Laipelí
Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí


“Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí,” Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí (2025)

tāpuaki lakanga fakataulaʻeiki

Vakai Fakalūkufuá

Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí

Ko e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí ko e lakanga fakataulaʻeiki māʻolunga angé ia ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ko e maʻulalo angé ko e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné. ʻE lava ke maʻu ʻe he kau mēmipa tangata faivelenga ʻo e Siasí ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí ʻo kamata ʻi honau taʻu 18. ʻOku maʻu ʻa e hingoa ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí mei ha taulaʻeiki lahi naʻe moʻui lolotonga e taimi ʻo e palōfita ko ʻĒpalahamé.

Naʻe foaki e lakanga fakataulaʻeiki lahi ange ko ʻení kia ʻĀtama pea kuo ʻi he māmaní ia he taimi pē kuo fakahaaʻi mai ai ʻe he ʻEikí ʻa ʻEne ongoongoleleí. Naʻe ʻave ia mei he māmaní lolotonga ʻa e Hē Fakaʻaufuli Mei he Moʻoní, ka naʻe fakafoki mai ia ʻi he 1829 ʻi he taimi naʻe foaki ai ia ʻe he Kau ʻAposetolo ko Pita, Sēmisi mo Sioné, kia Siosefa Sāmita mo ʻŌliva Kautelé.

Ngaahi Faingamālie mo e Fatongia ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí

ʻI he taimi ʻoku maʻu ai ʻe ha tangata ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí, ʻokú ne kau leva ʻi he fakapapau mo e fuakava ʻo e lakanga fakataulaʻeikí. ʻOkú ne fuakava ke faivelenga, fakaongoongoleleiʻi hono lakangá, “tokanga faivelenga ki he ngaahi folofola ʻo e moʻui taʻengatá,” pea “moʻui ʻo fakatatau ki he folofola kotoa pē ʻoku ʻalu atu mei he fofonga ʻo e ʻOtuá.” Ko kinautolu ʻoku tauhi ʻa e fuakava ko ʻení ʻe fakamāʻoniʻoniʻi, pe fakamaʻa, kinautolu ʻe he Laumālié pea te nau maʻu ʻa e “meʻa kotoa pē ʻoku maʻu ʻe [he] Tamaí.”

ʻOku maʻu ʻe he kau maʻu Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisēteki moʻui tāú ʻa e mafai ke faingāue ki he mahakí mo foaki ha ngaahi tāpuaki makehe ki he kau mēmipa ʻo e fāmilí mo e niʻihi kehé. Kuo pau foki ke hoko ʻa e houʻeiki tangata ʻo e Siasí ko ha kau maʻu Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisēteki moʻui taau kae lava ke nau maʻu honau ʻenitaumeni fakatemipalé pea silaʻi ki honau malí mo honau ngaahi fāmilí ki he taʻengatá.

ʻI he mafai ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí pea ʻi he malumalu ʻo e fakahinohino ʻa e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí, ʻoku fakahinohino ʻe he kau takí ʻa e Siasí mo tataki hono malangaʻi ʻo e ongoongoleleí ʻi māmani fulipē. Kuo akoʻi foki ʻe he ʻEikí te tau lava ʻo sio ki Hono mālohí ʻi he ngaahi ouau ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí.

Ngaahi Tuʻunga ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí

Ko e ngaahi tuʻunga ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí ko e kaumātuʻa, taulaʻeiki lahi, pēteliake, Fitungofulu mo e ʻAposetolo. Ko e Palesiteni ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Lahí ko e Palesiteni ʻo e Siasí.

Kaumātuʻá. ʻE lava ke fakahoko ʻe he kaumātuʻá ʻa e ngaahi fatongia kotoa pē ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné. ʻIkai ke ngata aí, te nau lava ʻo foaki ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní mo fakanofo ha houʻeiki tangata moʻui taau ki he ngaahi tuʻunga ʻi he Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné mo Faka-Melekisētekí, ʻi hano fakamafaiʻi ʻe ha kau taki lakanga fakataulaʻeiki ʻoku pulé. Te nau lava foki ʻo foaki ha ngaahi tāpuaki lakanga fakataulaʻeiki.

Taulaʻeiki Lahí. ʻE lava ke fakahoko ʻe ha taulaʻeiki lahi ʻa e ngaahi fatongia kotoa ʻo ha kaumātuʻa pea ʻokú ne maʻu foki ʻa e totonu ke faiouau ʻi he Siasí. Ko e kau palesiteni fakasiteikí, kau palesiteni fakamisioná, kau aleaʻanga māʻolungá, kau pīsope mo honau kau tokoní mo e kau taki kehe ʻo e Siasí ʻoku fakanofo kinautolu ko ha kau taulaʻeiki lahi.

Kau Fitungofulú. ʻI he ʻaho ní, ʻoku kau ʻi he ngaahi kōlomu ʻo e Kau Fitungofulú ʻa e Kau Fitungofulu Taki Māʻolungá mo e Kau Fitungofulu Fakaʻēliá. ʻOku ngāue ʻa e kau mēmipa ʻo e Kau Fitungofulú ʻi he huafa ʻo e ʻEikí ʻi he malumalu ʻo e fakahinohino ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí pea mo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá. ʻOku līʻoa ʻe he Kau Taki Māʻolungá honau taimí kakato ki he ngāué mo ngāue tokoni ʻi he funga ʻo e māmaní; ko e kau Fitungofulu Fakaʻēliá ʻoku nau ngāue fakataimi pē pea ʻoku angamaheni ke vahe kinautolu ke ngāue ʻi ha taʻu ʻe nima ʻi honau ngaahi ʻēlia fakalotofonuá.

Pēteliaké. Ko e pēteliaké ko ha taha maʻu Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisēteki ia ʻoku fakanofo ke ne foaki ha ngaahi tāpuaki fakapēteliake ki he kāingalotu ʻo e Siasí.

ʻAposetoló. Ko e ʻAposetoló ko ha taki kuo fakanofo ki he Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí. ʻOku fili kinautolu ʻo fakafou ʻi hano ueʻi fakalaumālie ʻe he Palesiteni ʻo e Siasí pea fakanofo kinautolu ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá. ʻOku nau hoko ko ha kau fakamoʻoni ʻo Sīsū Kalaisi ki he māmaní kotoa.

Fakataha Alēlea Māʻolungá

Ko e fakataha alēlea māʻolungá ʻoku faʻu ʻaki ia ha kau taulaʻeiki lahi ʻe toko hongofulu mā ua. ʻOku ngāue ʻa e kau tangata ko ʻení ʻi he malumalu ʻo e fakahinohino ʻo ha kau palesitenisī fakasiteiki. ʻOku nau ngāue fakaetauhi ʻi hono akoʻi mo tokangaʻi ʻa e kau taki kehe ʻi he siteikí mo e uōtí mo e ngaahi polokalamá.

Ngaahi Kōlomu ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí

Ko e kōlomu lakanga fakataulaʻeikí ko ha kulupu ʻo ha houʻeiki tangata pe kau talavou kuo fokotuʻutuʻu maau ʻa ia ʻoku nau maʻu e lakanga fakataulaʻeikí. Ko e kau mēmipa ʻo e kōlomú ʻoku nau “tokoniʻi e niʻihi kehé, fakahoko e ngaahi fatongia fakataulaʻeikí, langaki ʻa e uouangatahá, pea ako mo moʻui ʻaki e tokāteliné.”

‘Oku fokotuʻutuʻu ʻa e ngaahi kōlomú maʻá e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí mo e Faka-ʻĒloné fakatouʻosi. ʻOku tataki ʻa e kōlomu takitaha ʻe ha palesiteni ʻokú ne maʻu ʻa e ngaahi kī, pe mafai, totonu ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ke tataki ʻa e kōlomú. ʻI he feituʻu ʻoku malava aí, ʻe poupouʻi ia ʻe ha ongo tokoni mo ha sekelitali.

ʻOku ʻi he uooti takitaha ha kōlomu kaumātuʻa ʻe taha pe lahi ange. ʻOku kau ʻi he kōlomu ʻo e kaumātuʻá ʻa e kaumātuʻa mo e kau teuteu kaumātuʻa kotoa pē (kakai tangata taʻu 19 pe motuʻa ange ʻa ia ʻoku ʻikai ke nau maʻu ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisēteki) ʻi he uōtí. ʻOku kau foki ai e kau taulaʻeiki lahi ʻa ia ʻoku ʻikai ke nau lolotonga ngāue ʻi he ngaahi uiuiʻi ʻokú ne faʻu ʻa e kōlomu ʻo e kau taulaʻeiki lahi ʻi he siteikí.

ʻOku ʻi he siteiki takitaha ha kōlomu taulaʻeiki lahi ʻe taha, ʻa ia ʻoku tataki ʻe he palesiteni fakasiteikí mo hono ongo tokoní. ʻOku kau ʻi he kōlomu taulaʻeiki lahi ʻa e siteikí ʻa e kau pīsope lolotongá mo honau ongo tokoní, kau alēleaʻanga māʻolungá mo e kau pēteliake ʻoku lolotonga ngāué.

ʻOku fokotuʻutuʻu ʻa e Kau Fitungofulú mo e Kau ʻAposetoló ki ha ngaahi kōlomu ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí ʻi he tuʻunga fakalūkufua ʻo e Siasí. ʻOku ngāue ʻa e Kau Fitungofulú ʻi he malumalu ʻo e fakahinohino ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá. Ko e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻa e sino pule fika ua ʻi he Siasí. Ko e Kau Palesitenisī ʻUluakí, ʻa ia ʻoku ʻi ai ʻa e ʻAposetolo pule ʻo e Siasí pea mo ha ongo ʻAposetolo kehe, ko e pule māʻolunga taha ia ʻo e Siasí pea ʻokú ne tokangaʻi ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē ʻo e Siasí.

Ngaahi Tefito Fekauʻakí

Kanotohi Fekauʻakí