“Mātiu 11–12; Luke 11,” Fuakava Foʻoú—Tohi Lēsoni maʻá e Faiako ʻInisititiutí (2025)
Mātiu 11–12; Luke 11
ʻI he akonaki mo faifakamoʻui ʻa Sīsū ʻi Kālelí, naʻá Ne fakamoʻoni naʻe fekauʻi mai ʻa Sione Papitaiso ke teuteu ʻa e hala ki muʻa ʻiate Iá. Naʻe palōmesi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e fiemālie kiate kinautolu kotoa pē ʻoku haʻu kiate Iá, fakahoko ha vā fetuʻutaki fakafuakava mo Ia, pea ako ʻiate Iá. Naʻá ne fakafepakiʻi foki e ngaahi akonaki hala mei he kau Fālesí ʻaki hono fakamatalaʻi ange ʻe tō ha puleʻanga ʻoku māvahevahe pea ʻoku fakahaaʻi ʻe heʻetau ngaahi leá ʻa e meʻa ʻoku ʻi hotau lotó.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehé
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú, “Mātiu 11–12; Luke 11”
ʻOku ʻomi ʻe he “Talateu ki he Kalasí” ha fakahinohino ki he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi ʻelemēniti angamaheni ʻe fā ʻo e lēsoni ʻoku hoko maí.
Ko Hono Fakatupulaki ʻo e Ako Fakatāutahá
Kimuʻa pea kamata e kalasí, fakakaukau ke ʻoange ki he kau akó ha pōpoaki ʻe taha pe lahi ange mei he ngaahi pōpoaki ko ʻení pe ko haʻo pōpoaki pē ʻaʻau:
-
Lau ʻa e Mātiu 11:7–10, pea fakakaukau ki he meʻa naʻá ne ʻai ʻa Sione Papitaiso ko ha palōfita maʻongoʻonga pehē. Fakalaulauloto ki he fatongia ʻoku fakahoko ʻe he palōfita moʻui ʻa e ʻEikí ʻi hoʻo moʻuí.
-
Fakakaukau ki ha taimi naʻe fiemaʻu ai ke ke mālōlō pe ongoʻi ha nonga lahi ange ʻi hoʻo moʻuí. ʻI hoʻo lau ʻa e Mātiu 11:28–30, ko e hā e meʻa ʻokú ke ako fekauʻaki mo e founga te ke lava ai ʻo maʻu ha tāpuaki peheé? Te ke lava ʻo fekumi ʻi he meʻa kuo lea ʻaki ʻe he kau taki ʻo e Siasí fekauʻaki mo e potufolofola ko ʻení pea haʻu mateuteu ke vahevahe ʻa e meʻa naʻá ke akó.
-
Lau ʻa e Mātiu 12:22–30, pea fakakaukau ki he folofola ʻa e Fakamoʻuí, “Ko ia ʻoku ʻikai kau mo aú, ʻoku angatuʻu ia kiate au” (veesi 30). Ko e hā ʻene ʻuhinga kiate koe ke kau mo e Fakamoʻuí?
Ngaahi Fehuʻí mo e Vahevahé
ʻOange ha taimi ki he kau akó ke nau fai ha ngaahi fehuʻi mo vahevahe ʻa e ngaahi fakakaukau mo e ngaahi moʻoni naʻa nau maʻu ʻi heʻenau ako fakataautaha ʻa e Mātiu 11–12; Luke 11.
Akoʻi ʻo e Taukeí
ʻE lava ke hoko ʻa e Mātiu 11:2–15 mo e Mātiu 11:28–30 ko ha ngaahi feituʻu ʻaonga ke fakaʻaongaʻi ai ʻa e taukei “Ko Hono Fakaʻaongaʻi ʻo e Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Taki ʻo e Siasí ke Mahino ʻa e Folofolá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí
ʻOku ʻoatu ha ngaahi founga ako lahi maʻau mo hoʻo kau akó. Fili ʻi he faʻa lotu ʻa e fili pe ngaahi fili ʻe mahuʻingamālie taha ki hoʻo kalasí.
Ko e hā e ʻuhinga ʻoku totonu ai ke u fekumi ki he kau palōfita ʻa e ʻEikí?
Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ha fakatātā ʻo Sione Papitaiso mei he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú pea fakamatalaʻi ange neongo hono tuku pōpula ia ʻe Hēlotá, ka naʻe hokohoko atu hono lau ia ʻe hono kau muimuí ko ha palōfita. Naʻe fekauʻi atu ʻe Sione ha toko ua ʻo hono kau muimuí ke fai ha ngaahi fehuʻi kia Sīsū.
Lau fakataha ʻa e Mātiu 11:2–6, ʻo kumi ki he tali ʻa Sīsū ki he kau ākonga ʻa Sione Papitaisó.
-
Naʻe ʻosi maʻu ʻe Sione ha fakamoʻoni kia Sīsū (vakai, Mātiu 3:13–17; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:11, 15). Ko e hā leva e ʻuhinga naʻe fekauʻi mai ai ʻe Sione ʻene kau ākongá ke fehuʻi pe ko Sīsū ʻa e Mīsaia naʻe talaʻofa maí?
-
Ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he ngaahi ngāue ʻa Sioné fekauʻaki mo e fatongia ʻo e kau palōfitá? (Tokoni ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ʻa e moʻoni ko ia ʻoku tataki kitautolu ʻe he kau palōfitá ki he Fakamoʻuí.)
-
Ko e hā ha meʻa kuó ke ako fekauʻaki mo e Fakamoʻuí mei Heʻene kau palōfitá? Kuó nau tataki fēfē koe kiate Iá?
Fakamatalaʻi ange ki he kau akó naʻe hili e mavahe ʻa e kau ākonga ʻa Sione Papitaisó, naʻe fai ʻe Sīsū ha fakaʻapaʻapa fakaʻofoʻofa kia Sione. Fakaafeʻi e kau akó ke nau lau ʻa e Mātiu 11:7–15 ke ako ʻa e meʻa naʻe akoʻi ʻe Sīsū fekauʻaki mo Sioné.
-
Ko e hā e ʻuhinga naʻe makehe ai ʻa Sione ʻi he lotolotonga ʻo e kau palōfitá? (vakai, “Mātiu 11:7–15. Ko e hā e meʻa naʻá ne ʻai ʻa Sione Papitaiso ke hoko ko ha palōfita maʻongoʻongá?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú).
Kapau ʻe fiemaʻu, fakamahinoʻi ange ko Sione ʻa e talafekau naʻe kikiteʻí naʻá ne teuteuʻi ʻa e halá ke tali ʻe he kakaí ʻa Sīsū Kalaisí (vakai, veesi 10). Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ha foʻi moʻoni hangē ko ʻení: ʻOku teuteuʻi kitautolu ʻe he kau palōfitá ke tau tali ʻa Sīsū Kalaisi.)
Fakakaukau ke vahevahe ʻa e lea ko ʻeni ʻa ʻEletā Niila L. ʻEnitaseni mo Sisitā Kalo F. Makongikī:
Kuó u ʻilo ʻi heʻeku ako ʻi he faʻa lotu e ngaahi lea ʻa e palōfita ʻo e ʻOtuá mo fakafenāpasi fakalelei hoku lotó ki heʻene ngaahi akonakí, ʻoku tupulaki maʻu ai pē ʻeku tui ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí. (“Ko e Palōfita ʻa e ʻOtuá,” Liahona, Mē 2018, 26)
ʻOku fakahoko [ʻe he kau palōfitá] e meʻa kotoa ʻi he huafa ʻo Sīsū Kalaisí. ʻOku tau ongoʻi e leʻo ʻo e ʻEikí mo e ʻofa ʻa e Fakamoʻuí ʻi heʻenau ngaahi leá. (“Moʻui ʻo Fakatatau mo e Lea ‘a e Kau Palōfitá,” Liahona, Nōvema 2014, 77)
Te ke lava ʻo akoako fakahoko ʻa e taukei “Ko Hono Fakaʻaongaʻi ʻo e Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Taki ʻo e Siasí ke Mahino ʻa e Folofolá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá ʻaki hano fakaafeʻi e kau akó ke nau kumi ha sīpinga mei ha lea ʻa ha palōfita ʻi he konifelenisi lahi kimuí ni ʻokú ne tataki pe teuteuʻi kitautolu ke tau tali ʻa Sīsū Kalaisi. Pea fakaafeʻi leva e kau akó ke vahevahe e ngaahi sīpinga ʻoku nau maʻú ʻi ha fanga kiʻi kulupu iiki.
Te ke lava foki ʻo ʻoange ha taimi ki he kau akó ke vahevahe ʻa e akonaki fakaepalōfita naʻa nau maʻú mo e niʻihi kehé ʻo fakafou ʻi he pōpoaki telefoní, mītia fakasōsialé, ʻīmeilí, pe ko ha kiʻi tohi. Te nau lava ʻo vahevahe ʻa e founga ʻoku tokoni ai ʻa e akonaki fakaepalōfitá ke fakatupulaki ʻenau tui kia Sīsū Kalaisí.
ʻE tokoniʻi fēfē au ʻe he Fakamoʻuí ke u maʻu ʻa e fiemālié?
Fakakaukau ke fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau fakaʻuhingaʻi ʻa e fakakaukau ʻo e fiemālié. Te nau lava foki ʻo vakai ki he “Mālōloó, Mālōlōʻangá” ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, ʻoku maʻu ʻi he Gospel Library.
Lau fakataha ʻa e Mātiu 11:28–30. Pea ʻoange leva ha taimi ki he kau akó ke nau toe lau ʻa e ngaahi veesi ko ʻení, ʻo kumi e ngaahi fakaafe ʻa e Fakamoʻuí ʻoku iku ki he fiemālié.
Tokoni ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ha moʻoni hangē ko ʻení: ʻI heʻetau haʻu kia Sīsū Kalaisí, toʻo kiate kitautolu ʻEne haʻamongá, pea ako ʻiate Iá, te Ne foaki mai ʻa e fiemālié kiate kitautolu.
Ke fakaloloto e mahino ʻa e kau akó ki he moʻoni ko ʻení, te ke lava ʻo fakaafeʻi kinautolu ke nau akoako fakahoko ʻa e taukei “Ko Hono Fakaʻaongaʻi ʻo e Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Taki ʻo e Siasí ke Mahino ʻa e Folofolá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá. ʻE lava ke fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó ha ngaahi maʻuʻanga tokoni hangē ko e Gospel Library pe ko e Scripture Citation Index ʻoku maʻu ʻi he scriptures.byu.edu ke fekumi ki he ngaahi akonaki mei he kau palōfitá mo e kau taki kehe ʻo e Siasí ʻoku fekauʻaki mo e Mātiu 11:28–30. Pe ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó ʻa e ngaahi maʻuʻanga tokoni ko ʻení ke fekumi ki he ngaahi foʻi lea mo e kupuʻi lea hangē ko e “haʻu kiate au,” “haʻamonga,” “ako ʻiate au,” “angamalū,” pe “fiemālie.”
Hili hono maʻu ʻe he kau akó ha taimi feʻunga ke fekumi ai ki he ngaahi akonakí mo e kupuʻi leá, fakaafeʻi kinautolu ke nau vahevahe mo hanau hoa, ʻi ha fanga kiʻi kulupu iiki, pe mo e kalasí ʻa e meʻa ne nau maʻú. Fakaafeʻi kinautolu ke vahevahe e founga ʻoku tokoni ai e ngaahi akonaki ko ʻení ke fakaloloto ʻenau mahino ki he Mātiu 11:28–30. ʻE ala aleaʻi ʻe he kau akó ha ngaahi fehuʻi hangē ko e:
-
ʻE founga fēfē ʻetau haʻu ki he Fakamoʻuí?
-
ʻOku ʻuhinga ki he hā ke toʻo kiate kitautolu ʻEne haʻamongá? ʻOku fakataipe fēfē ʻe ha haʻamonga ʻa hotau vā fetuʻutaki fakafuakava mo Sīsū Kalaisí? (Kapau ʻe fiemaʻu, te ke lava ʻo fakaafeʻi e kau akó ke nau vakai ki he fakatātā ʻo ha haʻamonga pea lau ʻa e fakamatala ʻoku maʻu ʻi he “Mātiu 11:28–30. Ko e hā ʻoku fakafofongaʻi ʻe he haʻamongá?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú.)
-
ʻOku ʻuhinga ki he hā ke ako mei he Fakamoʻuí? Te tau fakahoko fēfē ʻeni ke toe lelei angé? ʻOkú ke pehē ko e hā e ʻuhinga naʻe folofola pau ai ʻa e Fakamoʻuí ʻokú Ne “angavaivai mo angamalū”? (veesi 29).
Ko Hono Fakatupulaki ʻEtau Founga Akoʻí mo e Akó
ʻOange ha ngaahi faingamālie ki he kau akó ke vahevahe ʻenau fakamoʻoní. ʻE lava ʻe he fakamoʻoni fakamātoató ʻo liliu ha aʻusia fakaako. ʻOku ʻikai fiemaʻu ia ke ongo mālie pe lōloa e fakamoʻoní ke hoko ko ha ivi tākiekina. Kumi ha ngaahi momeniti angamaheni lolotonga ha aʻusia fakaako ke fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe e meʻa ʻoku nau tui ki ai, ʻamanaki lelei, pe ʻilo ʻi he mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻE lava ke mālohi makehe hono fakahaaʻi ʻo e fakamoʻoní ʻi he taimi ʻoku tukutaha ai ʻenau tokangá kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí.
Te ke lava ʻo ʻoange ha taimi ki he kau akó ke vahevahe ʻenau fakamoʻoni ki he moʻoni ʻoku maʻu ʻi he Mātiu 11:28–30. Pe ʻe lava ke vahevahe ʻe he kau akó ʻa e founga kuo nau aʻusia ai e fiemālie ʻo e Fakamoʻuí ʻi heʻenau moʻuí.
ʻE lava foki ke lekooti ʻe he kau akó ha faʻahinga ongo pē ʻoku nau maʻu fekauʻaki mo e founga ke maʻu lahi ange ai ʻa e fiemālie ʻe lava ke ʻomi ʻe Sīsū Kalaisí.
Te u fakatupulaki fēfē ʻeku tukupā ki he Fakamoʻuí mo Hono puleʻangá?
Fakamanatu ki he kau akó ko e taimi naʻe fakamoʻui ai ʻe Sīsū ha taha naʻe maʻu ʻe he tēvoló, naʻe feinga ha niʻihi ʻo e kau Fālesí ke fakangalikoviʻi Ia. Naʻa nau tukuakiʻi Ia ki hono fakahoko ʻo e maná ʻi he mālohi ʻo e tēvoló (vakai, Mātiu 12:22–24).
Lau fakataha ʻa e Mātiu 12:25–30 pe Luke 11:17–23, ʻo kumi ki he founga naʻe tali ʻaki ʻe he Fakamoʻuí ʻa e tukuakiʻi ʻa e kau Fālesí.
-
Ko e hā ha ngaahi pōpoaki mahuʻinga ʻokú ke maʻu ʻi he ngaahi akonaki ʻa e Fakamoʻuí?
Fakaʻaliʻali ʻa e moʻoni ko ʻeni mei he Mātiu 12:30: “Ko ia ʻoku ʻikai kau mo aú, ʻoku angatuʻu ia kiate au; pea ko ia ʻoku ʻikai te ma tānaki mo aú, ʻokú ne fakahē ke mamaʻo.”
-
ʻOkú ke pehē ʻoku ʻuhinga ki he hā ke kau mo e ʻEikí? Te tau kau fēfē mo Ia?
-
Kapau ʻoku ʻikai ke tau kau mo e Fakamoʻuí, ʻoku tau fakafepaki fēfē kiate Iá?
Fakakaukau ke vahevahe ʻa e lea ko ʻeni ʻa ʻEletā Keli B. Seipini:
ʻOku tau pulia kakato ʻi he taimi ʻoku papitaiso ai kitautolú, ko ha fakataipe ia ʻo ʻetau palōmesi ke muimui kakato ki he Fakamoʻuí, ʻo ʻikai ke fakakonga pē. ʻI he taimi ʻoku tau ului kakato aí mo “hū kakató,” ʻoku ngalululu leva e langí ki heʻetau leleí [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 21:6]. ʻI he taimi ʻoku tau māmāfana aí pe ului fakakongá, ʻoku mole meiate kitautolu e ngaahi tāpuaki fisifisimuʻa taha ʻo e langí [vakai, Fakahā 3:15–16]. (“Tuʻu Maʻu pea Ului Kakato,” Liahona, Mē 2017, 52)
-
Ko e hā ha ngaahi founga te tau lava ai ʻo “hū kakato,” pe ului kakato ki he Fakamoʻuí?
-
Ko e hā ha ngaahi sīpinga ʻo ha kakai ʻoku nau ului kakato ki he Fakamoʻuí mo ʻEne ngāué?
Te ke lava ʻo ʻoange ha taimi ki he kau akó ke nau fakakaukau ai ki heʻenau tukupā fakataautaha ki he Fakamoʻuí. Fakaafeʻi e kau akó ke nau fakakaukau ki ha founga ʻe taha te nau lava ai ʻo fakamālohia pe fakaivia ʻenau tukupā kiate Iá.
Ko e hā e meʻa ʻoku fakahā mai ʻe heʻeku ngaahi leá fekauʻaki mo e ngaahi taumuʻa ʻo hoku lotó?
Fakaʻaliʻali e ngaahi kupuʻi lea ko ʻení:
-
“ʻEiki, ʻoku ʻikai te ke tokangaʻi te tau mate?” (Maʻake 4:38).
-
“ʻE Tamai, … kae ʻoua naʻa fai hoku lotó, ka ko e finangalo ʻoʻou” (Luke 22:42).
-
“Kapau ko e ʻAlo Koe ʻo e ʻOtua, ʻalu hifo mei he ʻakaú” (Mātiu 27:40).
-
“ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisi ʻo Nāsaletí tuʻu hake ʻo ʻalu” (Ngāue 3:6).
Fakaafeʻi e kau akó ke nau aleaʻi tautau toko ua ʻa e meʻa ʻe lava ke talamai ʻe he ngaahi foʻi lea ʻi he kupuʻi lea takitaha fekauʻaki mo kinautolu naʻa nau lea ʻaki iá. Hili iá, aleaʻi mo e kalasí ʻa e fehuʻi ko ʻení:
-
Ko e hā ha meʻa kuó ke ako fekauʻaki mo e mahuʻinga ʻo e ngaahi lea ʻokú ke lea ʻakí?
Lau ʻa e Mātiu 12:34–37, pea aleaʻi fakataha ʻa e meʻa naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí ki he kau Fālesí fekauʻaki mo e ngaahi lea ʻoku tau lea ʻakí. (Mahalo ʻe fiemaʻu ke ke fakamatalaʻi ange ʻoku ʻuhinga ʻa e “mei he meʻa lahi ʻoku ʻi he lotó” [veesi 34] ki he meʻa ʻoku fakafonu ʻaki ʻa e lotó pea ʻoku ʻuhinga ʻa e “lea kovi” [veesi 36] ʻi he tūkunga ko ʻení ki he ngaahi lea taʻe fakakaukau, taʻeʻaonga ʻoku kovi pe fakalavea lotó.)
ʻE lava ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ha moʻoni hangē ko ʻení ko ha konga ʻo e fealēleaʻakí: ʻOku fakahaaʻi ʻe heʻetau ngaahi leá ʻa e meʻa ʻoku ʻi hotau lotó.
-
Ko e hā e meʻa ʻoku fakahā ʻe he folofola ʻa e Fakamoʻuí ʻi he lolotonga ʻEne ngāue fakafaifekaú mo e kuongá ni fakatouʻosi ʻo fekauʻaki mo e meʻa ʻoku ʻi Hono lotó?
-
Te tau fakaleleiʻi fēfē ʻetau leá mo e pōpoakí kiate kitautolu mo e niʻihi kehé?
Fakakaukau ke ke vahevahe hoʻo fakamoʻoni ki he mālohi ʻo e leá. Fakaafeʻi ha kau ako ʻe niʻihi ke vahevahe foki ʻenau ngaahi fakamoʻoní.