“Fuakava Taʻengatá,” Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí (2023)
Fakahinohino ki hono Ako ʻo e Ongoongoleleí
Fuakava Taʻengatá
Ko ʻetau fuakava foʻou mo ʻikai hano ngataʻanga mo e ʻOtuá
Kuo palōmesi atu nai ha taha ʻokú ke ʻofa ai ke fai ha meʻa maʻau ʻa ia te ne faitāpuekina moʻoni ai hoʻo moʻuí? Ko e hā hoʻo ongo ʻi he taimi naʻá ne tauhi ai ʻa e palōmesi ko iá?
ʻOku fakahoko foki ʻe he Tamai Hēvaní ha ngaahi palōmesi fakaofo kiate kitautolu. ʻOku hoko ʻeni ʻi he taimi ʻoku tau fai ai ha ngaahi palōmesi toputapu, pe ngaahi fuakava mo Ia, ʻi heʻetau maʻu ʻa e ngaahi ouau fakamoʻui mo hakeakiʻi ʻo ʻEne ongoongoleleí. Talu mei he teʻeki ke fakatupu ʻa e māmaní, naʻe talaʻofa ʻa e ʻOtuá te tau lava ʻo foki ʻo nofo mo Ia kapau te tau muimui ki Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí. Naʻe ʻuluaki fakahoko ʻa e fuakava taʻengata ko ʻení mo ʻĀtama pea fakafoʻou leva ia ʻi he ngaahi kuonga fakakosipeli ne hoko atu aí.
Kuo akoʻi mai ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻa e founga ʻoku faitāpuekina ai kitautolu ʻi he taimi ʻoku tau fili ai ke fakahoko ha fuakava mo e ʻOtuá: “Ko ʻetau fakahoko pē ha fuakava mo e ʻOtuá, ʻoku tau mavahe leva mei he tuʻu tauʻatāiná ʻo taʻengata. He ʻikai liʻaki ʻe he ʻOtuá Hono vā fetuʻutaki mo kinautolu kuo nau fokotuʻu ha faʻahinga vā fetuʻutaki pehē mo Iá. Ko hono moʻoní, ko kinautolu kotoa pē kuo nau fakahoko ha fuakava mo e ʻOtuá, ʻoku nau lava ʻo maʻu ha faʻahinga ʻofa mo ha ʻaloʻofa makehe. … Koeʻuhí ko ʻetau fuakava mo e ʻOtuá, he ʻikai ke Ne teitei fiu ʻi Heʻene feinga ke tokoniʻi kitautolú, pea he ʻikai ʻaupito ke tau teitei lava ʻo ikunaʻi ʻEne faʻa kātaki ʻaloʻofa kiate kitautolú.”
Ko e Hā ʻa e Fuakava Taʻengata?
Ko e fuakava taʻengatá, ʻa ia ʻoku toe ʻiloa ko e fuakava faka-ʻĒpalahamé, ko e kakato ia ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí pea ʻoku kau kotoa ai ʻa e ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava ʻoku fiemaʻu ke tau maʻu ai ʻa e fakamoʻuí mo e hakeakiʻí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 66:2). “ʻOku ‘foʻou’ ia ʻi ha taimi pē ʻoku fakafoʻou pe fakafoki mai ai ia ʻe he ʻEikí, pea ʻoku “taʻengata” ia he ʻoku ʻikai ke liliu. Naʻe fokotuʻu ʻa e fuakava taʻengatá ʻi he māmaní ʻia ʻĀtama pea naʻe toki fakafoʻou fakamuimui taha ia ʻe he ʻOtuá ʻo fakafou ʻi he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ko ha konga ʻo hono Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1:17–23).
Vakai fakalūkufua ki he tefitó: Fuakava Faka-ʻĒpalahamé
Ngaahi fakahinohino fekauʻaki mo e ako ʻo e ongoongoleleí: Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí, Ngaahi Fuakavá mo e Ngaahi Ouaú, Temipalé, Nofomalí, Ngaahi Tāpuaki Fakapēteliaké, Ko Hono Tānaki ʻo ʻIsilelí
Vahe 1
ʻOku Teuteuʻi Kitautolu ʻe Hono Tauhi e Fuakava Foʻou mo Taʻengatá ki he Moʻui Taʻengatá
Kuo fakafoki mai ʻe he ʻEikí ʻa e fuakava taʻengatá, ʻa ia ko e kakato ia ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí, “ke hoko ko ha maama ki he māmaní” pea “ke teuteu ʻa e halá” ki Heʻene hāʻele maí (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 45:9). Ke maʻu ʻa e fuakava taʻengatá, ʻoku tau fakamuʻomuʻa ʻa e ʻOtuá pea fakahoko mo tauhi ʻa e ngaahi fuakava ʻo e ongoongoleleí mo Iá. Naʻe akoʻi mai ʻe Palesiteni Nalesoni, ʻoku kamata ʻa e ngaahi fuakava ʻoku tau fakahokó ʻi he papitaisó, pea ʻe “tataki kitautolu ʻe he fuakava ko iá ke tau toe ofi ange [ki he ʻOtuá]” pea te ne lava ʻo haʻi kitautolu kiate Ia ʻaki ha “vā fetuʻutaki ʻoku taʻengata.”
Ko e fuakava taʻengata ʻoku tau fakahoko mo e ʻOtuá ʻoku fakamaʻu taʻengata ia ʻi he taimi ʻoku tau tauhi ai iá. Kapau te tau tauhi faivelenga ki he fuakavá ni ʻi he kotoa ʻo ʻetau moʻuí, ʻe lava ke hakeakiʻi kitautolu pea tau foki ʻo nofo ʻi he ʻao ʻo e Tamai Hēvaní mo hotau ngaahi fāmilí.
Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai
-
Ako ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133:57–62, fekauʻaki mo hono fakafoki mai ʻe he ʻEikí ʻa e kakato ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí. Ko e hā nai hono ʻuhinga naʻe ʻomi ia “ʻi he lea mahinongofua mo faingofuá”? Fakakaukau ki he founga ʻoku teuteuʻi ai koe ʻe he fuakava taʻengata ka ʻoku faingofua mo fakaʻofoʻofá ke ke maʻu ʻa e moʻui taʻengatá. ʻOku poupouʻi fēfē nai koe ʻe he maʻu e mahino ki he ivi malava ko ʻení ke ke tokoni ki he ʻEikí ʻi Heʻene ngāue ʻo e fakamoʻuí mo e hakeakiʻí?
Ngaahi ʻekitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé
-
ʻI he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 22:1–4, naʻe fakahā ʻe he ʻEikí naʻá Ne fakafoʻou ʻEne fuakava taʻengatá mo e Kāingalotu he kuonga muʻá. Lau fakataha ʻa e konga ʻi he ʻuluʻi tohí pea mo e ngaahi veesi ko ʻení, pea aleaʻi e meʻa ʻokú ke ako fekauʻaki mo hono mahuʻinga ʻo ha fuakava “foʻou”. ʻOku ʻuhinga nai ki he hā ʻa e “ngaahi ngāue maté”? Talanoa ki he meʻa ʻokú ke ako mei he veesi 3 fekauʻaki mo e mahuʻinga ʻo hono Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí mo e fuakava taʻengatá.
-
Koeʻuhí ko Sīsū Kalaisi mo ʻEne Fakaleleí, te tau lava ʻo maʻu ʻa e moʻui taʻengatá kapau te tau tauhi ʻetau ngaahi fuakava mo Iá. Naʻe akoʻi mai ʻe Palesiteni Nalesoni: “Ko kinautolu ʻoku nau fakahoko ha ngaahi fuakava toputapu mo tauhi kinautolú, ʻoku talaʻofa kiate kinautolu ʻa e moʻui taʻengatá mo e hākeakiʻí, ʻa ia ʻʻoku mahuʻinga taha ʻi he ngaahi meʻaʻofa kotoa pē ʻa e ʻOtuá’ (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 14:7). Ko Sīsū Kalaisi ʻa e tokotaha ʻokú ne maluʻi ʻa e ngaahi fuakava ko iá (vakai, Hepelū 7:22; 8:6). Ko e kau tauhi fuakava ko ia ʻoku nau ʻofa ki he ʻOtuá pea tuku ke Ne ikunaʻi ʻa e ngaahi meʻa kehe kotoa pē ʻi heʻenau moʻuí, ʻokú Ne hoko ai ko e ivi tākiekina mālohi taha ʻi heʻenau moʻuí.” Talanoa ki he founga te ke tuku ai ke “[ikuna ʻa e ʻOtuá ʻi he] ngaahi meʻa kehe kotoa pē” ʻi hoʻo moʻuí. ʻE tokoniʻi fēfē ai koe ke ke maʻu ʻa e moʻui taʻengatá, pea ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ʻa e ngāue ki hono maʻu ʻo e hakeakiʻí?
Ako Lahi Ange
-
ʻĪsaia 55:1–3; Selemaia 32:37–40; 2 Nīfai 31:17–21; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 49:9–14
-
Marcus B. Nash, “Ko e Fuakava Foʻou mo Taʻengatá,” Liahona, Tīsema 2015, 40–47
Vahe 2
Kuo Fakafoki Mai ʻe he ʻOtuá ʻa e Ngaahi Talaʻofa ʻo e Fuakava Faka-ʻĒpalahamé ʻi Hotau Kuongá
Ko e fuakava faka-ʻĒpalahamé ko ha hingoa ia ʻe taha ki he fuakava taʻengatá. Naʻe fokotuʻu ia kimuʻa ʻi hono fakatupu ʻo e māmaní pea ʻoku ʻuhinga ia ki he ngaahi fuakava ʻoku fakahoko ʻe he ʻOtuá mo ʻEne fānaú. ʻOku maʻu hono hingoá mei he fuakava naʻe fai ʻe Sihova mo ʻĒpalahamé (vakai, Sēnesi 17:1–8; ʻĒpalahame 2:6–11). ʻI he fuakava ko iá, naʻe talaʻofa ai ʻe he ʻOtuá kia ʻĒpalahame ha ngaahi tāpuaki maʻongoʻonga ki he moʻui angatonú. Naʻe kau ʻi he ngaahi tāpuaki ko iá ha hako taʻengata, ko e totonu ki he lakanga fakataulaʻeikí, mo ha tofiʻa ʻo aʻu ki he taʻengatá (vakai, Sēnesi 13:14–17; ʻĒpalahame 2:8–11).
Naʻe hoko atu ʻa e fuakava faka-ʻĒpalahamé ʻo fakafou ʻi he foha ʻo ʻĒpalahame ko ʻAisaké (vakai, Sēnesi 26:1–4) pea hoko leva ki he foha ʻo ʻAisake ko Sēkopé (vakai, Sēnesi 28:1, 13–14). Naʻe liliu ʻe he ʻEikí ʻa e hingoa ʻo Sēkopé ki he ʻIsileli (vakai, Sēnesi 32:28) ko ha fakaʻilonga ʻo e hokohoko atu ʻEne fuakava mo Sēkope mo hono hakó. Kuo fakafoki mai ʻe he ʻOtuá ʻa e ngaahi talaʻofa ʻo e fuakava faka-ʻĒpalahamé ʻi hotau kuongá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 38:17–20; 86:8–11; 132:29–33).
Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai
-
Ko e hā nai ʻene ʻuhinga kiate koe ke hoko ko ha konga ʻo e fuakava faka-ʻĒpalahamé? Fakakaukau ki he ngaahi moʻoni ko ʻení: Naʻá ke fai ha fuakava mo e ʻOtuá ʻi he taimi naʻá ke papitaiso aí. ʻOkú ke fakafoʻou ʻa e fuakava ko iá mo fakahoko ha fuakava foʻou ʻi he taimi kotoa pē ʻokú ke maʻu ai ʻa e sākalamēnití. Te ke fakatefito fēfē nai hoʻo moʻuí ʻi he temipalé kae lava ke ke kau lahi ange ai ki he kakato ʻo e ongoongoleleí?
-
Lau ʻa e ʻĒpalahame 1:2, pea fakakaukau ki he meʻa ʻokú ke ako kau ki he ʻulungaanga ʻo ʻĒpalahamé. ʻOku ʻuhinga nai ki he hā ke hoko ko ha “tokotaha muimui ki he māʻoniʻoní” ʻi hotau kuongá ni? ʻOkú ke pehē ko e hā e ʻuhinga naʻe “kumi ai [ʻa ʻĒpalahame] ki he ngaahi tāpuaki ʻo e ngaahi tamaí”? Kuo tāpuekina fēfē nai koe ʻo fakafou ʻi he fuakava faka-ʻĒpalahamé? Ko e hā ha meʻa te ke lava ʻo fai ke ke maʻu ai ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e fuakava ko ʻení?
ʻEkitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé
-
Ako e ngaahi sīpinga faivelenga ʻo hono moʻui ʻaki ʻo e ongoongoleleí meia ʻĒpalahame mo Sela mo honau fāmili angatonú (hangē ko ʻení, mahalo te mou lau fakataha ha niʻihi ʻo e ngaahi potufolofola ko ʻení: Sēnesi 17:1–19; 18:1–19; 22:1–18; 24; 32:1–28; 33; 46:1–7; ʻĪsaia 51:1–3; Kalētia 3:27–29; 2 Nīfai 8:1–3). Lau leva ʻa e Sione 8:39. Te mou lava ʻo tā pe valivali ha fakatātā pe ko e tohi ha foʻi maau ʻo fakahaaʻi ai hoʻomou houngaʻia ʻi he ngaahi tāpuaki kuo mou maʻú pe ko ia ʻe lava ke maʻu mei hono tauhi e fuakava taʻengata ʻo e ongoongoleleí ʻo hangē ko ia ne fakahoko ʻe ʻĒpalahame mo Selá. Te mou lava leva ʻo fevahevaheʻaki hoʻomou fakatātaá pe foʻi māú.
Ako Lahi Ange
-
Russell M. Nelson, “Ngaahi Fuakavá,” Liahona, Nōvema 2011, 86–89
-
“Ko e Fuakava Faka-ʻĒpalahamé,” Liahona, Fēpueli 2022, 47
-
“Abraham” (vitiō), Gospel Library
Vahe 3
ʻOku Hoko ʻa Kinautolu Kuo Papitaisó ko e Fānau ʻo e Fuakavá
Ko kinautolu kotoa pē kuo papitaiso ki he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ʻoku nau hoko kinautolu ko e fānau ʻo ʻĒpalahame, pe ko e “fānau [ʻa kinautolu] ʻo e fuakavá” (vakai, 3 Nīfai 20:25–26). ʻE lava ke maʻu ʻe he kau mēmipa ko ʻeni ʻo e Siasí ʻa e ngaahi talaʻofa tatau naʻe fakahoko kia ʻĒpalahame, ʻAisake, mo Sēkopé (ʻIsileli) ʻi heʻenau feinga ke fakahoko mo tauhi ʻa e ngaahi fuakava toputapu ʻi he fale ʻo e ʻEikí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 132:29–32).
ʻOku maʻu ʻe he hako ʻo ʻĒpalahamé ha fatongia ke ngāue fakaetauhi ki he fānau ʻa e ʻOtuá kae lava ke fiefia ʻa e kakai kotoa pē ʻi he ngaahi tāpuaki ʻo e fakamoʻuí mo e moʻui taʻengatá (vakai, ʻĒpalahame 2:9–11). Ko e taimi kotoa pē ʻoku tau tokoni ai ke tānaki ʻa ʻIsileli ʻi he ongo tafaʻaki fakatouʻosi ʻo e veilí, ʻoku tau tokoni ki ha niʻihi fakafoʻituitui ke nau maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e fuakava taʻengatá mo tokoni ke fakahoko ʻa e talaʻofa naʻe fai ʻe he ʻOtuá kia ʻĒpalahamé (vakai, 1 Nīfai 22:8–12; 3 Nīfai 20:29–31).
Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai
-
ʻI he Mōsaia 5:1–8, ʻoku tau ako ai ki hono tali ʻe he kakai ʻo e Tuʻi ko Penisimaní ʻa ʻene ngaahi akonaki fekauʻaki mo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí. Ko e hā e meʻa naʻa nau loto-fiemālie ke fakahoko ʻi he taimi ko iá? Ko e hā nai hono ʻuhinga kiate koe ke hoko ko ha taha ʻo e “fānau ʻa Kalaisí”? Ko e hā nai hono ʻuhinga ʻo e pehē kuo “fanauʻi fakalaumālie ʻa kimoutolu” ʻe Kalaisí? Kuo “liliu [fēfē nai] ʻa [ho] lotó ʻi he tui ki hono huafá”?
-
Naʻe lea ʻa Palesiteni ʻEmilī Pele Filimani kau ki he mahuʻinga ʻo e ʻaʻeva ʻi ha vā fetuʻutaki fakafuakava mo Kalaisi peá ne fakamatala fakanounouʻi ʻa e talaʻofa ko ia naʻe fakahoko ʻe he ʻOtuá mo Sēkopé: “ʻOku ou ʻiate koe. Te u maluʻi koe. Te u toe ʻomi koe ki ʻapi. He ʻikai te u liʻaki koe. Te u tauhi ʻeku palōmesi kiate koé.” Naʻá ne fakamatalaʻi leva: “Naʻe ʻi ai ha fili ke fakahoko ʻe Sēkope. Te ne lava ʻo fili ke moʻui pē mo e ʻOtua ʻo ʻene tamaí, pe te ne lava ʻo fili ke moʻui līʻoa ki ha vā fetuʻutaki fakafuakava mo Ia.” Fakalaulauloto ki hono ʻuhinga kiate koe ke ke moʻui līʻoa ʻi ha vā fetuʻutaki fakafuakava mo Kalaisi. Ko e hā te ke loto-fiemālie ke kamata fakahoko pe taʻofi hono faí kae lava ke ke fakamālohia ho vā fetuʻutaki fakafuakava mo Iá?
Ngaahi ʻekitivitī ki he ako fakatahá
-
Lau ʻa e Hilamani 5:12 mo e ngaahi lea ko ʻeni meia Brother Seni E. Niumaní: “[ʻOku tau] akoʻi ʻetau fānaú ke nau haʻi kinautolu [kia Kalaisi] ʻo fakafou ʻi he ngaahi ouau mo e fuakava toputapú, koeʻuhí, ʻi he tō mai ʻa e ngaahi matangi mo e tāfea ʻo e fakafepakí, ʻa ia kuo pau ke hokó, ʻe siʻisiʻi hono uesia kinautolú “koeʻuhi ko e maka kuo langa ai ʻa [kinautolú].’” Ko e hā ha niʻihi ʻo e “ngaahi matangi mo e tāfea ʻo e fakafepakí” te tau ala foua ʻi heʻetau moʻuí? Aleaʻi ʻa e founga ʻe lava ke tokoni ai hoʻo ngaahi fuakavá ke maluʻi koe mo hoʻo fāmilí mei he “fuʻu afā lahi” ʻo e filí.
-
Lau ʻa e fakamatala ko ʻeni naʻe fai ʻe ʻEletā Niila L. ʻEnitasení: “ʻOku tau hoko kotoa ko e ʻfānau ʻo e fuakaváʼ ʻo kāpui ʻa e māmaní ʻi he ngaahi puleʻanga mo e anga fakafonua ʻi he konitinēniti kotoa, ʻo toko lauimiliona, ʻi heʻetau tatali ki he hāʻele nāunauʻia mai hotau ʻEiki mo e Fakamoʻuí. ʻI heʻetau ulo atu ko ha maama kiate kinautolu ʻoku tau feohí, ʻoku tau fakafōtunga lelei ai ʻetau ngaahi holí, fakakaukaú, filí, mo e tōʻongá. ʻI heʻetau fekumi ʻaki hotau lotó kotoa ke ʻiloʻi mo ʻofa ʻi he Fakamoʻuí, ʻoku tau fakamavaheʻi ai kitautolu mei he māmaní ʻo fakafou ʻi he ngaahi fuakava mo e ʻOtuá, ʻaki ʻetau fakaʻapaʻapa makehe kiate Ia mo ʻEne ngaahi akonakí, kae ʻikai ke tau fakamavaheʻi kitautolu mei he niʻihi ʻoku kehe ʻenau tuí.” Aleaʻi e founga te tau lava ai ʻo “fekumi ʻaki hotau lotó kotoa ke ʻiloʻi mo ʻofa ʻi he Fakamoʻuí” mo tauhi ʻetau ngaahi fuakava mo e ʻOtuá.
Ako Lahi Ange
-
Sēnesi 12:1–3; Kalētia 3:7–9; 1 Nīfai 15:13–18; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 124:58
-
Russell M. Nelson, “Children of the Covenant,” Ensign, May 1995, 32–34