“Ngaahi Fakakaukau ki he ʻUluaki ʻAho ʻo e Kalasí,” Fuakava Foʻoú—Tohi Lēsoni maʻá e Faiako ʻInisititiutí (2025)
Maama ʻo Māmaní, tā fakatātaaʻi ʻe Howard Lyon
Ngaahi Fakakaukau ki he ʻUluaki ʻAho ʻo e Kalasí
ʻOku ʻomi ʻe he Fuakava Foʻoú ha fakamatala tuʻuloa ki he ngāue fakafaifekau ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he māmaní mo e kamata ʻo e Siasi faka-Kalisitiane ʻo e kuonga muʻá. Te tau lava ʻo ako ʻiate kitautolu pē mei he Ngaahi Kosipelí ʻa e moʻui taʻe-ma-fakatataua ʻa e ʻEikí. ʻOku tau fanongo ki Heʻene akonakí, fakamoʻoni ki Heʻene ngaahi maná, mo ongoʻi ʻEne ʻofá ʻi Heʻene ngāue fakaetauhi ki he niʻihi fakafoʻituituí. ʻOku tau tuʻu ʻi he potu toputapú ʻi heʻetau lau fekauʻaki mo ʻEne feilaulau fakalelei ʻi Ketisemaní pea mo e kolosí. ʻOku ʻomi ʻe he ngaahi fakamatala ʻo ʻEne Toetuʻú ha fakamoʻoni mālohi kiate kitautolu naʻe ikunaʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e maté. ʻI he konga hono ua ʻo e Fuakava Foʻoú, ʻoku tau ofo ʻi he tui mo e lototoʻa ʻa e kau ākonga naʻa nau fakatupulaki Hono Siasí. Ko e moʻoni, ko e tohi toputapú ni ko ha fakamoʻoni mālohi ia ko Sīsū ʻa e Kalaisí.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehé
Fakatokangaʻi ange: ʻE lava ke fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi fili ki he akó ʻi he lēsoni ko ʻení ʻi hoʻo kamata hoʻo kalasi ʻi he Fuakava Foʻoú ʻoku fakatatau ki he Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Aú, ʻo tatau ai pē pe ko e fē ʻa e taimi ʻe kamata ai hoʻo kalasí. ʻE lava pē foki ke fakaʻaongaʻi kinautolu kapau ʻokú ke akoʻi ʻa e Fuakava Foʻoú 211 pe 212.
Fokotuʻutuʻu ʻo e Lēsoní
ʻE lava ke ke ofi ange mo hoʻo kau akó ki he Fakamoʻuí ʻi ha ngaahi founga mālohi ʻi hono ako ʻo e Fuakava Foʻoú. Te ke fakatokangaʻi ʻoku ʻomi ʻe he tohi lēsoni ko ʻení ha ngaahi fakakaukau lahi ke tokoniʻi koe ke fokotuʻu ha ngaahi aʻusia ʻe lava ʻo tokoni ki hoʻo kau akó ke nau ʻunu ke ofi ange kia Sīsū Kalaisi. He ʻikai ke fakavaveʻi ʻa e ako ko ia ʻoku fakaiku ki he uluí. ʻOku totonu ke ke ongoʻi tauʻatāina ke kiʻi fakahoko māmālie pē ʻa e lēsoní kae lava e kau akó ʻo maʻu ha mahino ʻoku lahi angé. ʻOange ha taimi ki he kau akó ke nau ongoʻi mo ʻiloʻi ʻa e Laumālié mo fakakaukauʻi ha founga ke fakaʻaongaʻi ai ʻenau ngaahi ueʻi fakalaumālié. ʻOku ʻikai ko e taumuʻá ke aleaʻi kotoa ʻa e ngaahi meʻa ʻoku hokó kae pehē ki he ngaahi akonaki ʻi he Fuakava Foʻoú.
Manatuʻi ʻe toki fakaava ʻe he kau akó honau ʻatamaí mo e lotó ke nau fie ako ʻi heʻenau ongoʻi ʻoku felāveʻi ʻa e folofolá mo ʻenau moʻuí. Fakakaukau ki he founga ʻe lava ke tokoniʻi ai koe ʻe he ngaahi ʻelemēniti ko ʻeni ʻoku maʻu ʻi he lēsoni takitaha ke ke fokotuʻu ha ngaahi aʻusia mahuʻingamālie ʻo e akó:
-
Ko Hono Fakatupulaki ʻo e Ako Fakatāutahá ʻOku kau ʻi he lēsoni takitaha ha ngaahi sīpinga ʻo ha ngaahi pōpoaki nounou te ke lava ʻo fili pea tuku atu he lolotonga ʻo e uiké ke ne fakaʻaiʻai ʻa e kau akó ke nau ako e folofolá.
-
Ngaahi Fehuʻí mo e Vahevahé. ʻOku poupouʻi koe ʻe he konga ko ʻení ke ke ʻoange ha ngaahi faingamālie ki he kau akó ʻi he kamataʻanga ʻo e kalasí ke nau vahevahe ha ngaahi fakakaukau, ngaahi moʻoni, mo haʻanau ngaahi fehuʻi mei he ngaahi laukonga kuo vahe angé.
-
Ako ʻo e Pōtoʻi Ngāué. ʻOku fakaʻaaki koe ʻe he konga ko ʻení ki he ngaahi feituʻu ʻi he ngaahi ʻekitivitī akó ʻa ia ʻe lava ke akoako ai ʻe he kau akó ha ngaahi taukei ako folofola pau. ʻOku maʻu ʻa e ngaahi ako ko ʻení ʻi he maʻuʻanga tokoni Ngaahi Taukei Ako Folofolá ʻi he Gospel Library pea ko e kī ia ki hono tokoniʻi ʻo e kau akó ke nau hoko ko ha kau ako ʻoku moʻui fakafalala lahi ange pē kiate kinautolu.
-
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí. ʻOku ʻi ai ha ʻekitiivitī ako ʻe ua ki he nima ke fili mei ai ʻi he lēsoni takitaha. ʻOku ʻikai fiemaʻu ia ke ke fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi ʻekitivitií kotoa. Ka, ʻoku totonu ke ke vakaiʻi e ngaahi fiemaʻu hoʻo kau akó pea fili ʻa e ngaahi ʻekitivitī te ne ngali lava ʻo fakaloloto ange ʻa e uluí mo tohoakiʻi ke nau ofi ange ai ki he Fakamoʻuí.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí
Ke fakataukeiʻi e kau akó ki he kalasi ko ʻení, te ke lava ʻo fili ha ʻekitivitī ʻe taha pe lahi ange mei he ngaahi ʻekitivitī ko ʻení ke fakaʻaongaʻi ʻi he ʻaho ʻuluaki ʻo e kalasí. Koeʻuhí ʻoku lahi ange ʻa e ngaahi naunau ʻoku ʻoatu hení ʻi he meʻa ʻe lava ke aleaʻi ʻi ha kalasi ʻe taha, fakakaukau ʻi he faʻa lotu pe ko e fē ʻa e ngaahi ʻekitivitī ako te ne tokoniʻi lahi taha hoʻo kau akó ke fakaloloto ʻenau tui kia Sīsū Kalaisí. Kapau ʻe fiemaʻu, te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi lahi ange ʻa e ngaahi ʻekitivitī ko ʻení ʻi he ngaahi kalasi he kahaʻú.
Fakatupulaki ha ʻĀtakai ʻo e Ako Faka-Kalaisí
Ko Hono Fakatupulaki ʻEtau Founga Akoʻí mo e Akó
Fakatupu ha ongo‘i ʻo e kau atú. ʻI he kalasi ko ʻení, fakakaukau ki he meʻa te ke lava ʻo fai ke fakatupu ha ʻātakai ʻo e ʻofa mo e falala koeʻuhí ke ongoʻi ʻe he kau akó ʻoku nau kau mai. ʻE lava foki ke ongoʻi ange ʻe he kau akó ʻoku nau kau mai ʻi he taimi ʻoku nau tokoni mai ai ki he kalasí mo kau fakataha ʻi hono langaki ʻenau fehokotaki mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā D. Todd Christofferson, “ʻOku ʻikai ha tālaʻa ko e hoko ko ia ʻo taha mo e Tamaí, ʻAló mo e Laumālie Māʻoniʻoní ko e taupotu taha ia ʻo e kau maí” (“Ko e Tokāteline ʻo e Kau Maí,” Liahona, Nōvema 2022, 56). ʻI he taimi ʻoku ongoʻi ai ʻe he kau akó ʻoku nau kaú, ʻoku ngalingali te nau vahevahe ange ʻenau ngaahi ongo fakalaumālié, fakahaaʻi ʻenau ngaahi ongó, mo fai ha ngaahi fehuʻi.
Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ʻa e ʻū fakatātā ko ʻeni ʻo e Fakamoʻuí (pe ʻū fakatātā tatau mo ia) pea fakaafeʻi e kau akó ke nau vahevahe pe naʻe mei fēfē nai Haʻane akoʻi kitautolu.
Faifakamoʻuí, tā ʻe Lightweave
Ko e Akonaki ʻa e Fakamoʻuí ki he Tuʻunga Fakaākongá, tā ʻe Justin Kunz
Vai Moʻuítā ʻe Simon Dewey
Fakaafeʻi e kau akó ke nau lau ʻa e Sione 13:34–35 mo e 2 Nīfai 26:33, ʻo kumi e ngaahi moʻoni ʻe lava ʻo tokoni ki he kalasí ke nau fokotuʻu ha ʻātakai ako faka-Kalaisi. Ke tokoni ke fakamālohia e mahino ʻa e kau akó, te ke lava ʻo ʻeke:
-
Ko e hā ha ngaahi faingataʻa ʻe ala fehangahangai mo ha taha ʻi heʻene fuofua haʻu ki he ʻinisititiutí? Ko e hā ha meʻa kuó ne tokoniʻi lahi taha koe ke ke ongoʻi ʻoku talitali lelei koe ʻi he ʻinisititiutí?
-
Ko e hā nai e finangalo ʻo e Fakamoʻuí ki he founga ʻetau fakafeangai kiate kinautolu ʻoku loto ke nau kau mai ki heʻetau kalasí? (ʻE lava ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ha tefitoʻi moʻoni hangē ko ʻení: ʻOku totonu ke tau talitali lelei kotoa ʻa kinautolu ʻoku haʻu ki he kalasí pea ʻofaʻi kinautolu ʻo hangē ko e ʻofa ʻa e Fakamoʻuí ʻiate kitautolú.)
-
Ko hai ʻe finangalo ʻa e Fakamoʻuí ke ke fakaafeʻi ke kau ki he kalasi ko ʻení? (ʻE lava ke text pe pōpoaki ʻa e kau akó ki ha taha lolotonga ʻenau ʻi he kalasí pe fakakaukau ki he founga te nau aʻu atu ai kiate kinautolu kimuʻa ʻi he kalasi hokó.)
Mahalo ʻe ʻaonga ki he tokotaha ako takitaha ke fakalaulauloto mo lekooti ha ngāue pau te nau fai ke tokoni ʻi hono fokotuʻu ha ʻātakai ʻo e fakaʻapaʻapá, kau atú, mo e ʻofa faka-Kalaisí. Te mou lava foki ʻo aleaʻi fakakalasi ʻa e meʻa te mou lava ʻo fai ke fakatupulaki ai ha aʻusia māfana mo talitali lelei maʻá e kau ako kotoa pē.
Fakaafeʻi ʻa e Ako Fakamātoató
Te ke lava ʻo fakaafeʻi ha ongo tamaiki ako ke na lau ʻa e fetalanoaʻaki ko ʻení:
Malia: “Ko e hā hoʻo fakakaukau ki heʻetau kalasi ʻinisititiuti mo Sisitā Felengikoú?”
ʻElena: “ʻOku ou saiʻia ʻaupito ai! ʻOku fakatupu fakakaukau. ʻOku ou fiefia ke ʻalu ki ai he uike takitaha.”
Malia: “ʻOku ʻikai ke mahino ia kiate au. ʻOkú ta faiako tatau pē mo e kalasi tatau, ka ʻoku taʻeoli kiate au. Te u lava ʻo tala ko ha tokotaha lelei ia, ka ʻo kapau te ne fakakaukau lelei ange, ʻe toe lelei ange ʻa e kalasí. ʻOku ou ʻamanaki pē te ne fakaleleiʻi ange ʻene founga fakafaiakó kau lava ʻo maʻu ha aʻusia lelei ange.”
-
Te ke fakamatalaʻi fēfē ʻa e founga ako ʻa Maliá?
Fakaafeʻi e kau akó ke nau lau ʻa e Mātiu 7:7–8, pea aleaʻi ʻa e founga ʻe lava ke tokoni ai hono fakaʻaongaʻi e folofola ʻa e Fakamoʻuí ke fakaleleiʻi ʻe Malia ʻene aʻusia ʻi he ʻinisititiutí. Te ke lava ke ʻeke ange:
-
ʻOku founga fēfē ʻetau kole, kumi, mo tukitukí? ʻOku hoko fēfē ʻa e kolé, fekumí, mo e tukitukí ko hano fakahaaʻi ia ʻo e tuí?
-
ʻE lava fēfē ke tāpuekina kitautolu ʻi heʻetau fekumi ke ako ʻi he tuí? (ʻE lava ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ha moʻoni hangē ko ʻení: Te tau lava ʻo maʻu ha fakahā ʻi heʻetau ngāue ʻi he tuí ʻaki ʻetau kole , kumi, mo tukituki.)
-
Kuo tokoniʻi fēfē koe ʻe hoʻo feinga ke ke fatongia ʻaki hoʻo akó ke ke maʻu ha fakahā fakatāutahá? (Poupouʻi e kau akó ke nau vahevahe ha ngaahi sīpinga, pe ko hono vahevahe haʻo sīpinga pē ʻaʻau.)
Mou lau fakataha ʻa e lea ko ʻeni meia ʻEletā Tēvita A. Petinā:
ʻOku fakaʻatā ʻe ha tokotaha ʻokú ne fakaʻaongaʻi ʻa e tauʻatāina ke filí mo ngāue ʻo fakatatau mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni totonú, ʻa hono lotó ki he Laumālie Māʻoniʻoní—pea fakaafeʻi ai ʻa Hono mālohi ke akoʻí, mālohi fakamoʻoní, mo e fakapapauʻi ʻo e fakamoʻoní. ʻOku fie maʻu ki he ako ʻi he tuí ha ivi fakalaumālie, fakaʻatamai, pea mo fakatuʻasino kae ʻikai ko e fanongo ʻataʻatā pē taʻefai ha meʻa. ʻI heʻetau ngāue fakamātoato mo tuʻu ʻaliʻaliaki ʻi he tuí, ʻoku tau fakahaaʻi ai ki heʻetau Tamai Hēvaní mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí ʻa ʻetau loto fie ako mo fie tali ʻa e fakahinohino mei he Laumālie Māʻoniʻoní. (“Ko e Ako ʻi he Founga ʻa e ʻEikí,” Liahona, ʻOkatopa 2018, 52)
Fakaafeʻi e kau akó ke nau hiki ha ngaahi ngāue ʻe niʻihi ʻoku ueʻi ʻe he tuí te nau fie fakahoko lolotonga e kalasi ko ʻení ke fakahaaʻi ki he ʻEikí ʻa ʻenau loto ke ako meiate Iá. (Te ke lava ʻo fokotuʻu ange ke lekooti ʻe he kau akó ʻenau ngaahi fakakaukaú ʻi heʻenau telefoní pe ʻi ha kiʻi tohi.)
ʻOange ki he kau akó ha ngaahi miniti siʻi ke fokotuʻu haʻanau ngaahi taumuʻa ako ki he kalasi ko ʻení ʻo fakatefito ʻi he meʻa ne nau fakakaukau mo ongoʻi lolotonga e kalasí. Te ke lava ʻo fakaafeʻi ha niʻihi ʻo e kau akó ke nau vahevahe ʻa e meʻa te nau fai ke tokoni ke fakatupu ha ngaahi fakakaukau ʻo e ngaahi faʻahinga kehekehe ʻo e taumuʻá. Poupouʻi e kau akó ke nau fokotuʻu ha palani ke lavaʻi ai ʻenau ngaahi taumuʻá. Fakakaukauʻi e founga te ke lava ʻo tokoniʻi ai e kau akó ke nau toe vakaiʻi ʻenau ngaahi taumuʻá ʻi he lolotonga ʻa e kalasí.
ʻOku Fakamoʻoni ʻa e Ongoongoleleí kia Sīsū Kalaisi
Fakatokangaʻi ange: Te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e fokotuʻu ko ʻeni ki hono akoʻí kapau ʻokú ke kamata ako ʻa e Ngaahi Kosipelí. Kapau ʻoku teu ke ke kamata ako ʻa e Tohi ʻa Ngāué ʻo aʻu ki he Fakahaá, fakakaukau ke fakaʻaongaʻi e fokotuʻu hono hoko ki hono akoʻí (vakai, “ʻOku Hoko Atu e Ngāue ʻa e Kau Ākonga ʻa e Fakamoʻuí: Ngāue ʻo aʻu ki he Fakahaá”).
Fakaafeʻi ha niʻihi ʻo e kau akó ke nau vahevahe ha ongoongo fakafiefia naʻa nau toki maʻu.
Kumi fakataha ʻa e “Ngaahi Kosipelí” ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá (Gospel Library), pea aleaʻi pe ko e hā ʻa e Ngaahi Kosipelí pea mo e meʻa ʻoku ʻi aí. Te ke lava ke ʻeke ange:
-
Ko e hā leva ʻa e ongoongo fakafiefia ʻo e ongoongoleleí? (Tokoni ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ha moʻoni tatau mo e meʻá ni mei he meʻa naʻa nau laú: Ko e ongoongo fakafiefia ʻo e ongoongoleleí ko hono hanga ʻe Sīsū Kalaisi ʻo fakahoko ha fakalelei te ne huhuʻi ʻa e kakai kotoa pē mei he maté mo fakapaleʻi ʻa e niʻihi fakafoʻituitui takitaha ʻo fakatatau ki heʻenau ngāué.)
-
Ko e hā e ʻuhinga ʻoku ʻikai hoko ai e pōpoaki ko ʻeni fekauʻaki mo e Fakamoʻuí ko ha ongoongo fakafiefia pē ka ko e ongoongo lelei tahá ia?
Te mou lava ʻo mamata ʻi he “The Good News” (2:18) pea aleaʻi ʻa e pōpoaki ʻokú ne vahevahé.
Ko Hono Fakatupulaki ʻEtau Founga Akoʻí mo e Akó
Fakafeʻiloaki ʻa e kau akó ki he Scripture Helps: New Testament [Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú]. ʻE lava ke tokoni ʻa e maʻuʻanga tokoni ko ʻení ke mahino lelei ange ki he kau akó ʻa e folofolá ʻaki hono ʻomi ha fakamatala puipuituʻa, ngaahi tokoni ki he lea fakafonuá, mo e ngaahi fakamatala ʻo e ngaahi potufolofola faingataʻá (vakai, “Introduction [Talateú],” ʻi he Scripture Helps: New Testament [Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú]).
Ke tokoniʻi e kau akó ke nau ako fekauʻaki mo e fakakaukau makehe ʻa e tokotaha naʻá ne hiki ʻa e Kosipeli takitaha, te ke lava ʻo fai ʻa e ʻekitivitī ko ʻení:
Hiki ʻa e ngaahi hingoa ʻo Mātiu, Maʻake, Luke, mo Sione ʻi he palakipoé. Vahevahe ʻa e kalasí ki ha ngaahi kulupu tautau toko fā, pea tuku ke fili ʻe he mēmipa takitaha ʻo e kulupú ha taha ʻo e kau hiki tohi ʻo e Kosipeli ke ne ako. Fakaafeʻi leva ʻa e kau akó ke nau fakaava ʻa e Scripture Helps: New Testament [Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú] pea kumi e ngaahi fakamatala ko ʻení: “Ko e hā ʻa e Ngaahi Kosipelí?,” “Ko e Kosipeli ʻo Mātiú,” “Ko e Kosipeli ʻa Maʻaké,” “Ko e Kosipeli ʻa Luké,” mo e “Ko e Kosipeli ʻo Sioné.”
Fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi fehuʻi ko ʻení, pea fakaafeʻi e kau akó ke nau fakaʻaongaʻi ʻa e Scripture Helps: New Testament [Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú] ke tali ʻaki ʻa e ngaahi fehuʻí ʻi heʻene fekauʻaki mo e tokotaha tohi ʻo e Kosipelí naʻa nau filí:
-
Ko e hā ʻa e puipuituʻa ʻo e tokotaha ko ʻeni naʻá ne hiki ʻa e Kosipelí?
-
Ko hai naʻe fakataumuʻa ki ai ʻene tohí?
-
Naʻe tākiekina fēfē ʻe heʻene kau fanongó ʻene fakamatala ki he moʻui ʻa e Fakamoʻuí?
-
ʻE lava fēfē ke tāpuekina kitautolu ʻi heʻetau ako e fakamatala ko ʻeni ki he moʻui ʻa e Fakamoʻuí?
Hili hono ʻoange ha taimi feʻunga ke nau ako aí, fakaafeʻi ʻa e kulupu takitaha ke nau vahevahe ʻa e meʻa naʻa nau akó. Pea aleaʻi fakakalasi ʻa e founga ʻe lava ai ʻe he fakakaukau ʻa e tokotaha naʻá ne hiki tohi ʻa e Kosipeli takitaha ʻo ʻomi ha mahino lahi ange kiate kitautolu ʻo kau ki he moʻui mo e misiona ʻo Sīsū Kalaisí.
Fakakaukau ke fakaafeʻi e kau akó ke nau fakaava ʻa e “Harmony of the Gospels” ʻi he Study Helps ʻi he Gospel Library pea vakai ki hono fakahokohokó. Aleaʻi e founga ʻe lava ke tokoniʻi ai kitautolu ʻe he maʻuʻanga tokoni ko ʻení ʻi heʻetau ako e moʻui ʻa e Fakamoʻuí. (Fakatokangaʻi ange: Kapau ʻe tokoni, vahevahe mo e kau akó “ʻi he ʻilo ʻoku maʻu he taimi ní, ʻoku ʻikai malava ke maʻu ha faaitaha haohaoa ʻo e Faaʻi Kosipelí koeʻuhí he ʻoku ʻikai ke loto-taha maʻu pē ʻa e kau faʻutohi ʻo e Kosipelí ki he fakahokohoko ʻo e taimi ne hoko ai e ngaahi meʻá” [Bible Dictionary, “Gospels”]).
Ke fakaʻosi e kalasí, ʻoange ha taimi ki he kau akó ke nau fakalaulauloto pe vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau ʻamanaki ke ako ʻi heʻenau feinga ke ofi ange ki he Fakamoʻuí ʻaki haʻanau ako ʻa e Ngaahi Kosipelí.
Hokohoko Atu e Ngāue ʻa e Kau Ākonga ʻa e Fakamoʻuí: Ngāue ʻo fakafou ʻi he Fakahaá
Ke tokoni ki hono fakafehokotaki ʻo e Ngaahi Kosipelí mo e Tohi ʻa Ngāué ʻo aʻu ki he Fakahaá, te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ha ʻū fakatātā kehekehe ʻo e ngāue fakafaifekau ʻa e Fakamoʻuí ʻi he māmaní, ko ʻEne pekiá, Toetuʻú, mo e Hāʻele Hake ki he langí pea aleaʻi ʻa e meʻa ʻoku nau fakatātaaʻí. Te ke lava leva ʻo ʻeke ange:
-
Naʻe uesia fēfē ʻe he ngaahi akonaki, ngaahi mana, mo e Toetuʻu ʻa e Fakamoʻuí ʻa Hono kau muimuí?
Fakamatalaʻi ange ko e konga hono ua ʻo e Fuakava Foʻoú (Ngāue ʻo aʻu ki he Fakahaá) ko ha lekooti ia ʻo e meʻa naʻe fai ʻe he kau ākonga ʻa e Fakamoʻuí ke hokohoko atu ʻEne ngāué hili ʻEne pekiá mo e Toetuʻú. Fakaafeʻi e kau akó ke nau lau ʻa e Mātiu 28:19–20 mo e Ngāue 1:8, pea aleaʻi ʻa e meʻa naʻe ʻamanaki ʻe Sīsū Kalaisi [ke fakahoko] Heʻene kau tamaioʻeikí.
Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ʻa e fakatātā ko ʻení ke fakahaaʻi ʻa e meʻa naʻe fai ʻe he kau ʻAposetolo ʻa e ʻEikí ke ʻave ʻa e ongoongoleleí ki Siutea, Samēlia, pea ope atu ai.
Fakamatalaʻi ange ʻoku ʻomi ʻe he Ngāue 1:8 ha vakai fakalūkufua ki he tohi ʻa Ngāué pea mo e ʻū tohi ʻa e kau ʻAposetoló. ʻOku fakamatalaʻi ʻi he Ngāue 1–7ʻa e tupulaki ʻa e Siasí ʻi Selusalemá; ʻoku hā ʻi he Ngāue 8–9 ha ngaahi fakamatala ki he ngāue ʻa e kau ʻAposetoló ʻi Siutea mo Samēliá; pea ko e Ngāue 10–28, fakataha mo e ngaahi ʻipiselí mo e tohi ʻa Fakahaá, ʻoku felāveʻi ia mo e ngāue fakafaifekau ʻa e kau ʻAposetoló ki he kau Senitailé.
Fakamahinoʻi ange ko e kau ʻAposetolo ko Pita, Paula, mo Sioné ʻa e toko tolu naʻe lahi taha ʻenau tohi ʻa e konga hono ua ʻo e Fuakava Foʻoú. Te ke lava ʻo hiki ʻa e ngaahi fakamoʻoni fakafolofola ko ʻení ʻi he palakipoé pea fakaafeʻi e kau akó ke nau lau ia, ʻo kumi e founga naʻe fakamoʻoni ai ʻa e kau ʻAposetolo ko ʻení ki he Fakamoʻuí: Pita: Ngāue 2:22–24, 32–33, 36; Paula: 1 Kolinitō 15:3–8, 19–22; Sione: 1 Sione 1:7; 2:1–2; 3:5, 16.
-
Ko e hā ha meʻa naʻá ke fakatokangaʻi fekauʻaki mo e ngaahi fakamoʻoni ko ʻení? ʻOkú ke pehē naʻe tākiekina fēfē ʻe he ngaahi fakamoʻoni ʻa e kau tangatá ni ʻa e founga ʻenau faitohí? (Mahalo te ke fie vahevahe mo e kau akó ha moʻoni ʻoku mei faitatau mo ʻení, ko ha konga ʻo hoʻomou fealeaʻakí: ʻOku ʻi he ngaahi tohi naʻe hiki ʻe he kau ʻAposetolo kimuʻá ʻa ʻenau ngaahi akonaki mo e fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí.)
-
ʻE lava fēfē ke tākiekina kitautolu ʻi heʻetau laukongá ʻi heʻetau ʻiloʻi naʻe nofotaha e ngaahi tohi ʻa e kau tangatá ni ʻia Sīsū Kalaisí? Ko e hā ha meʻa te ke lava ʻo fai ke ke hoko ai ko ha tokotaha laukonga ʻoku fakatefito ʻia Kalaisi ʻi hoʻo ako ʻa e Fuakava Foʻoú?
Ke fakaʻosi e kalasí, ʻoange ha taimi ki he kau akó ke nau fakalaulauloto pe vahevahe e meʻa te nau fai ke ʻunu ke ofi ange ki he Fakamoʻuí ʻi heʻenau lau ʻa e tohi Ngāué ʻo aʻu ki he Fakahaá.