“Mātiu 15–17; Maʻake 7–9,” Fuakava Foʻoú—Tohi Lēsoni maʻá e Faiako ʻInisititiutí (2025)
Ko e Liliu ʻa Kalaisí, tā fakatātaaʻi ʻe Greg K. Olsen
Mātiu 15–17; Maʻake 7–9
Naʻe fehangahangai ʻa Sīsū mo ha fakafepaki lahi ange mei ha tokolahi ʻo e kau tangata tohí, kau Fālesí, mo e kau Sātusí. Naʻá Ne valokiʻi kinautolu ʻi heʻenau fakamuʻomuʻa e ngaahi tukufakaholo ʻa e tangatá ʻi he fono ʻa e ʻOtuá. Naʻá Ne akoʻi ʻa e meʻa ʻokú ne fakaʻuliʻi moʻoni kitautolú, ʻuhinga ʻo e toʻo hake hotau kolosí pea muimui ʻiate Iá, mo e founga ke ikunaʻi ai ʻa e taʻe-tuí. Naʻe fakamoʻoni ʻa Pita ko Sīsū ʻa e Kalaisí. Naʻe talaʻofa ange ʻe Sīsū kia Pita “ʻa e kī ʻo e puleʻanga ʻo e langí” (Mātiu 16:19). Naʻe foaki ʻa e ngaahi kī ko ʻení kia Pita, Sēmisi, mo Sione ʻi he Moʻunga ʻo e Liliú.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehé
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú, “Mātiu 15–17; Maʻake 7–9”
ʻOku ʻomi ʻe he “Talateu ki he Kalasí” ha fakahinohino ki he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi ʻelemēniti angamaheni ʻe fā ʻo e lēsoni ʻoku hoko maí.
Ko Hono Poupouʻi ʻo e Ako Fakatāutahá
Kimuʻa pea kamata e kalasí, fakakaukau ke ʻoange ki he kau akó ha pōpoaki ʻe taha pe lahi ange mei he ngaahi pōpoaki ko ʻení pe ko haʻo pōpoaki pē ʻaʻau:
-
Lau ʻa e Mātiu 15:1–20. Fakakaukauʻi pe ʻoku ʻi ai hamou ngaahi fatungamotuʻa pe tukufakaholo ʻokú ne taʻofi koe mei he ʻunu ʻo ofi ange ki he Fakamoʻuí.
-
Ako ʻa e Mātiu 16:18–19, pea fakakaukau ke mou mamata ʻi he foʻi vitiō “Where Are the Keys?” (2:51). Mateuteu ke vahevahe mo e kalasí hoʻo ngaahi fehuʻi fekauʻaki mo e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí.
2:51 -
Kuo ʻi ai nai ha taimi kuó ke ongoʻi ai ʻoku ʻikai feʻunga hoʻo tuí? Lau ʻa e Maʻake 9:17–27 ke ʻilo ʻa e founga naʻe fakamālohia ai e tui ʻa ha tamai.
Ngaahi Fehuʻí mo e Vahevahé
ʻOange ha taimi ki he kau akó ke nau fai ai ha ngaahi fehuʻi mo vahevahe ʻa e ngaahi ʻilo mo e ngaahi moʻoni naʻa nau ako ʻi heʻenau ako fakafoʻituitui ʻa e Mātiu 15–17; Maʻake 7–9.
Ako Fakataukeí
ʻE lava ke hoko ʻa e Mātiu 16:24–26 mo e Liliu ʻa Siosefa Sāmita ʻo e Mātiu 16:25–26 (ʻi he Mātiu 16:24) ʻo ʻaonga ke fakaʻaongaʻi ai ʻa e taukei “Ko Hono Fakaʻaongaʻi ʻo e Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Taki ʻo e Siasí ke Mahino ʻa e Ngaahi Folofolá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí
ʻOku ʻoatu ha ngaahi founga ako lahi maʻau mo hoʻo kau akó. Fili ʻi he faʻa lotu pe ko e meʻa pe ngaahi meʻa fē ʻe uhingamālie taha ki hoʻo kalasí.
ʻOku tākiekina fēfē ʻe hoʻomou ngaahi tukufakaholó mo e anga fakafonuá ho tuʻunga fakalaumālié?
Te ke lava ʻo kamata ʻaki haʻo kole ki he kau akó ke nau talaatu ha ngaahi fatungamotuʻa mo ha ngaahi tukufakaholo ʻi honau anga fakafonuá pea hiki kinautolu ʻi he palakipoé. Hili hono ʻai ʻo e lisí, fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau fakakaukau ki he ngaahi tukufakaholo mo e ngaahi fatungamotuʻa ko ʻení ʻi he lolotonga ʻo e ʻekitivitī ako ko ʻení.
Fakamahinoʻi ange naʻe fakaʻapaʻapaʻi lahi ʻa e tala tukufakaholo ʻa e kaumātuʻá, pe fono naʻe ʻikai tohí ʻi he kuonga ʻo Sīsuú. Ko ha faʻunga ia ʻo ha ngaahi tuʻutuʻuni, mo ha ngaahi angafai naʻe fakataumuʻa ke tokoni ke moʻui ʻaki ʻe he kakaí e fono ʻa Mōsesé. Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau lau ʻa e Maʻake 7:1–13, ʻo kumi e meʻa naʻe akoʻi ʻe Sīsū fekauʻaki mo e tukufakaholo ʻo e fanofano kimuʻa pea toki kaí mo e tukufakaholo ʻo e fakatapuí (corban) (vakai, “Mātiu 15:4–9. Naʻe fakaʻaongaʻi hala fēfē ʻe he kau Fālesí ʻa e fakatapuí?” mo e “Maʻake 7:1–8. Ko e hā naʻe fakaangaʻi ai ʻe ha kau tangata tohi mo e kau Fālesi ʻe niʻihi ʻa e kau ākonga ʻa e Fakamoʻuí ʻi he ʻikai fanofano honau nimá?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú).
-
Te tau fakaʻaongaʻi fēfē ʻa e ngaahi akonaki ʻa e ʻEikí fekauʻaki mo e angafai mo e ngaahi tukufakaholo ʻa e kau mātuʻa ʻi hotau kuongá? (ʻE lava ke talaatu ʻe he kau akó ha tefitoʻi moʻoni hangē ko ʻení: ʻOku totonu ke tau fakaʻehiʻehi mei he ngaahi tukufakaholo mo e fatungamotuʻa ʻokú ne taʻofi kitautolu mei heʻetau ʻunu ke ofi ange ki he ʻEikí pea talangofua ki Heʻene ngaahi fekaú.)
-
Ko e hā ha ngaahi tukufakaholo pe fatungamotuʻa fakalotofonua te ne lava ke taʻofi kitautolu mei haʻatau ʻunu ke ofi ange ki he ʻEikí mo talangofua ki Heʻene ngaahi fekaú? (ʻE lava ke fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó ʻa e tefitoʻi moʻoni ʻi ʻolungá ke fakafuofuaʻi ʻaki ʻa e ngaahi fatungamotuʻa mo e tukufakaholo ʻi he palakipoé.)
Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali mo vahevahe ʻa e fakamatala ko ʻeni naʻe fai ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesí:
ʻOku akoʻi kitautolu ʻe he Siasí ke tukuange ha faʻahinga tukufakaholo fakataautaha pe fakafāmili pe ha faʻahinga founga ngāue ʻoku fepaki mo e ngaahi akonaki ʻa e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí. … ʻOku mau kole atu ki hotau kāingalotu … ke liʻaki e ngaahi tukufakaholo mo e anga fakafonua pe tōʻonga fakamatakali ʻokú ne ʻave ai kinautolu ke mamaʻo mei he hala ʻo e fakalakalaká mo e tupulakí. ʻOku mau kole atu ki he taha kotoa ke mou kaka ki he tuʻunga māʻolunga ange ʻo e tukufakaholo ‘o e ongoongoleleí, ki he ngaahi tōʻonga mo e tukufakaholo ʻoku fakavaʻe ʻi he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí. (“The Gospel Culture,” Ensign, Mar. 2012, 42–43)
ʻOange ha ngaahi miniti siʻi ki he kau akó ke nau talaatu ha fatungamotuʻa pe tukufakaholo te nau ala fiemaʻu ke toʻo mei heʻenau moʻuí ka nau lava ʻo muimui kakato ange ki he Fakamoʻuí. ʻE lava foki ke vahevahe ʻe he kau akó ha ngaahi fatungamotuʻa pe tukufakaholo ʻe tokoni ke nau nofo maʻu ʻi he hala ʻo e fuakavá.
Fakatokangaʻi ange: Fakatatau mo e fiemaʻu ʻa e kau akó, fakakaukau ke aleaʻi ha ngaahi founga te nau lava ai ʻo tuʻu maʻu ʻi he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí pea mo kei fakaʻapaʻapaʻi ʻa e fāmilí pe ngaahi tukufakaholo fakalotofonua ʻoku ʻikai fenāpasi mo hono moʻui ʻaki ʻo e ongoongoleleí.
Mātiu 16:24–26; Liliu ʻa Siosefa Sāmita ʻo e Mātiu 16:25–29; Maʻake 8:34–38
Ko e hā ʻoku ʻamanaki ʻa e ʻEikí ke fakahoko ʻe Heʻene kau ākongá?
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali ha ngaahi fakatātā ʻo e fua ʻe he Fakamoʻuí ʻa e kolosí. Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukau ki he ngaahi fakakaukau mo e ngaahi ongo ʻoku nau maʻu ʻi heʻenau mamata ki he ngaahi ʻīmisi ko ʻení. Te ke ala fakaafeʻi ha kau ako tokosiʻi ke nau vahevahe ʻenau ngaahi fakakaukaú mo ʻenau ngaahi ongó.
Fakaʻaliʻali mo lau ʻa e fakamatala ko ʻeni ʻa ʻEletā ʻUilise Soālesí:
Naʻe fakataumuʻa pea heliaki hono fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū e kolosí ke tokoni ke mahino lelei ange ki Heʻene kau ākongá ʻa e ʻuhinga moʻoni ʻo e feilaulau mo e līʻoa ʻi he ngāue ʻa e ʻEikí. … ʻOku fiemaʻu ke fakaatá [hotau] ʻatamaí mo hotau lotó ke mahino kakato ange kiate kitautolu ʻa e mahuʻinga ke tau fuesia pē ʻetau ngaahi kavengá pea muimui kiate Iá. (“Fua ʻEtau Kavengá,” Liahona, Nōvema 2019, 113)
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali ʻa e fakamatala taʻe-kakato ko ʻení: Te tau lava ke fua hotau kolosí pea muimui ʻia Sīsū Kalaisi ʻaki haʻatau …
Fakaafeʻi e kau akó ke nau lau ʻa e Mātiu 16:24–26 mo e Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, Mātiu 16:25–29 (Gospel Library), pea kumi mo lekooti ha ngaahi founga kehekehe ke nau lava ai ʻo fakakakato ʻa e fakamatalá. ʻE lava ke hiki ʻe he kau akó ʻenau ngaahi sētesi kakató ʻi he palakipoé. ʻE ala kau ʻi he ngaahi talí ʻa e ʻū meʻa ko ʻení:
-
Te tau lava ʻo fua hotau kolosí pea muimui ʻia Sīsū ʻaki haʻatau:
-
Fakasītuʻaʻi ʻa e anga taʻe-māʻoniʻoni kotoa pē.
-
Fakasītuʻaʻi ʻa e ngaahi holi fakamāmaní.
-
Tauhi ʻa e ngaahi fekaú.
-
Fakafemoʻuekinaʻi ʻetau moʻuí ʻi he ngāue ʻa e Fakamoʻuí.
-
ʻE lava ke fili ʻe he kau akó ʻiate kinautolu pē pe mo hanau hoa ha taha ʻo e ngaahi fakamatala kuo ʻosi fakakakató pea fakaloloto ʻenau mahino ki aí ʻaki hano fakaʻaongaʻi ʻa e taukei “Ko Hono Fakaʻaongaʻi ʻo e Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Taki ʻo e Siasí ke Mahino ʻa e Folofolá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá. Hili iá pea fakaafeʻi e kau akó ke nau teuteu ha fakamatala nounou ki he ʻuhinga ʻo e fakamatalá. Fakaafeʻi ke nau teuteuʻi ha tūkunga pe sīpinga moʻoni he moʻuí ʻokú ne fakahaaʻi ʻa e founga ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ai ʻa e fakamatalá ʻi he moʻui fakaʻahó.
Ko e kakato pē teuteu ʻa e kau akó, te nau lava ʻo faʻu ha fanga kiʻi kulupu, pea fevahevaheʻaki ʻa e meʻa ne nau teuteú.
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali ʻa e fehuʻi ko ʻení pea fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau lekooti ʻenau ngaahi fakakaukaú:
-
Ko e hā ha meʻa te ke lava ʻo kamataʻi, taʻofi, pe hoko atu hono faí ke fua ai ho kolosí pea muimui ʻi he Fakamoʻuí?
Fakatokangaʻi ange: Kapau ʻoku ʻi ai ha ngaahi fehuʻi ʻa e kau akó fekauʻaki mo e ʻuhinga ʻoku ʻikai ke tau fakaʻaongaʻi ai ʻa e fakataipe ʻo e kolosí ʻi he founga ʻoku fai ʻe he kau Kalisitiane kehé, fakaafeʻi ke nau lau ʻa e lea ʻa Palesiteni Sefilī R. Hōlaní “Hiki Hake ki he Kolosí” (Liahona, Nōvema 2022, 77–80).
Mātiu 16:13–19; 17:1–9; Maʻake 9:2–13
Ko e hā ha ʻuhinga ʻe lava ai ke u falala ki he kau taki ʻa e ʻEikí mo Hono Siasí?
Fakamahinoʻi ange kuo ʻilo ʻe he kau fakatotoló ʻoku tokolahi ha kakai kei talavou ʻoku nau “taʻe-falala ki he ngaahi kautahá—kau ai e tui fakalotú” (Anthony D. Perkins, “The Greatest Cause in History,” Ensign, June 2019, 63). Te mou ala aleaʻi nounou ʻa e ʻuhinga ʻe lava ke ongoʻi pehē ai ha kakai kei talavou tokolahi.
Fakamatalaʻi ange ʻoku ʻomai ʻe he Fakamoʻuí ʻi he Mātiu 16:13–19, ha ngaahi akonaki mahuʻinga te ne lava ʻo fakalahi ʻetau falala ki Hono Siasí mo kinautolu ʻoku nau takí. Tohiʻi ʻi he palakipoé ʻa e Fakamoʻoni ʻo e Fakamoʻuí, Maka Ko ʻEní, mo e Ngaahi Kī ʻo e Puleʻangá . Fakaafeʻi e kau akó ke nau fili ha taha ʻo e ngaahi tefitó pea faʻu ha fanga kiʻi kulupu mo kinautolu ʻoku nau fie ako ʻa e tefito tataú.
Tufa ki he kau akó ʻa e laʻipepa tufa fekauʻaki mo iá ke ne taki kinautolu ʻi heʻenau akó.
Hili hano tukuange ha taimi ke ako mo aleʻai ai, fakaafeʻi ʻa e kau akó ke hiki ʻenau ngaahi tefitoʻi moʻoní pe ʻiló ʻi lalo he ʻuluʻi tohi totonú ʻi he palakipoé, kapau kuo teʻeki ai ke nau fai ia. Hili ia pea fakaafeʻi leva ke nau lau ʻa e ngaahi fakamatala kehé.
Ka hili hono lau ʻe he kau akó e fakamatala honau kaungā-akó, te ke lava ʻo fakaafeʻi ke nau vahevahe ʻa e meʻa kuo nau ilo mo ongoʻi ʻi he aʻusia ko ʻení. Fakaafeʻi ha kau ako ʻe niʻihi ke nau fakamatalaʻi e founga kuo faitokonia ai ʻenau falala ki he Siasí ʻe heʻenau ʻilo ko ia ʻoku foaki ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e fakahā mo e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ki Heʻene palōfitá mo e kau ʻAposetoló ke tataki Hono Siasí.
Fēfē kapau ʻoku ʻikai mālohi tatau ʻeku tui kia Sīsū Kalaisí mo e tuʻunga ʻoku ou loto ki aí?
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali ha fakatātā ʻo Sīsū Kalaisi. Kole ki hoʻo kau akó ke nau fakalaulauloto ki he ngaahi fehuʻi ko ʻení:
-
Ko e hā hoʻo ngaahi tui mālohi taha fekauʻaki mo e Fakamoʻuí?
-
Ko e hā ha ngaahi founga ʻe ngāvaivai ai hoʻo tui ki he Fakamoʻuí?
Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau kumi ha ngaahi founga ke fakamālohia ai ʻenau tui kia Sīsū Kalaisí ʻi heʻenau ongoʻi ʻoku ngāvaivaí.
Ko e Fakatupulaki ʻo ʻEtau Founga Akoʻí mo e Akó
Tokoni ke maʻu ʻe he kau akó ha ʻuhinga fakataautaha ʻi he folofolá. ʻI hono ako ko ia ʻe he kau akó ʻa e folofolá, poupouʻi ke nau fakalaulauloto mo fakafanongo ki he meʻa ʻoku akoʻi ange ʻe he Laumālié. Te nau lava ʻo fehuʻi pē kiate kinautolu: Te u fakatatau fēfē nai ʻa e ngaahi moʻoni ʻoku ou akó ki heʻeku moʻuí? (vakai, 1 Nīfai 19:23).
Lau fakataha mo e kalasí ʻa e Maʻake 9:17–27 ʻo kumi ‘a e founga naʻe tokoni ai ʻa e fakamoʻuí ke fakamālohia e tui ʻa ha tangatá. Te ke lava ʻo fai ha taha ʻo e ngaahi meʻa ko ʻení ke tokoni ke sioloto ʻa e kau akó ki he aʻusia ko ʻení:
Mamata ʻi he “Finding Faith in Christ” (mei he taimi 9:55 ki he 10:47).
Mamata, lau, pe fanongo ki hono toe fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Sefilī R. Hōlani ʻa e talanoa ko ʻení ʻi heʻene lea “ʻEiki, ʻOku Ou Tuí” (mei he taimi kouti 0:00 ki he 3:47; Liahona, Mē 2013, 93).
Fakakaukauʻi pe ko e fē ʻi he ngaahi fehuʻi ko ʻení ʻe lava ʻo tokoni ke fakaloloto e ako ʻa e kau akó:
-
ʻOkú ke pehē ko e hā e meʻa ʻoku mahuʻinga ʻi he tangi ʻaloʻimataʻia ʻa e tamaí, “ʻEiki, ʻoku ou tui; ke ke tokoniʻi au telia ʻeku taʻe-tuí”? (Maʻake 9:24). Ko e fē ha taimi kuó ke ongoʻi ai, pe ʻe ha taha ʻokú ke ʻiloʻi, tatau mo e tamai ko ʻení?
-
ʻE tokoniʻi fēfē kitautolu ʻe he aʻusia ko ʻení, ʻi heʻetau ongoʻi ʻo hangē ʻoku ngāvaivai ʻetau tuí? (ʻE ala talaatu ʻe he kau akó ha foʻi moʻoni hangē ko ʻení: ʻI heʻetau kumia e tokoni ʻa e ʻEikí, te Ne lava ʻo fakamālohia ʻetau tuí.)
-
Ko e fē ha taimi kuo tokoniʻi ai koe ʻe he ʻEikí pe ʻe ha taha ʻokú ke ʻiloʻi ke ke ikunaʻi ʻa e taʻe-tuí?
Lau fakakalasi pe ʻi ha fanga kiʻi kulupu mo aleaʻi ʻa e fakamatala ko ʻeni ʻa Palesiteni Sefilī R. Hōlaní.
Ko e fakakaukau ʻuluaki fekauʻaki mo e fakamatala ko ʻení, ko e taimi naʻe fehangahangai ai mo e pole ʻo e tuí, naʻe ʻuluaki lau ʻe he tamaí ni hono mālohí peá ne toki fakahā leva ʻa e meʻa ʻoku ngata aí. Ko ʻene ʻuluaki fakamatalá, naʻe pau mo ʻikai toe momou: “ʻEiki, ʻoku ou tui.” Te u pehē ai ki he taha kotoa ʻoku fakaʻamu ki ha tui lahi angé, manatuʻi e tangata ko ʻení! ʻI he momeniti ʻo e ilifiá, veiveiuá pe taimi faingataʻá, tuʻu maʻu he tui kuó ke ʻosi maʻú, tatau ai pē kapau ko e tui ko iá ʻoku siʻisiʻi. …
Ko e fakakaukau hono uá ko hano fulihi pē ʻo e ʻuluakí. ʻI he hoko ʻa e palopalemá pea hoko mo e ngaahi fehuʻí, ʻoua ʻe kamata hoʻo feinga ki he tuí ʻaki haʻo fakalau e lahi ʻo e meʻa ʻoku ʻikai ke ke maʻú, ʻo hangē ai ʻokú ke kamata ʻaki hoʻo “taʻe-tuí.” … ʻOku ʻikai ko ʻeku kole atú ke mou fakangalingali ʻi ha tui ʻoku ʻikai ke mou maʻu. Ko ʻeku kole atú ke mou tuʻu maʻu ʻi he tui ʻoku mou ʻosi maʻú. …
Vakai fakaʻosí: Ka hoko ʻa e veiveiuá pe faingataʻá, ʻoua naʻa manavasiʻi ke kole tokoni. Kapau ʻoku tau fiemaʻu ia ʻi he loto-fakatōkilalo mo moʻoni ʻo hangē ko e tamai ko ʻení, te tau lava ʻo maʻu ia. (“ʻEiki, ʻOku Ou Tui,” Liahona, Mē 2013, 93–94)
-
Ko e hā ha ngaahi fakakaukau mo ha ngaahi ongo ʻokú ke maʻu ʻi hoʻo lau ʻa e fakamatala ko ʻení?
-
Te ke fakaʻaongaʻi fēfē ʻa e meʻa kuó ke akó ke fakalahi hoʻo tuí?
Fakaafeʻi e kau akó ke nau ngāueʻi ha faʻahinga ongo pe ngaahi ueʻi ne nau maʻu ʻi he ʻahó ni ʻe ala tokoni ke fakalahi ʻenau tui kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí.