu e mālohi ʻo e ʻOtuá. Fakaafeʻi e kau akó ke nau lau ha taha pe lahi ange ʻo e ngaahi talanoa ko ʻení, ʻo kumi e ngaahi tefitoʻi moʻoni fekauʻaki mo hono maʻu e mālohi ʻo e ʻOtuá.
-
Ngāue 8:9–24: Ko e feinga ʻa Saimone ke fakatau mai e mālohi ʻo e lakanga fakataulaʻeikí.
-
Ngāue 8:27–40: Ko e akoʻi mo papitaiso ʻe Filipe ha tangata maʻu mafai mei ʻItiopea.
-
Ngāue 9:32–43: Ko e fakamoʻui ʻe Pita ha tangata mo fokotuʻu hake ʻa Tāpaitá.
Hili hono fakaʻatā ha taimi ki he akó, fakaafeʻi ʻa e kau akó ke vahevahe ʻa e ngaahi moʻoni naʻa nau maʻú. Te nau lava ʻo vahevahe ha ngaahi moʻoni hangē ko ʻení: He ʻikai ke tau lava ʻo fakaʻaongaʻi ha ngaahi founga fakamāmani ke maʻu ʻaki e mālohi ʻo e ʻOtuá. ʻOku tau fakatupulaki hotau mālohi ke fai e ngāue ʻa e ʻOtuá ʻi he taimi ʻoku tau tali vave ai ki he ngaahi ueʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻOku tau fakatupulaki ʻetau malava ke maʻu e mālohi ʻo e ʻOtuá ʻi he taimi ʻoku tau akoʻi ai fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi mei he folofolá. ʻI he taimi ʻoku tau tūʻulutui ai ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá ʻi he lotu fakatōkilaló, ʻoku tau fakatupulaki ai ʻetau malava ke maʻu Hono mālohí.
ʻI hono vahevahe ʻe he kau akó ʻa e ngaahi moʻoni ne nau maʻú, te ke lava ʻo fai ange ha ngaahi fehuʻi vakaiʻi ʻokú ne fakaʻaongaʻi ʻenau aʻusiá. Hangē ko ʻení, te ke lava ʻo ʻeke ange ʻeni:
-
Ko e fē ha taimi kuó ke sio ai ki he ngāue ʻa e moʻoni ko ʻení ʻi hoʻo moʻuí pe ʻi he moʻui ʻa ha taha ʻokú ke ʻilo?
Ke tokoni ke ongoʻi ʻe he kau akó ʻa e moʻoni mo e mahuʻinga ʻo e meʻa ʻoku nau akó, te ke toe lava ʻo fakaʻaliʻali ʻa e lea ʻa Palesiteni Nalesoní. Fakaafeʻi e kau akó ke nau fehuʻi ʻi he loto-fakatōkilalo ki he ʻEikí pe ko e hā te Ne fie akoʻi kiate kinautolu fekauʻaki mo e founga ke fakatupulaki ai ʻenau maʻu Hono mālohí.
Ke tokoni ke fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó ʻa e meʻa ʻoku nau ako mo ongoʻí, fakaafeʻi ke nau fakakaukau ki he founga te nau lava ai ʻo akoʻi ʻa e meʻa kuo nau akó ki he niʻihi kehe ʻi he kalasí. Hangē ko ʻení, ʻe lava ke faʻu ʻe he kau akó ha meme, vahevahe ha aʻusia fakataautaha, kumi ha kupuʻi lea mahuʻinga, pe fakaʻaongaʻi ha founga fakafaiako kehe. Hili ʻenau maʻu ha taimi ke teuteú, fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe mo hanau hoa ʻa e meʻa ne nau ako fekauʻaki mo hono maʻu e mālohi ʻo e ʻOtuá ʻi heʻenau moʻuí.
Fakakaukau ke fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ʻenau pōpoakí mo ha taha ʻoku ʻikai kau ʻi he kalasí, hangē ko ha kaungāmeʻa, mēmipa ʻo e fāmilí, pe ko ha taha ʻoku nau ngāue fakaetauhi ki ai. Te nau lava ʻo vahevahe tonu ʻa e pōpoakí ni pe ʻi he mītia fakasōsialé.