Ngaahi Kalasi Folofolá
Ngāue 1–5


“Ngāue 1–5,” Fuakava Foʻoú – Tohi Lēsoni maʻá e Faiako ʻInisititiutí (2025)

Ko ha kakai tokolahi ʻoku papitaiso ʻi ha vaitafe ʻi he ʻaho ʻo e Penitekosí

ʻAho ʻo e Penitekosí, tā fakatātā ʻe Sidney E. King

Ngāue 1–5

Hili e hāʻele hake ʻa Sīsū Kalaisi ki he langí, naʻe tokangaʻi ʻe Pita ʻa hono fili ʻo ha ʻAposetolo foʻoú. ʻI he ʻaho ʻo e Penitakosí, naʻe fonu ʻa e kau ʻAposetoló ʻi he Laumālié. Naʻa nau malanga ʻaki ʻa e ongoongoleleí, pea naʻe papitaiso ha kakai ʻe toko toluafe nai. Naʻe fakahoko ʻe he kau ʻAposetoló ha ngaahi mana, fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi, pea naʻe fakamanamanaʻi, tuku pōpula, pea tā kinautolu. Naʻe hokohoko atu ke tupulaki ʻa e Siasí ʻi Selusalema.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehé

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú, “Ngāue 1–5

ʻOku ʻomi ʻe he “Talateu ki he Kalasí” ha fakahinohino ki he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi ʻelemēniti angamaheni ʻe fā ʻo e lēsoni ʻoku hoko maí.

Fakaʻilonga Akó
Ko Hono Fakatupulaki ʻo e Ako Fakatāutahá

Kimuʻa pea kamata e kalasí, fakakaukau ke ʻoange ki he kau akó ha pōpoaki ʻe taha pe lahi ange mei he ngaahi pōpoaki ko ʻení pe ko haʻo pōpoaki pē ʻaʻau:

  • Kuo tākiekina fēfē hoʻo moʻuí ‘e he Laumālié? Lau ʻa e Ngāue 2, pea lekooti ha faʻahinga fehuʻi ʻokú ke maʻu fekauʻaki mo e Laumālié. ʻOmi hoʻo ngaahi fehuʻí ki he kalasí.

  • ʻI hoʻo lau e Ngāue 3:1–16, fakakaukau ki he ngaahi mana ʻoku fakahoko ʻe he ʻEikí ʻi hotau kuongá pea ʻi hoʻo moʻuí. Kapau he ʻikai te ke lava ʻo fakakaukau ki ha faʻahinga mana, fakakaukau ke mamata ʻi he “The Miracle of the Ordinary” (3:00).

  • ʻOkú ke fakaʻamu nai naʻá ke maʻu ha loto-toʻa lahi ange ʻi he taimi ʻokú ke talanoa ai ki he niʻihi kehé ʻo fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí? Lau ʻa e Ngāue 4:1–20, 29, 31; 5:27–32, 40–42, pea vakai ki he meʻa te ke lava ʻo ako meia Pita mo Sione fekauʻaki mo e loto-toʻá.

fakaʻilonga fealēleaʻaki
Ngaahi Fehuʻí mo e Vahevahé

Tuku ha taimi ki he kau akó ke nau ʻeke ha ngaahi fehuʻi mo fevahevaheʻaki ha ngaahi fakakaukau mo e ngaahi moʻoni naʻa nau ʻilo ʻi heʻenau ako fakataautaha ʻa e Ngāue 1–5.

fakaʻilonga akoʻi
Akoʻi ʻo e Taukeí

ʻE lava ke tokoni ʻa e Ngāue 2 ke fakaangaanga ai ʻa e taukei “Ko e Mahino ʻa e Folofolá ʻi hono Puipuituʻá” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá.

fakaʻilonga ʻo e ngaahi ʻekitivitī ako ke fili mei aí
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí

ʻOku ʻoatu ha ngaahi founga ako lahi maʻau mo hoʻo kau akó. Fili ʻi he faʻa lotu ʻa e fili pe ngaahi fili ʻe mahuʻingamālie taha ki hoʻo kalasí.

Ngāue 1:2–9; 2:1–24, 37–47

ʻOku tāpuekina fēfē au ʻe he meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní?

Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali e fakatātā ko ʻeni ʻo e Hāʻele Hake ʻa Sīsū Kalaisi ki he Langí. Fakamatalaʻi ange ʻi he hili e ngāue fakafaifekau ʻaho ʻe 40 ʻa Sīsū Kalaisí, naʻá Ne hāʻele hake ki he langí (vakai, Ngāue 1:9–11). Fakaafeʻi e kau akó ke fakakaukau pe naʻe fēfē nai ʻa e kau ʻAposetoló hili e hāʻele hake ʻa e Fakamoʻuí ki he langí.

ʻOku sio fakamamaʻu ʻa e kau ʻAposetoló ki he langí ka ʻoku tuʻu ha ongo ʻāngelo ʻi muʻa ʻiate kinautolu

Ko e Hāʻele Hake ʻa Sīsuú (Ko e Hāʻele Haké), tā fakatātaaʻi ʻe Harry Anderson

  • Ko e hā ha ngaahi fehuʻi pe hohaʻa naʻá ke mei maʻu kapau naʻá ke ʻi he tūkunga ʻo e kau ʻAposetoló?

Lau fakataha e Ngāue 1:5–8, ʻo kumi e meʻa ne talaʻofa ʻe he ʻEikí ki Heʻene kau ākongá kimuʻa pē peá Ne hāʻele hake ki he langí.

  • Ko e hā nai naʻe vēkeveke ai e kau ākonga ʻa e ʻEikí ke maʻu ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní hili e mavahe ʻa Sīsū Kalaisí? (Kapau ʻe tokoni, te ke lava ʻo toe vakaiʻi nounou e meʻa naʻe akoʻi ʻe Sīsū Kalaisi kiate kinautolu fekauʻaki mo e Laumālie Māʻoniʻoní kimuʻa pē peá Ne pekiá [vakai, Sione 14:13, 16–17, 26–27; 15:26; 16:7–8, 13–14].)

Fakamatalaʻi ange ko e ʻaho ʻo e Penitekosí naʻe maʻu ai ʻe he kau ʻAposetoló ʻa e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní ne talaʻofa angé. (Te mou lava ʻo lau fakataha ʻa e “Ngāue 2. Ko e hā naʻe mahuʻinga fekauʻaki mo e ʻaho ʻo e Penitekosí?” mo e “Ngāue 2:1–6. Naʻe founga fēfē hono fakahā ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi he ʻaho ʻo e Penitekosí?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú.)

Fakakaukau ke ʻai ke ngāue tauhoa ʻa e kau akó, pea ʻoange kiate kinautolu e laʻipepa tufa “Ko e ʻAho ʻo e Penitekosí.” ʻAi ke ako ʻe ha hoa ʻe taha ʻa e konga 1 pea konga 2 ʻa e hoa ʻe tahá. ʻAi leva ke nau fevahevaheʻaki e meʻa naʻa nau akó.

Laʻipepa tufá: Ko e ʻAho ʻo e Penitekosí

Hili hono maʻu ʻe he kau akó ha taimi ke fakaʻosi ʻenau fealeaʻakí, fakaafeʻi kinautolu ke vahevahe ha faʻahinga fakakaukau mo e kalasí. Te mou lava foki ʻo aleaʻi fakataha ʻa e fehuʻi ko ʻení:

  • Ko e hā ha ngaahi founga kuo tāpuekina ai koe ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní kimuí ni? (Te mou lava ʻo mamata ʻi he “How Does the Holy Spirit Guide?” [3:25] ke maʻu ha ngaahi sīpinga lahi ange.)

    3:25

Fakamoʻoni ki he finangalo ʻa e Fakamoʻuí ke tāpuakiʻi kinautolu ʻo fakafou ʻi he meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. Poupouʻi e kau akó ke fekumi ki he tataki ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi heʻenau moʻuí.

Foki ki he “Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí.”

Ngāue 3:1–16

Te u lava fēfē ʻo maʻu ʻa e fakamoʻuí fakafou ʻia Sīsū Kalaisí?

Fakaafeʻi e kau akó ke fakakaukau pea lekooti ha founga ʻoku nau fakaʻamua ai pe ko ha taha ʻoku nau ʻilo ʻa e fakamoʻui mei he Fakamoʻuí. Kole ange ke nau fakakaukau ki heni lolotonga e aʻusia fakaako ko ʻení.

Fakaʻaliʻali ʻa e fakatātā ko ʻení. Lau fakataha e Ngāue 3:1–2, pea fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe pe naʻe mei fēfē nai kapau naʻe fanauʻi mai kinautolu ʻoku ʻikai ke nau lava ʻo lue pea pau ke nau kole tokoni fakaʻaho.

tangata ʻoku tangutu ʻi he ngaahi sitepu ʻo e temipalé
  • Ko e hā ha ngaahi founga angamaheni ʻe ala tali ʻaki ʻe he kakaí ki ha taha ʻi he tūkunga ʻo e tangata ko ʻení ʻi hotau kuongá ni?

Lau fakataha ʻa e Ngāue 3:3–11 pe mamata ʻi he “Peter and John Heal a Man Crippled Since Birth” (3:28), ʻo kumi e founga naʻe tali ʻaki ʻe Pita mo Sione ki he kole tokoni (ngaahi foaki) ʻa e tangatá.

3:28
  • Ko e hā ʻokú ke mahuʻingaʻia taha ai fekauʻaki mo e fakamatala ko ʻení? (Fakaafeʻi e kau akó ke fakaʻaongaʻi ha ngaahi momeniti siʻi ke feinga ke fakakaukauloto ʻoku nau mamata ki he fakamoʻui ko ʻení ʻo fakafou ʻi he fofonga ʻo e tangata pipikí, Pita mo Sioné, mo e kakai kehe naʻa nau mamata tonu ʻi he maná.)

Lau fakataha e Ngāue 3:11–16, ʻo fakaafeʻi e kau akó ke kumi e meʻa naʻe akoʻi ʻe Pita ʻi heʻene mamata ki he ofo ʻa e kakaí ʻi hono fakamoʻui ʻo e tangatá.

  • Ko e hā ha pōpoaki mahuʻinga naʻe maʻu ʻe Pita maʻanautolu naʻa nau mamata ki he maná? (ʻE ala ʻiloʻi ʻe he kau akó ha moʻoni hangē ko ʻení: Fakafou ʻi he tui kia Sīsū Kalaisí, ʻe lava ʻo fakamoʻui kitautolu.)

  • Ko e hā ha ngaahi founga kehekehe ʻe lava ke fakamoʻui ai kitautolu ʻe he Fakamoʻuí? Kuó ke aʻusia fēfē ʻa e fakamoʻuí ʻo fakafou ʻi he Fakamoʻuí?

  • Ko e hā te ke ala lea ʻaki ki ha taha ʻokú ne fiemaʻu fakamātoato e mālohi faifakamoʻui ʻo e Fakamoʻuí ka kuo teʻeki ke ne aʻusia ia?

Te mou lava ʻo lau fakataha ʻa e lea ko ʻeni ʻa ʻEletā Mātiu L. Kāpenitaá:

ʻEletā Matthew L. Carpenter

ʻE ʻikai ke tau lava ʻo mapuleʻi e taimi ʻe fakamoʻui ai ʻe Kalaisi hotau ngaahi fokoutua fakamatelié. ʻOku hoko ʻa e fakamoʻuí ʻo fakatatau mo Hono finangaló mo e potó. Naʻe puke ha niʻihi ʻi he folofolá ʻo laulau taʻu; kae puke ha niʻihi ʻi heʻenau moʻuí kotoa. ʻE lava ʻe he ngaahi meʻa fakamamahi fakamatelié ʻo sivisiviʻi kitautolu mo fakaloloto ʻetau falala ki he ʻOtuá. Ka ko e taimi ʻoku tau tuku ai ʻa Kalaisi ke kau maí, te Ne fakaivia fakalaumālie maʻu pē kitautolu ke tau maʻu ha ivi lahi ange ke mafeia e ngaahi kavenga mafasiá.

Ko hono moʻoní, ʻoku tau ʻilo ko e ngaahi fokoutua, puke, pe tōnounou fakamatelie kotoa pē ʻe fakamoʻui ʻi he Toetuʻú. Ko ha meʻaʻofa ʻeni ki he faʻahinga kotoa ʻo e tangatá tuʻunga ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.

ʻE lava ke mahulu ange e fakamoʻui ʻa Sīsū Kalaisí ʻi hotau sino fakamatelié. Te Ne lava foki ʻo fakamoʻui hotau laumālié. (“Ko ho Lotó Ke ke Moʻui?,” Liahona, Nōvema 2018, 102)

  • Ko e hā naʻe makehe kiate koe mei he fakamatala ʻa ʻEletā Kāpenitaá?

Fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe e meʻa kuo nau ako fekauʻaki mo e falala ki he taimi, finangalo, mo e poto ʻo e ʻEikí ʻi heʻenau fakakaukau ki he mālohi faifakamoʻui ʻo e ʻEikí.

ʻAi ke toe vakaiʻi ʻe he kau akó ʻa e meʻa naʻa nau lekooti ʻi he kamataʻanga ʻo e ʻekitivitī ako ko ʻení. Poupouʻi kinautolu ke fakalaulauloto ki he founga ʻe lava ke fakaʻaongaʻi ai ʻa e meʻa kuo nau ako mo ongoʻi ki he fakamoʻui ʻoku nau fiemaʻú pe ko ha taha ʻoku nau ʻiloʻi.

Foki ki he “Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí.”

Ngāue 4:1–20, 29, 31; 5:27–32, 40–42

Te u lava fēfē ʻo loto-toʻa ange ʻi heʻeku fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne Ongoongoleleí?

Fakakaukau ke vahevahe ʻa e aʻusia ko ʻeni ne vahevahe ʻe ʻEletā Keuli E. Sitīvenisoní:

ʻEletā Gary E. Stevenson

ʻOku ou manatuʻi haʻaku heka tekisī miniti ʻe 45 ʻi he Kolo ko Niu ʻIoké. Hili haʻama talanoa lelei mo e fakaʻulí ki he ongoongoleleí ʻi heʻema fononga ki malaʻe vakapuná, ne u totongi ia pea teuteu ke u hifo. Ka naʻá ku fakatokangaʻi hake naʻe teʻeki ai ke u fakamoʻoniʻi ange ʻa e meʻa naʻá ku vahevahé. (“Ngaahi Ueʻi ʻa e Laumālié,” Liahona, Nōvema 2023, 44)

  • Kuo ʻi ai hamou taha kuó ne ʻi ha tūkunga naʻá ke fakakaukau ai, “ʻOku totonu nai ke u vahevahe ʻeku fakamoʻoní?” Ko e hā ha ngaahi fakakaukau pe ongo naʻá ke aʻusia ʻi he ngaahi momeniti ko iá?

Mahalo te tau aʻusia he taimi ʻe niʻihi ha hohaʻa pe manavasiʻi fekauʻaki mo e tuʻu ko ha fakamoʻoni ʻo Sīsū Kalaisí. ʻI heʻetau ako e fakamatala ki hono puke pōpula ʻo Pita mo Sioné, tokanga ki he meʻa ʻokú ke ako mo ongoʻi ʻa ia ʻe ala fakalotolahi atu kiate koé.

Fakamatalaʻi ange naʻe puke pōpula ʻa Pita mo Sione pea ʻomi ki muʻa ʻi ha fakataha alēlea koeʻuhí naʻá na akonaki mo fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi (vakai, Ngāue 4:1–4). Fakaafeʻi e kau akó ke lau e Ngāue 4:5–21 pe mamata ʻi he “Peter and John Are Judged” (2:54), ʻo kumi e meʻa te nau lava ʻo ako fekauʻaki mo e hoko ko ha fakamoʻoni loto-toʻa ʻo e Fakamoʻuí.

2:55
  • Fakatatau ki he Ngāue 4:13, ko e hā naʻe ofo ai e kau taki Siú ʻi he taʻeilifia pe loto-toʻa ʻa Pita mo Sioné? (Fakatokangaʻi ange: ʻe lava ke liliu foki ʻa e “ongo tangata meʻavale” ʻi he Tatau ʻa Kingi Sēmisí ko e “ongo tangata angamaheni.”)

  • ʻOkú ke pehē ko e hā naʻá ne fakaʻatā ʻa Pita mo Sione ke na loto-toʻa ʻi heʻena fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí? (Kapau ʻe fiemaʻu, taki e tokanga ʻa e kau akó ki he Ngāue 4:8 pea feinga ke ʻiloʻi ha moʻoni tatau mo ʻení: ʻOku tokoni e Laumālie Māʻoniʻoní ki he kakai angamahení ke nau akonaki mo fakamoʻoni taʻeilifia kia Sīsū Kalaisi.)

  • ʻE tākiekina fēfē ʻe hoʻo tokanga lahi ange ki he Laumālie Māʻoniʻoní kae siʻi ange ki hoʻo manavasiʻí mo e tōnounoú ʻa hoʻo malava ke akoʻi mo fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi ʻi he loto-toʻa lahi angé?

Fakamahinoʻi ange neongo e fakatokanga kia Pita mo Sioné, ka naʻá na kei hoko atu pē ke akoʻi mo fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi pea naʻe toe puke pōpula tuʻo ua kinaua. Te ke lava ʻo lau e Ngāue 5:27–32, 40–42 pe mamata ʻi he “Peter and John Continue Preaching the Gospel” (5:38) pea fakakaukau ki ha toe lēsoni te ke lava ʻo ako fekauʻaki mo e hoko ko ha fakamoʻoni loto-toʻa ʻo Sīsū Kalaisí.

5:41
  • ʻOkú ke pehē naʻe tokoniʻi fēfē ʻa e kakai naʻe feohi mo Pita mo Sioné ʻi he hokohoko atu ʻena malanga kia Sīsū Kalaisí?

  • Ko e fē ha taimi kuó ke fakamoʻoni pe fanongo ai ki ha fakamoʻoni loto-toʻa ʻa ha taha ki he Fakamoʻuí ʻi he mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní? Ko e hā e ola ʻo e fakamoʻoni ko iá ʻiate koe pe ko e niʻihi kehé?

Fakakaukau ke aleaʻi e fakamatala ko ʻeni ʻa ʻEletā Niila L. ʻEnitasení:

ʻEletā Neil L. Andersen

Tuku muʻa ke tau talanoa mo e niʻihi ʻoku tau feohí ʻi he tauʻatāina loto-moʻoni mo e loto-fiemālie lahi ange fekauʻaki mo Kalaisi. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Nalesoni, “ʻOku loto-fiemālie e kau ākonga moʻoni ʻa Sīsū Kalaisí ke hā mahino, lea, pea mo makehe mei he kakai ʻo e māmaní.” …

ʻI he siʻisiʻi ange ʻa e talanoa ʻa e māmaní ʻo kau kia Sīsū Kalaisí, tuku muʻa ke lahi ange ʻetau talanoa fekauʻaki mo Iá. ʻI he taimi ʻe fakahaaʻi ai hotau tufakanga totonu ko ʻEne kau ākongá, ʻe tokolahi hatau niʻihi ʻe mateuteu ke fanongo. ʻI heʻetau vahevahe ʻa e maama kuo tau maʻu meiate Iá, ʻe ulo atu ʻa ʻEne māmá pea mo Hono mālohi faifakamoʻui fisifisimuʻá ki he niʻihi ʻoku nau loto-fiemālie ke fakaava honau lotó. Naʻe folofola ʻa Sīsū, “Kuó u haʻu … ko [ha] maama ki māmani.” (ʻOku Mau Lea ʻia Kalaisi, Liahona, Nōvema 2020, 88)

Te ke lava ʻo fakaʻosi ʻaki hano fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ha ngaahi sīpinga ʻo ha kakai ʻoku nau ʻiloʻi ʻoku nau “loto-fiemālie … ke hā mahino” pea “lea” ʻi heʻenau fakamoʻoni ki he Fakamoʻuí. Kapau ʻoku toe lahi e taimí, ʻe lava ke fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ʻenau fakamoʻoni ki he Fakamoʻuí.

Ko Hono Fakatupulaki ʻEtau Founga Akoʻí mo e Akó

Muimuiʻi e ngaahi fakaafe ke ngāué. ʻOku fiemaʻu ʻi heʻetau hoko ʻo hangē ko e Fakamoʻuí ke tau ngāue ʻi he tui. ʻI he taimi ʻoku tau fai ai ha ngaahi fakaafe fakalaumālie ke ngāue ʻa e kau akó, fakakaukau ki ha ngaahi founga ke muimuiʻi ʻaki. Te ke lava ʻo ʻave ha pōpoaki lolotonga e uiké ke fakamanatu ki he kau akó fekauʻaki mo e fakaafé. ʻE lava ke tokoni ke tomuʻa fakaafeʻi ha kau ako pau kimuʻa ke nau haʻu mateuteu ki he kalasí ke vahevahe ʻenau ngaahi aʻusiá. Pe te ke ʻoange ha taimi ki he kau akó ʻi he kamataʻanga ʻo e kalasi hokó ke vahevahe ʻa e meʻa naʻa nau faí.

Poupouʻi e kau akó ke lotua ha ngaahi faingamālie ke vahevahe ai ʻenau fakamoʻoni ki he Fakamoʻuí ʻi tuʻa mei he kalasí. Fakakaukau ke toe muimuiʻi ʻa e fakaafe ko ʻení ʻi he ngaahi kalasi hoko maí.

Foki ki he “Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí.”