Ngaahi Kalasi Folofolá
Mātiu 28; Maʻake 16; Luke 24; Sione 20–21


“Mātiu 28; Maʻake 16; Luke 24; Sione 20–21,” Fuakava Foʻoú – Tohi Lēsoni maʻá e Faiako ʻInisititiutí (2025)

Ko e hā ʻa e Kalaisi kuo toetuʻú kia Mele Makitaline ʻo ofi ki he ngeʻesi fonualotó

Ko e Toetuʻú, tā fakatātaaʻi ʻe Harry Anderson

Mātiu 28; Maʻake 16; Luke 24; Sione 20–21

ʻI he mafoa ʻa e ata ʻo e ʻuluaki ʻaho ʻo e uiké, naʻe fakahā ʻe ha ʻāngelo ʻa e ʻEikí ʻa e ongoongo fakafiefia ko ia kuo toetuʻu ʻa Sīsū mei he pekiá. Naʻe hā leva ʻa e Kalaisi kuo toetuʻú ki ha tokolahi ʻo Hono kau muimuí, kau ai ʻa Mele Makitaline, ongo ākonga ʻi he hala ki ʻEmeasí, mo ʻEne kau ʻAposetoló. Naʻe hā kimui ange ʻa e Fakamoʻuí ki ha niʻihi ʻo ʻEne kau ākongá ʻi he matātahi ʻo e Tahi Taipilioó (Kāleli) pea fekauʻi ʻa Pita ke fafanga ʻEne fanga sipí.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehé

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú, “Mātiu 28; Maʻake 16; Luke 24; Sione 20–21

ʻOku ʻomi ʻe he “Talateu ki he Kalasí” ha fakahinohino ki he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi ʻelemēniti angamaheni ʻe fā ʻo e lēsoni ʻoku hoko maí.

Fakaʻilonga Akó
Ko Hono Fakatupulaki ʻo e Ako Fakatāutahá

Kimuʻa pea kamata e kalasí, fakakaukau ke ʻoange ki he kau akó ha pōpoaki ʻe taha pe lahi ange mei he ngaahi pōpoaki ko ʻení pe ko haʻo pōpoaki pē ʻaʻau:

  • Fakakaukau ki he founga kuo uesia pe ʻe uesia ai hoʻo moʻuí ʻi he kahaʻú ʻi ha mate ʻa ha taha ʻokú ke ʻofa ai. Lau ʻa e Luke 24:36–48, pea fakakaukau ki he founga ʻe lava ke ʻomi ai ʻe he Toetuʻu ‘a Sīsū Kalaisí ha ʻamanaki lelei kiate koe. Te ke lava foki ʻo mamata ʻi he “Because of Him: An Easter Message of Hope and Triumph” (1:11).

  • Kuó ke maʻu nai pe ko ha taha ʻokú ke ʻilo ha ngaahi fehuʻi fekauʻaki mo e tuʻunga faka-ʻOtua ʻo Sīsū Kalaisí? Lau ʻa e Sione 20:24–29, ʻo kumi ha pōpoaki mei he Fakamoʻuí te ne lava ʻo fakamālohia e tui ʻa ha taha.

  • Naʻe pehē ʻe Palesiteni Henelī B. ʻAealingi, “Kuó u lotua ke fakaʻatā ke u ongoʻi ha meʻa naʻe ongoʻi ʻe Mele ʻi he fonualotó” (“Ke ʻIate Kimoutolu ʻa Hono Laumālié,” Liahona, Mē 2018, 87). Fakakaukau ke fai ha lotu tatau. Fakalaulauloto pe naʻe mei fēfē nai ke ke hoko ko ha fakamoʻoni ki he Toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisí ʻi hoʻo lau ʻa e Sione 20:1–18 pe mamata ʻi he “Jesus is Resurrected” (4:05).

    4:23
  • Fakakaukau ki he meʻa kuó ke fai ke fakahaaʻi ai hoʻo ʻofa ki he Fakamoʻuí ʻi he uiké ni. Lau leva ʻa e Sione 21:1–17 pea fakakaukau ki he founga ʻe ala kaunga ai kiate koe ʻa e pōpoaki ko ʻení.

fakaʻilonga fealēleaʻaki
Ngaahi Fehuʻí mo e Vahevahé

ʻOange ha taimi ki he kau akó ke nau fai ai ha ngaahi fehuʻi mo vahevahe ha ngaahi fakakaukau mo ha ngaahi moʻoni ne nau maʻu ʻi heʻenau ako fakataautaha ʻa e Mātiu 28; Maʻake 16; Luke 24; Sione 20–21.

fakaʻilonga akoʻi
Akoʻi ʻo e Taukeí

ʻE ala tokoni ʻa e Sione 20:1–18 ke fakaʻaongaʻi ai e ngaahi taukei “Ko e Kumi ʻo e Ngaahi Kaveingá ʻi he Folofolá” mo e “Ko e Kumi ʻo e Ngaahi Sīpinga ʻi he Folofolá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá.

fakaʻilonga ʻo e ngaahi ʻekitivitī ako ke fili mei aí
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí

ʻOku ʻoatu ha ngaahi founga ako lahi maʻau mo hoʻo kau akó. Fili ʻi he faʻa lotu ʻa e fili pe ngaahi fili ʻe mahuʻingamālie taha ki hoʻo kalasí.

Luke 24:13–48; Sione 20:11–18, 24–29

Te u lava fēfē ʻo ʻiloʻi ʻiate au pē naʻe toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisi?

Te ke lava ʻo kamata ʻaki hano fakaʻaliʻali pe vahevahe ʻa e aʻusia ko ʻeni naʻe fakamatala ʻe ʻEletā Sione M. Metiseni fekauʻaki mo ʻene fanongo ʻi ha lea naʻe fai ʻe ʻEletā Pulusi R. Makongikií.

Naʻe fai ʻe ʻEletā Makongikī ha lea fekauʻaki mo e Hingá peá ne fehuʻi ange, “ʻOkú ke fakamoʻoniʻi fēfē ko Sīsū ʻa e Kalaisí?” Naʻe ʻikai ke tali mai ʻe ha taha. Naʻá ne pehē leva, “ʻOku fakatefito kotoa ia ʻi he Toetuʻú.” Naʻá ne fehuʻi leva, “ʻOkú ke fakamoʻoniʻi fēfē ʻa e Toetuʻú?” Naʻe toe ʻi ai ʻa e lōngonoa, ka naʻe pehē ʻe ʻEletā Makongikī, “ʻOku fakatefito kotoa ia ʻi he … ” (vakai, Marianne Holman, “Easter Is ‘the Lord’s Day,’” Church News, Apr. 1, 2013).

Fehuʻi ki he kau akó pe te nau fakakakato fēfē ʻa e sētesí. Hili iá pea vahevahe ange ko e tali ʻa ʻEletā Makongikií ko e “kau fakamoʻoní.”

  • Ko e hā ha meʻa ʻokú ke mahuʻingaʻia ai fekauʻaki mo e tali ʻa ʻEletā Makongikií? (Kapau ʻe fiemaʻu, toe vakaiʻi ha niʻihi ʻo e ngaahi fakamoʻoni folofola ki he lao ʻo e kau fakamoʻoní ʻi he “Fakamoʻoní” ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá [Gospel Library] pe mamata ʻi he “Law of Witnesses” [0:26]).

    0:27
  • Ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ke tau falala ki he lao ʻa e ʻEikí ki he kau fakamoʻoní?

Fakamatalaʻi ange ʻe ako ʻe he kau akó ʻa e ngaahi fakamatala ʻo kinautolu naʻa nau hoko ko e kau fakamoʻoni tonu ʻo e Kalaisi kuo toetuʻú. Fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi fakamatala ko ʻeni ʻo e Toetuʻu ʻa e Fakamoʻuí, pea tuku ki he kau akó ke nau faʻu ha ngaahi kulupu tautau toko tolu. Kole ki he mēmipa takitaha ʻo e kulupú ke fili ha fakamatala kehe ke ako. ʻI heʻenau ako fakalongolongo ʻa e fakamatala kuo nau filí, fakaafeʻi ke nau kumi ʻa e (1) meʻa ne aʻusia ʻe he tokotaha takitaha pe kakai naʻe feohi mo e Kalaisi kuo toetuʻú pea mo e (2) meʻa ne nau ako fekauʻaki mo Ia mo ʻEne Toetuʻú. Kole ange ke vahevahe ʻi heʻenau kulupú ʻa e meʻa ne nau ako pe ongoʻi ʻi heʻenau lau ʻenau fakamatalá.

Hili ha taimi ki he fealēleaʻaki fakakulupú, fakaafeʻi ha niʻihi ʻo e kau akó ke vahevahe ʻa e founga kuo tākiekina ai ʻenau tui kia Sīsū Kalaisí ʻaki hono lau mo talanoa fekauʻaki mo e ngaahi aʻusia ʻa e kau fakamoʻoni ko ʻení.

Fakamahinoʻi ange mahalo ʻe faingataʻaʻia ha kakai ʻe niʻihi ke tui ki he ngaahi lea ʻa e kau fakamoʻoni ko ʻení koeʻuhí kiate kinautolu, ko e tuí ke mamata. Fakaafeʻi e kau akó ke lau ʻa e Sione 20:24–29, ʻo kumi e meʻa naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí kia Tōmasi fekauʻaki mo e tuí.

  • Ko e hā e moʻoni mahuʻinga naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí kia Tōmasí? (Tokoni ki he kau akó ke nau maʻu ha moʻoni hangē ko ʻení: ʻOku tāpuekina kitautolu ʻi he fili ke tui ʻoku moʻui ʻa Sīsū Kalaisí neongo kuo teʻeki ke tau mamata kiate Ia.)

  • Ko e hā ha ngaahi tāpuaki kuo hoko (pe ʻe hoko mai) kiate koe ʻi hoʻo fili ke tui kia Sīsū Kalaisi ʻo ʻikai te ke mamata kiate Iá? Ko e hā kuó ne tokoniʻi lahi taha koe ke fakamālohia hoʻo fakamoʻoni mo e tui ki he Fakamoʻuí?

Fakakaukau ke fakaʻaliʻali ʻa e fakamatala ko ʻeni naʻe fai ʻe Palesiteni Henelī B. ʻAealingí:

Palesiteni Henry B. Eyring

Naʻe hanga ʻe he ʻEikí ʻo akoʻi ʻEne ʻAposetolo ko Tōmasí, ʻa ia naʻá ne fiemaʻu ha fakamoʻoni fakatuʻasino ki he Toetuʻu ʻa e Fakamoʻuí ʻaki ʻene ala ki Hono ngaahi matakafó, ko e fakahaá ʻa e fakamoʻoni pau tahá: “Pea talaange ʻe Sīsū kiate ia, Tōmasi, ko e meʻa ʻi hoʻo mamata kiate aú, ko ia kuó ke tui aí, ʻoku monūʻia ʻa kinautolu ʻoku ʻikai mamata kae tuí” (Sione 20:29).

Ko e ngaahi moʻoni ko ia ʻokú ne fakaʻilongaʻi ʻa e hala ki ʻapi ki he ʻOtuá, ʻoku fakapapauʻi mai ia ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní. …

ʻOku hoko mai ʻa e moʻoní ki ha foha pe ʻōfefine ʻo e ʻOtuá ʻokú ne fakaʻaongaʻi ʻa e totonu ke maʻu ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní. (“Ko e Hoko ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ko Ho Takauá,” Liahona, Nōvema 2015, 105)

  • Ko e hā ha meʻa te tau lava ʻo ako mei he fakamatala ʻa Palesiteni ʻAealingi fekauʻaki mo e fatongia ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní?

Fakaafeʻi e kau akó ke hiki ha fakamoʻoni nounou ki he founga kuo nau ʻiloʻi, pe te nau fie ʻiloʻi ai naʻe toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisí. Te nau lava foki ʻo lekooti ʻenau ongo fekauʻaki mo e ʻuhinga ʻo e meʻa ko iá kiate kinautolu mo e tokotaha takitaha ʻi he māmaní. Poupouʻi kinautolu ke vahevahe e meʻa ne nau tohí mo ha taha kehe ʻi he kalasí, mītia fakasōsialé, pe ʻi ha ngaahi founga kehe.

Foki ki he “Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí.”

Luke 24:36–48

ʻE ʻomi fēfē ʻe he Toetuʻu ʻa e Fakamoʻuí ha ʻamanaki lelei lahi ange kiate au?

Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi fakatātā ʻoku ʻoatú pea fakaafeʻi ʻa e kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa naʻe mei ongoʻi ʻe he kau ākongá ʻi heʻenau mamata ki he pekia ʻa Sīsuú pea mamata ki he tuku Hono sino kuo pekiá ʻi ha fonualotó. Fakamahinoʻi ange naʻe aʻu ki he taimi ko ʻení, naʻe ʻikai fuʻu mahino kiate kinautolu ʻa e ʻuhinga ʻa Sīsū Kalaisí ʻi Heʻene folofola te Ne toe tuʻú (vakai, Luke 18:34; Sione 12:16).

  • Ko e hā e ʻuhinga ʻoku hoko ai e mate ʻa ha taha ʻokú ke ʻofa ai ko ha aʻusia faingataʻá?

Ko hono ʻohifo ʻo Kalaisi mei he kolosí

Lea mei he Kolosí

kau ākonga ʻoku nau tuʻu takai ʻi he sino ʻo Kalaisí ʻo ofi ki he matapā ʻo e fonualotó

Ko e Telio ʻo Kalaisí, tā fakatātā ʻa Carl Bloch

Fakakaukau ke lau ʻa e fakamatala ko ʻeni naʻe fai ʻe Palesiteni Kōtoni B. Hingikelií:

Palesiteni Gordon B. Hinckley

ʻI he taimi ʻoku maʻu fakaʻosi ai e mānava ʻo e moʻuí, ʻoku ʻi ai ha aofangatuku ʻoku ʻikai toe tatau mo ha aofangatuku. ʻI he taimi ʻoku tanu ai ʻe ha tamai mo e faʻē ʻa e sino ʻo siʻona tama ʻofeiná ʻi he fonualotó, ʻoku uhu moʻoni ʻa e mamahi ko iá. ʻI he taimi ʻoku tanu ai ʻe ha [hoa mali] hono hoa ki he moʻuí, ʻoku ʻi ai ha ongoʻi taʻelata ʻoku fakamamahi pea ʻikai hano faitoʻo. … ʻI he taimi ʻoku ʻave ai e fānaú mei he mātuʻa ne nau ʻofa mo lehilehiʻi kinautolú, ʻoku ʻi ai ha tuʻunga matuʻaki fakamamahi ʻoku taʻemafakatataua. ʻOku toputapu ʻa e moʻuí, pea ʻoku fakaloloma ʻa e maté. ʻOku fakafiefia mo fakatupu ʻamanaki lelei ʻa e moʻuí. ʻOku ʻaʻapa mo kaupoʻuli ʻa e maté. ʻOku fakaofo ia ʻi heʻene molumalu mo papaú. (“The Empty Tomb Bore Testimony,” Ensign, May 1988, 66)

Lau fakataha ʻa e Luke 24:36–48 pe mamata ʻi he “The Risen Lord Appears to the Apostles” (2:21), ʻo kumi e meʻa naʻe ako ʻe he kau ʻAposetoló fekauʻaki mo e Toetuʻu ʻa e Fakamoʻuí. (ʻE ala ʻiloʻi ʻe he kau akó ha moʻoni hangē ko ʻení: ʻOku maʻu ʻe Sīsū Kalaisi ha sino toetuʻu mo ongoʻingofua ʻo e kakano mo e hui.)

2:22

Ke tokoni ke fakakaukau e kau akó ki he founga ʻe lava ai ʻe he tui ki he Toetuʻu ʻa e Fakamoʻuí ʻo liliu e fakakaukau ʻa ha taha ki he maté, ʻoange ʻa e tohi tufa “Ko hono Maʻu ʻa e ʻAmanaki Lelei ʻi he Toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisí”:

Tohi tufá: Ko hono Maʻu ʻa e ʻAmanaki Leleí ʻi he Toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisí

Hili hono maʻu ʻe he kau akó ha taimi feʻunga ke ako mo fakalaulauloto aí, fakaafeʻi kinautolu ke faʻu ha fanga kiʻi kulupu iiki pea vahevahe ʻa e ngaahi moʻoni te nau akoʻi ʻi heʻenau lea ʻi he meʻafakaʻeikí. Poupouʻi kinautolu ke vahevahe foki ʻenau ngaahi ongo fekauʻaki mo e Toetuʻu ʻa e Fakamoʻuí.

Te ke lava ʻo aofangatuku ʻaki hono mamataʻi e “Finding Hope through the Resurrection of Christ” (4:41) pea fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe pe ʻe fēfē nai ha toe fetaulaki ʻi he kakanó mo honau ngaahi ʻofaʻanga kuo pekiá.

4:42

Foki ki he “Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí.”

Sione 21:1–17

Te u fakahaaʻi fēfē ʻeku ʻofa ki he Fakamoʻuí?

Fakakaukau ke fakaafeʻi e kau akó ke lekooti e ngaahi meʻa kuo femoʻuekina ki ai honau taimí ʻi he ngaahi ʻaho siʻi kuo hilí. Fakamatalaʻi ange te nau fakaʻaongaʻi ʻa e lisi ko ʻení ʻamui ange ʻi he ʻekitivitī akó.

Fakaafeʻi e kau akó ke vakai ki he Sione 21. Fakamahinoʻi ange naʻe hoko ʻa e ngaahi meʻa ʻi he fakamatala ko ʻení hili e toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisí pea naʻe ʻikai ke Ne toe nofo mo e kau ʻAposetoló. Fakamatalaʻi fakanounou ʻa e Sione 21:2–14, pea fakaafeʻi leva e kau akó ke nau lau ʻa e Sione 21:15–17, ʻo kumi e pōpoaki ʻa e Fakamoʻuí kia Pitá. Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ʻa e fakatātā ko ʻení pea aleaʻi ʻa e meʻa ʻe ala fakafofongaʻi ʻe he vaká, kupengá, mo e iká ʻi he moʻui ʻa Pitá.

Ko e akoʻi ʻe Sīsū ʻa ʻEne kau ʻAposetoló ʻi he veʻe vaí

Fafanga ʻEku Fanga Sipí, tā fakatātaaʻi ʻe Kamille Corry

  • Kapau ʻe fai atu ʻe Sīsū ʻa e ngaahi fehuʻi tatau naʻá Ne fai kia Pitá, ʻokú ke pehē ko e hā e meʻa te Ne ui ko e “kinautolú ni” ʻi hoʻo moʻuí? (ʻE lava ke vakai ʻa e kau akó ki he meʻa naʻa nau lekooti ʻi he kamata e ʻekitivitī ko ʻení ki ha ngaahi tali ʻe ala maʻu.)

  • Ko e hā naʻe akoʻi ʻe Sīsū Kalaisi kia Pitá? (ʻE lava ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ha tefitoʻi moʻoni hangē ko ʻení: Kapau ʻoku tau ʻofa ʻia Sīsū Kalaisi, te tau fafanga ʻEne fanga sipí mo tokoni ki he ngaahi fiemaʻu ʻa e niʻihi kehé.)

  • ʻOkú ke pehē ko e hā naʻe mahuʻinga ai ke mamata ʻa Pita ki he fehokotaki ʻi he ʻofa ki he Fakamoʻuí mo e ngāue fakaetauhi ki he niʻihi kehé?

Fakakaukau ke vahevahe ʻa e lea ko ʻeni ʻa ʻEletā Petuliki Kealoní:

ʻEletā Patrick Kearon

Ko e hā ne fehuʻi tuʻo tolu ange ai e Fakamoʻuí [kia Pita] pe ʻoku ʻofa ʻiate Iá? … Naʻá Ne finangalo ke mahino kia Pita e ʻuhinga ʻo e hoko ko ha ākonga mo ha muimui ʻo e Kalaisi kuo toetuʻú. … Ko e hā naʻe fiemaʻu ʻe he ʻEikí meia Pitá? Naʻá Ne fiemaʻu ke fafanga ʻe Pita ʻEne fanga sipí; ʻEne fanga lamí. Ko e ngāue ʻeni naʻe fiemaʻu ke fai. …

Mahalo ko hoʻomou tali ki he ui ke ngāue fakaetauhí ko ha fehuʻi, “Te u kamatá ʻi fē?” Kamata ʻaki ha lotu. …

Kole ki hoʻo Tamai ʻi he Langí pe ko e hā te ke lava ʻo faí, pea kia hai. Ha faʻahinga kihiʻi ngāue pē ʻo e angaʻofá, ʻokú ne ʻai kitautolu ke tau vakavakai atu ki tuʻa mo maʻu hono ngaahi tāpuakí. Tali ha faʻahinga ongo pē te ke maʻu, neongo kapau ʻoku ngali taʻemahuʻinga. Ngāueʻi ia. …

Hangē ko hono fakalea ʻe Sisitā [Sini B. Pingihemí], “ʻOku tau faʻa fakakaukau he taimi ʻe niʻihi kuo pau ke tau fai ha meʻa lahi mo maʻongoʻonga kae toki ‘lau’ ia ko ha tokoni ki hotau kaungāʻapí. Ka ʻoku lava e fanga kiʻi ngāue tokoni faingofuá ʻo hoko ko ha ivi tākiekina mālohi ki he niʻihi kehé—pea mo kitautolu foki” [“Ngāue Fakaetauhi ʻo Hangē ko e Fakamoʻuí,” Liahona, Mē 2018, 104]. (“Ko ha Fakaʻilonga Maʻu Pē ʻo e Siasi Moʻoni mo Moʻui ʻo e ʻEikí” [fakataha lotu fakaemāmani lahi maʻá e kakai lalahi kei talavoú, 6 Mē 2018], broadcasts.ChurchofJesusChrist.org)

Te ke lava ʻo ʻai ke vahevahe ʻe he kau akó ha ngaahi sīpinga ʻo ha fanga kiʻi ngāue tokoni faingofua ne nau toki maʻu kimuí ni mo e ongo ne nau maʻu fekauʻaki mo kinautolú. Fakaafeʻi kinautolu ke nau fakakaukau ʻi he faʻa lotu ki ha kiʻi ngāue tokoni faingofua te nau lava ʻo fai he ʻahó ni pe ʻapongipongi ke fakahaaʻi ʻenau ʻofa ki he Fakamoʻuí.

Foki ki he “Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí.”