“Luke 22; Sione 18,” Fuakava Foʻoú—Tohi Lēsoni maʻá e Faiako ʻInisititiutí (2025)
Ko e Lotu ʻa Kalaisi ʻi he Ngoue ko Ketisemaní, tā ʻa Hermann Clementz
Luke 22; Sione 18
Hili ʻa e ʻOhomohe Fakaʻosí, naʻe mamahi ʻa Sīsū Kalaisi ʻi Ketisemani. Naʻe lavakiʻi mo puke pōpula Ia. Naʻe teʻia, manukiʻi, mo fakafehuʻia ʻa Sīsū ʻi he ʻao ʻo e kau taki ʻo e kau Siú. Naʻe fakaʻikaiʻi ʻe Pita ʻoku ʻikai te ne ʻilo Ia. Naʻe tukuakiʻi ʻa Sīsū ʻi he ʻao ʻo Pailató, ka naʻe ʻikai ke ne māʻu ha fehālaaki ʻiate Ia. Naʻe kole ʻe he kau taki ʻo e kakai Siú ke tukuange ʻa Palāpasa kae ʻikai ko Sīsū. Naʻe fai ʻe Pailato ʻenau ngaahi fiemaʻú pea tauteaʻi ʻa Sīsū ke pekia.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni Kehé
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú, “Luke 22; Sione 18”
Fakatokangaʻi ange: ʻOku ʻomi ʻe he “Talateu ki he Kalasí” ha fakahinohino ki he founga hono fakaʻaongaʻi ʻo e ngaahi ʻelemēniti angamaheni ʻe fā ʻo e lēsoni ʻoku hoko maí.
Ko Hono Fakatupulaki ʻo e Ako Fakatāutahá
Kimuʻa pea kamata e kalasí, fakakaukau ke ʻoange ki he kau akó ha pōpoaki ʻe taha pe lahi ange mei he ngaahi pōpoaki ko ʻení pe ko haʻo pōpoaki pē ʻaʻau:
-
Ko hai kuó ne tokoniʻi koe ke tupulaki hoʻo tui kia Sīsū Kalaisí? ʻI hoʻomou fakakaukau ki he taha ko ʻení, lau ʻa e Luke 22:31–32. Fakakaukau ki he founga ʻe lava ke tākiekina ai ʻe he ului ʻa ha taha ha niʻihi kehe.
-
ʻI hoʻomou lau ʻa e Luke 22:39–46, lekooti ha ngaahi fehuʻi ʻokú mou maʻu fekauʻaki mo e mamahi ʻa e Fakamoʻuí ʻi he Ngoue ko Ketisemaní pea ʻi he kolosí. Mateuteu ke vahevahe hoʻomou ngaahi fehuʻí ʻi he kalasí.
-
Ko e hā hoʻo meʻa ʻoku fai ʻi he mamahí? ʻI hoʻomou lau ʻa e Luke 22:63–71, fakakaukau ki he meʻa te mou lava ʻo ako mei he sīpinga ʻa e Fakamoʻuí ʻi he mamahí.
Ngaahi Fehuʻí mo e Vahevahé
ʻOange ha taimi ki he kau akó ke nau fai ha ngaahi fehuʻi mo vahevahe ʻa e ngaahi fakakaukau mo e ngaahi moʻoni naʻa nau maʻu ʻi heʻenau ako fakataautaha ʻa e Luke 22; Sione 18.
Akoʻi ʻo e Taukeí
ʻE lava ke hoko ʻa e Luke 22:39–46 ko ha feituʻu ʻaonga ke fakaʻaongaʻi ai ʻa e taukei “Ko Hono Fakaʻaongaʻi ʻo e Folofola Kuo Fakafoki Maí ke Mahino ʻa e Tohi Tapú” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá.
Ngaahi ʻEkitivitī Ako ke Fili Mei Aí
ʻOku ʻoatu ha ngaahi founga ako lahi maʻau mo hoʻo kau akó. Fili ʻi he faʻa lotu ʻa e fili pe ngaahi fili ʻe mahuʻingamālie taha ki hoʻo kalasí.
ʻE tāpuekina fēfē au mo e niʻihi kehé ʻe heʻeku ului kia Sīsū Kalaisí?
Ko e Fakatupulaki ʻo ʻEtau Founga Akoʻí mo e Akó
Tokoniʻi ʻa e kau akó ke ʻilo ʻa e ʻofa, mālohi mo e ʻaloʻofa ʻa e ʻEikí ʻi heʻenau moʻuí. ʻOku lelei ke ʻilo ki he ʻofa, mālohi, mo e ʻaloʻofa ʻa e Fakamoʻuí, ka ʻoku fiemaʻu foki ke tau aʻusia ia. Fakakaukauʻi fakalelei ha ngaahi founga ke tokoniʻi ai ʻa e kau akó ke nau ʻiloʻi ʻa e ivi tākiekina ʻo e Fakamoʻuí ʻi heʻenau moʻuí. Kapau ʻoku ongoʻi taʻepauʻia ha niʻihi ʻo e kau akó pe kuo nau ongoʻi Hono ivi takiekiná, tuku ha taimi ke nau fakakaukauloto mo aleaʻi ai ʻa e ʻuhinga ʻo e ongoʻi ʻa e ʻofa, mālohi, mo e ʻaloʻofa ʻa e ʻEikí. Fakaafeʻi e kau akó ke nau lotua e faʻahinga aʻusia ko ʻení.
Fakaʻaliʻali e ngaahi fakatātā ko ʻení, pea fakaafeʻi e kau akó ke vahevahe ha ngaahi aʻusia mahuʻinga naʻe maʻu ʻe Pita mo e Fakamoʻuí.
-
Ko e hā naʻe ʻilo ʻe Pita fekauʻaki mo e Fakamoʻuí ʻo fakafou he ngaahi aʻusia ko ʻení?
Ko e Ui ʻe Kalaisi ʻa Pita mo ʻAniteluú, tā fakatātaʻi ʻe James T. Harwood
Toutai ʻo e Tuí, tā fakatātā ʻa J. Alan Barrett
Ko e Liliú, tā fakatātā ʻa Greg K. Olsen
Lau fakataha ʻa e Luke 22:31–32, ʻo kumi ki he meʻa naʻe fiemaʻu lahi ange ke hoko ʻi he moʻui ʻa Pitá kimuʻa peá ne toki lava ʻo fakamālohia ʻa e niʻihi kehé. Tokoni ke ʻiloʻi ʻe he kau akó ʻa e moʻoni ko ʻení: ʻI heʻetau hoko ʻo ului moʻoní, ʻoku tau fakatupulaki ai ʻetau malava ke fakamālohia e niʻihi kehé ʻi heʻenau tui kia Sīsū Kalaisí. (Kapau ʻoku fiemaʻu tokoni ʻa e kau akó ke mahino ʻa e veesi 31, ʻai ke nau vakai ki he “Luke 22:31. ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e fakatangaʻi kimoutolu ʻe Sētane hangē ko e uité?” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú.)
-
Ko e hā e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ke ʻiloʻi naʻe lotua ʻe he Fakamoʻuí ʻa e tui ʻa Pitá? ʻOkú ke ongoʻi fēfē ʻi hoʻo ʻilo naʻe lotua mo koe ʻe he Fakamoʻuí? (vakai, Sione 17:20).
-
Ko e hā ha ngaahi founga ʻe ala kaunga ai hoʻo ului fakatāutahá ki hoʻo mālava ke fakamālohia ʻa e niʻihi kehé?
Fakakaukau ke vahevahe ʻa e lea ko ʻeni meia Palesiteni Tāleni H. ʻOakesí pe mamata ʻi he “Strengthen Thy Brethren” (1:48).
Naʻe kei fiemaʻu pē ke “ului” ʻa e tangata ko ʻeni [Pita] naʻe muimui ʻia Sīsū he taʻu ʻe tolú, ʻosi foaki ki ai e mafai ʻo e tuʻunga faka-aposetolo māʻoniʻoní, ʻosi hoko ko e faiako mo e fakamoʻoni loto-toʻa ʻo e ongoongolelei faka-Kalisitiané, pea naʻe fakatupu ʻe heʻene fakamoʻoní ke lau ia ʻe he ʻEikí ko e monūʻia, ka ne malava ʻo fakamālohia hono kāingá—ke ne fafanga mo taki e tākanga ʻa e ʻOtuá.
ʻOku fakahaaʻi ʻe he fakatukupaaʻi ʻe Sīsuú ʻa e ului ko ē ʻokú Ne fiemaʻu ʻiate kinautolu ʻe hū ki he puleʻanga ʻo e langí (vakai, Mātiu 18:3) naʻe lahi hake ia ʻi he ului pē ke fakamoʻoni ki he moʻoni ʻo e ongoongoleleí. Ko e fakamoʻoní ko e ʻiloʻi pea mo fakahaaʻi. ʻOku poleʻi kitautolu ʻe he ongoongoleleí ke tau “ului,” ʻa ia ʻoku fiemaʻu ai ke tau fakahoko pea tau hoko. Kapau ʻoku fakafalala tāfataha hatau niʻihi ki heʻetau ʻilo mo e fakamoʻoni ki he ongoongoleleí, ʻoku tau tuʻunga tatau ai mo e kau ʻAposetolo monūʻia kae teʻeki ai kakato naʻe fakatukupaaʻi ʻe Sīsū ke nau “uluí.” ʻOku tau takitaha ʻiloʻi ha taha ʻokú ne maʻu ha fakamoʻoni mālohi ka ʻoku ʻikai ke ne ngāueʻi kae lava ʻo ului. The Challenge to Become,” Ensign, Nov. 2000, 33)
-
Ko e hā e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ke mahino ʻa e faikehekehe ʻo e ʻilo kia Kalaisí mo e ului kiate Iá?
-
Ko e hā ha ngaahi ngāue kuó ne tokoniʻi koe ke ke ului lahi ange ki he Fakamoʻuí? (Fakamanatu ki he kau akó ke ʻoua naʻa nau liʻaki ʻa e fanga kiʻi meʻa iiki mo faingofua ʻoku nau tanumaki ʻa e uluí.)
Fakakaukau ke fakaafeʻi e kau akó ke fakakaukau ki ha taha ʻoku nau ʻiloʻi ʻoku ului moʻoni ki he ʻEikí. Vahevahe ʻa e kau akó ki ha ngaahi hoa pe fanga kiʻi kulupu, pea fakaafeʻi ʻa e tokotaha ako takitaha ke fakamatala ki he tokotaha kuo nau filí. Te nau ala aleaʻi ʻa e founga kuo tākiekina ai kinautolu ʻe he ului ʻa e tokotaha ko iá ki he Fakamoʻuí.
Poupouʻi ʻa e kau akó ke nau lekooti e founga te nau lava ai ʻo fakaloloto ʻenau ului kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí ke nau lava ʻo mateuteu lelei ange ai ke fakamālohia ha niʻihi kehe.
Luke 22:39–46; Mātiu 26:36–41; Maʻake 14:32–38
Ko e hā naʻe fai ʻe he Fakamoʻuí maʻaku ʻi he Ngoue ko Ketisemaní?
Fakakaukau ke fakaʻaliʻali ki he kau mēmipa ʻo e kalasí ha fakatātā ʻe taha pe lahi ange ʻo e ngaahi fakatātā ko ʻeni ʻo Sīsū Kalaisi ʻoku lotu ʻi he Ngoue ko Ketisemaní. Fakamatalaʻi ange naʻe aʻusia ʻe Sīsū Kalaisi ʻi Ketisemani, pea kimui ange ʻi Kalevale, ha mamahi taʻe-hano-tatau ko ha konga ʻo ʻEne feilaulau fakaleleí. Fakaafeʻi ha niʻihi ʻo e kau akó ke vahevahe ʻa e meʻa ʻoku nau mamata mo ongoʻi ʻi heʻenau vakai ki he ngaahi fakatātā ko ʻeni ʻo e mamahi ʻa e Fakamoʻuí.
Ko e Lotu ʻa Sīsū ʻi Ketisemaní, tā fakataaʻi ʻe Harry Anderson
Ko Kalaisi ʻi Ketisemani, tā fakatātaaʻi ʻe Heinrich Hofmann
Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke faʻu ha fanga kiʻi kulupu ʻo meimei tautau toko tolu pē ki ʻolunga. ʻAi ke lau ʻe he mēmipa takitaha ʻo e kulupú ʻa e Luke 22:39–46; Mātiu 26:36–41; pe Maʻake 14:32–38, ʻo kumi ha meʻa te tau lava ʻo ako fekauʻaki mo e aʻusia ʻa e Fakamoʻuí. Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fevahevaheʻaki ʻa e meʻa ʻoku nau maʻú. ʻE ala ʻilo ʻe he kau akó ha ngaahi meʻa hangē ko ʻení: Naʻe fakamālohia ʻa Sīsū ʻe ha ʻāngelo ʻi Heʻene faingataʻaʻiá. ʻI he mamahi lahi ʻa Sīsū Kalaisí, naʻe lotu fakamātoato ange. Naʻe fuʻu lahi fau e mamahi ʻa e Fakamoʻuí ʻo Ne tautaʻa ʻaki e ngaahi tulutā ko e taʻataʻa. Naʻe afeitaulalo kakato ʻa Sīsū ki he finangalo ʻo e ʻOtuá, neongo hono lōmekina Ia ʻe he mamahi lahí.
Fakamahinoʻi ange neongo ʻoku akoʻi mai ʻe he ngaahi potu-folofolá ni ʻa e meʻa naʻe hoko ʻi Ketisemaní, ka ʻoku fakahā ʻe he folofola ʻo e Fakafoki maí ʻa e ngaahi moʻoni mahuʻinga ki he meʻa naʻe lavaʻi ʻe he Fakamoʻuí. Ke ʻilo ʻa e ngaahi moʻoni ko ʻení, fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau akoako fakahoko ʻa e taukei “Ko Hono Fakaʻaongaʻi ʻo e Folofola ʻo e Fakafoki Maí ke Mahino ʻa e Tohi Tapú” ʻi he Ngaahi Taukei Ako Folofolá. ʻE lava ke fakaʻaongaʻi ʻe he kau akó ʻa e futinoutí, founga kumi ʻi he Gospel Library, pe Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá (vakai, “Taʻataʻá,” “Fakaleleí, Fakaleleiʻí,” pe “Ketisemaní”). Pe te ke fokotuʻu ange ke ako ʻe he kau akó ʻa e Mōsaia 3:7; 15:9; ʻAlamā 7:11–13; mo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:16–19. Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke kumi ʻa e meʻa ʻoku tānaki mai ʻe he ngaahi potu folofola ko ʻení ki heʻenau mahino fekauʻaki mo e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí.
Hili hano ʻoange ha taimi feʻunga ki he akó, fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau hiki ʻi he palakipoé ʻa e ngaahi moʻoni naʻa nau maʻú. ʻE ala talaatu ʻe he kau akó ha ngaahi moʻoni hangē ko ʻení: Naʻe fuesia lahi ʻe Sīsū Kalaisi ha mamahi taʻe-fakatataua koeʻuhí ko ʻeku ngaahi angahalá kae lava ke u fakatomala (vakai, Mōsaia 15:9; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:16–19). Naʻe kātekina ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e ngaahi mamahí ʻi he faʻahinga kotoa pē koeʻuhí ke lava ʻo mahino kiate Ia mo Ne tokoniʻi au ʻi hoku ngaahi vaivaí (vakai, Mōsaia 3:7; ʻAlamā 7:11–13).
Fakakaukau ke aleaʻi e ngaahi fehuʻi ko ʻení:
-
ʻOku tākiekina fēfē ʻe he ngaahi moʻoni ko ʻeni mei he folofola ʻo e Fakafokí ʻa e anga hoʻo vakai ki he Fakamoʻuí?
-
Ko e hā ʻene mahuʻinga kiate koe ʻa e meʻa naʻe foua ʻe he Fakamoʻuí ʻi he Ngoue ko Ketisemaní, pea kimui ange ʻi he kolosí?
-
ʻE lava fēfē ʻe he mahino mo hoʻo fakalaulauloto ki he meʻa naʻe fuesia ʻe he Fakamoʻuí maʻaú, hoʻo ongo fekauʻaki mo Iá?
Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali mo aleaʻi ʻa e fakamatala ko ʻeni ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní:
ʻI heʻeku fekuki mo e mamahi fau naʻe tupu ʻi hoku fokoutuá, kuó u ongoʻi houngaʻia lahi ange ʻia Sīsū Kalaisi mo e meʻaʻofa taʻe-mafakakaukaua ʻo ʻEne Fakaleleí. Fakakaukau ki ai! Naʻe fuesia ʻe he Fakamoʻuí ʻa e “ngaahi mamahi mo e ngaahi faingataʻa pea mo e ngaahi ʻahiʻahi kehekehe kotoa pē” [ʻAlamā 7:11] ke Ne lava ʻo fakafiemālieʻi, fakamoʻui, mo fakahaofi kitautolu, ʻi he faingataʻá. (“Fakakaukau Fakasilesitiale!,” Liahona, Nōvember 2023, 118)
Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau fakalaulauloto ki ha founga te nau lava ai ʻo fakahaaʻi ʻenau houngaʻia ʻi he mamahi ʻa e Fakamoʻuí maʻanautolú. ʻE lava ke nau hiki ʻa e meʻa ʻoku nau fakakaukau ki aí. Poupouʻi ke nau fakahoko ʻa e ueʻi ʻoku nau maʻú. (Te ke lava ʻo tā ʻa e himi “ʻOku Fakaofó” [Ngaahi Himi, fika 102] ʻi heʻenau fakalaulaulotó pe tohí.)
Sione 18:1–12, 33–40; Mātiu 26:47–50; Luke 22:47–48, 63–71
Ko e hā te u lava ʻo ako mei he Fakamoʻuí fekauʻaki mo e kei faivelenga ʻi heʻeku fehangahangai mo e mamahí?
Kole ki he kau akó ke vahevahe ha sīpinga ʻo ha ngaahi faingataʻaʻia kuo nau fehangahangai mo ia pe ha kakai ʻoku nau ʻiloʻi.
-
ʻE faitokonia fēfē ʻe he mamahí ʻetau moʻuí?
-
ʻE uesia fēfē ʻe he mamahí ʻa ʻetau loto ke fai e finangalo ʻo e ʻOtuá?
Fakamatalaʻi ange naʻe ngaohikovia mo fakatangaʻi ʻa Sīsū ʻe Hono ngaahi filí ʻi he vahaʻa ʻo siʻene mamahi ʻi Ketisemaní mo Hono tutukí. Te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ha ngaahi ʻīmisi ʻo e ngaahi meʻa ko ʻeni naʻe hokó. (Vakai ki he ngaahi ʻīmisi ʻi he konga ki he “Mītiá” ʻo e “Luke 22; Sione 18” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú.)
Fakaʻaliʻali ʻa e ngaahi meʻa ko ʻeni naʻe hokó, ngaahi potufolofolá, mo e ngaahi fehuʻi ko ʻení. Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau faʻu ha fanga kiʻi kulupu, fili ha taha pe toe lahi ange ʻo e ngaahi meʻa ko ʻeni naʻe hokó, lau ʻa e ngaahi veesi ʻoku fekauʻaki mo iá, pea aleaʻi leva ʻa e ngaahi fehuʻi ʻi laló:
-
ʻOku taki pōpula ʻa Sīsū: Mātiu 26:47–50; Luke 22:47–48; Sione 18:1–12
-
ʻOku fakamāuʻi ʻa Sīsū ʻi he ʻao ʻo e kau taulaʻeiki lahí: Luke 22:63–71
-
ʻOku fakahalaiaʻi ʻa Sīsū ʻe Pailato: Sione 18:33–40
-
Ko e hā ha ngaahi fakakaukau mo ha ngaahi ongo ʻokú ke maʻu ʻi hoʻo fakalaulaulotoa e aʻusia ʻa e Fakamoʻuí?
-
Ko e hā ʻokú ke mālieʻia ai ʻi he tali ʻa e Fakamoʻuí ki hono kau fakatangá?
-
Ko e hā te ke lava ʻo ako mei he Fakamoʻuí fekauʻaki mo e fehangahangai mo e mamahí?
Ka hili hono lau ʻe he kau akó mo aleaʻi ʻa e ngaahi fehuʻí, te ke lava ʻo fakaʻaliʻali ʻa e foʻi moʻoni ko ʻení: ʻI he fehangahangai ʻa Sīsū Kalaisi mo e mamahi lahí, naʻá Ne kei tauhi faivelenga pē ki hono misiona mo e uiuiʻi fakalangí. ʻE lava ke mou aleaʻi fakakalasi ʻa e ngaahi fehuʻi ko ʻení:
-
ʻOkú ke pehē ko e hā e ʻuhinga naʻe lava ai ʻa Sīsū Kalaisi ʻo tokanga taha pē ki Hono misiona fakalangí neongo ʻa e mamahi naʻá Ne fehangahangai mo Iá? (Te ke lava ʻo fakaafeʻi ʻa e kau akó ke nau ako ʻa e 1 Nīfai 19:8–9, ko ha konga ʻo e fealēleaʻaki ko ʻení. ʻE lava ke nau kumi e meʻa naʻe akoʻi ʻe Nīfai fekauʻaki mo e ʻuhinga naʻe loto-fiemālie ai e Fakamoʻuí ke kātekina ʻa e faʻahinga tōʻonga fitaʻa mo taʻe-totonu peheé.)
-
Ko e hā ʻe lava ke tokoni atu ke ke kei tokanga taha pē ki he ngaahi taumuʻa ʻa e ʻOtuá kiate koé?
-
Kuo tāpuekina fēfē koe ʻe he fili ke muimui ki he finangalo ʻo e Tamai Hēvaní, pea naʻa mo e taimi naʻá ke fehangahangai ai mo e faingataʻá?
Fakaafeʻi ʻa e kau akó ke fakakaukau ki he founga te nau lava ai ʻo muimui ki he sīpinga ʻa e Fakamoʻuí ʻo fakahoko e ngaahi taumuʻa ʻa e Tamai Hēvaní neongo e fehangahangai mo e faingataʻá. Te ke lava ʻo ʻoange ha taimi ki he kau akó ke nau tohi fekauʻaki mo ʻenau ngaahi ongo fakalaumālié mo e ngaahi taumuʻa maʻanautolú.