Laipelí
Nofo-malí


“Nofo-malí,” Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí (2023)

ongomeʻa mali kei talavou ʻokú na luelue

Fakahinohino ki hono Ako ʻo e Ongoongoleleí

Nofo-malí

Ko e malava ko ia ke fakatahaʻi ʻa e uaifí mo e husepānití ʻo taʻengatá

ʻOku tokolahi ha kakai ʻoku nau hanganaki atu ki he nofo-malí ʻi he fiefia mo e fakatuʻamelie lahi. ʻOku ʻi ai ha meʻa ʻoku fakaʻofoʻofa makehe mo fakatupu ʻamanaki fekauʻaki mo e nofo-malí. ʻOku fiefia ʻa kinautolu ʻoku fakamaʻu ke malí ke kamata ha moʻui foʻou mo e tokotaha ʻoku nau ʻofa ai ʻo lahi ange ʻi ha toe tahá.

Hili ʻetau malí, kuo pau ke tau ngāue ke tauhi ke moʻui lelei mo mālohi ʻa e nofo-mali ko iá. ʻOku fiemaʻu ʻa e ngāue, faʻa kātaki, loto-fakatōkilalo, faʻa fakamolemole, mo e līʻoa ʻoku tuʻuloa hili e ʻaho malí ke langaki ha nofo-mali fiefia mo tuʻuloa. Ka ʻoku feʻunga pē ʻa e feingá mo e palé. ʻE lava ke tolonga ʻo taʻengata ʻa e vā fetuʻutaki ʻo e malí, ʻo fakafou ʻi he ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava toputapu ne fakahoko ʻi he fale ʻo e ʻEikí. ʻOku toe ui foki ʻa e mali temipalé ko e mali fakasilesitiale. Kuo akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni “ʻoku ʻomi ʻe he mali fakasilesitialé ha ngaahi faingamālie lahi ki he fiefiá, ʻo mahulu ange ia ʻi ha toe faʻahinga feohi.”

Ko e Hā ʻa e Nofo-mali?

ʻOku akoʻi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ko e mali ʻi he vahaʻa ʻo ha fefine mo ha tangata ko e tuʻutuʻuni ia ʻe he ʻOtuá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 49:15; “Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani,” Gospel Library). ʻOku fakahoko ʻe he ngaahi hoa mali ʻoku sila ʻi he temipalé ha fuakava mo e ʻOtuá pea ʻiate kinaua. Kapau te nau tauhi faivelenga ki heʻenau ngaahi fuakavá, ʻe lava ke tolonga ʻo taʻengata ʻenau nofo-malí.

Vakai fakalūkufua ki he tefitó: Nofo-malí

Ngaahi fakahinohino fekauʻaki mo hono ako ʻo e ongoongoleleí: Everlasting Covenant, Fāmilí, Ngaahi Ouau ʻEnitaumení mo e Silá

Konga 1

ʻOku Mahuʻinga ʻa e Nofo-malí ki he Palani ʻa e ʻOtuá ki he Fiefiá

ongomeʻa mali ʻokú na kata fakataha

Ko e konga kitautolu ʻo e fāmili taʻengata ʻo e ʻOtuá, pea kimuʻa pea tau omi ki he māmaní naʻa tau nofo ʻi hēvani mo ʻetau Tamai Hēvaní mo e Faʻē Fakalangí. Naʻe akoʻi ai kitautolu ki ha palani te ne fakaʻatā ke tau ako mo fakalakalaka. Ko e konga ʻo e palani ko iá, naʻa tau omi ki he māmaní ʻi ha ngaahi fāmili; ʻe lava e ngaahi fāmili ko ʻení ʻo tokoniʻi kitautolu ke tau fakalakalaka pea hoko ʻo hangē ange ko e ʻOtuá.

ʻOku mahuʻinga ʻa e nofo-malí ki he palani ʻa e ʻOtuá maʻa ʻEne fānaú. Naʻe akonaki ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá ko e malí “ko ha faʻunga ia ʻo e langí ne ʻuluaki fakahoko ʻi he ngoue ko ʻĪtení ʻe he ʻOtuá tonu, ʻaki e mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeiki taʻengatá.” ʻI he taimi ʻoku silaʻi ai hotau ngaahi fāmilí ki he taʻengatá ʻo fakafou ʻi he mālohi tatau ko ia ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻi he fale ʻo e ʻEikí, ʻoku tau muimui ai ki he sīpinga taʻengata kuo foaki mai ʻe he ʻOtuá ʻa ia naʻe fokotuʻu ʻi he maama fakalaumālié.

Ko e taha ʻo e ngaahi ʻuhinga naʻe fokotuʻu ai ʻe he ʻOtuá ʻa e malí ke tau lava ʻo feakoʻaki mo fetauhiʻaki lelei ange ʻiate kitautolu. ʻOku fakaiku ʻa e nofo-mali ʻoku mālohí ki ha ngaahi fāmili mālohi ange, ʻa ia ʻoku tokoni ke tau fakahoko hotau taumuʻa taʻengatá. ʻE lava foki ke iku e ngaahi fāmili mālohi angé ki ha tukui kolo mālohi ange ʻi he māmaní. ʻE lava ke tokoni e ngaahi mali ʻoku fakavaʻe ʻi he ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí, ke tau tupulaki mo aʻusia ha niʻihi ʻo ʻetau ngaahi fiefia lahi taha ʻi he moʻui ní. Te nau lava foki ʻo tokoni ke tau teuteu ki he moʻui taʻengata mo ʻetau Tamai Hēvaní pea mo Sīsū Kalaisi.

Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai

  • Naʻe pehē ʻe ʻEletā ʻUlise Soālesi: “ʻOku ʻikai ha tuʻunga māʻolunga pe maʻulalo ʻi he vā ʻo e nofo-malí, pea ʻoku ʻikai muʻomuʻa pe muimui ha taha. Te na lue fetākinima, ko ha ongo tuʻunga tatau, ko e fānau fakalangi ʻa e ʻOtuá. Te na hoko ʻo taha ʻi he fakakaukau, loto, mo e taumuʻa fakataha mo ʻetau Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi. … [ʻOku] ʻaʻeva fakataha [ʻa e ngaahi hoa mali peheé] ʻi he fakaʻapaʻapa, houngaʻia, mo e ʻofa, ʻo fakangaloki kinaua kae fekumi ki heʻena leleí ʻi heʻena fononga ki he taʻengatá.” Fakakaukau ki hoʻo “fononga ki he taʻengatá” ko e konga ʻo e palani ʻa e ʻOtuá. ʻE tokoniʻi fēfē koe he fononga ko iá ʻi he lue “fetākinima, ko ha ongo tuʻunga tatau” mo ha hoa malí? Kapau ʻokú ke ʻosi mali, ko e hā ha meʻa te ke lava ʻo fai ke fakahaaʻi ai ha fakaʻapaʻapa, houngaʻia, mo e ʻofa lahi ange ʻi hoʻo fakahoko e fononga ko ʻení mo ho malí? Te ke lava foki ʻo palani ha meʻa pau te ke fai maʻa ho malí. Hiki ʻa e ngaahi ongo ʻokú ke maʻú, pea ngāueʻi kinautolu.

  • Naʻe lea ʻa ʻEletā D. Toti Kulisitofasoni kiate kinautolu ʻoku ʻikai lolotonga hoko moʻoni ki ai ʻa e malí mo e ngaahi tāpuaki ʻoku kaunga ki aí:

    “ʻOku ʻi ai hamou niʻihi ʻoku ʻikai ke mou aʻusia e tāpuaki ʻo e malí koeʻuhí, ko ha ngaahi palopalema ʻo kau ai ʻa e ʻikai ha taha taau, fetokangaʻaki ʻa e tangata mo e tangata pe fefine mo e fefiné, ngaahi palopalema fakaesino pe fakaʻatamai, pe ko ha manavasiʻi naʻa ʻikai ke ola lelei pea siʻi ai e tuí. Pe naʻá ke ʻosi mali pea ʻikai ke ola lelei ʻa e mali ko iá, pea ʻokú ke nofo ʻo fakahoko toko taha ai ʻa e meʻa ʻoku ʻikai faʻa malava ʻe he toko uá. ʻOku ʻi ai ha niʻihi ʻo kimoutolu ʻoku ʻikai ha fānau neongo ʻa e fuʻu holi lahi mo e tautapa ʻi he lotú.

    “… ʻOku tau fakamoʻoni taʻe toe veiveiua ki he meʻa naʻe fakataumuʻa ki ai e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí, pea ʻi he ikuʻangá te Ne totongi huhuʻi ʻa e meʻa kotoa pē naʻe mole meiate kinautolu ʻoku tafoki kiate Iá. ʻOku ʻikai ke ʻi ai ha taha ia kuo tuʻutuʻuni pau mai ke ne maʻu pē ha meʻa siʻisiʻi ange ʻi he meʻa kotoa kuo ʻomi ʻe he Tamaí maʻa ʻEne fānaú.”

    Ko e hā e meʻa ʻokú ke maʻu ʻi he ngaahi lea ʻa ʻEletā Kulisitofasoní ʻe ala tokoni atu kiate koe pe ko ha taha ʻokú ke ʻiloʻi kuo teʻeki ke ne maʻu e ngaahi tāpuaki ʻo e malí pe ko ha taha ʻoku ʻikai ke ne aʻusia e ngaahi tāpuaki ko iá he taimí ni? ʻOku tāpuekina fēfē ʻe he ʻOtuá ʻa “kinautolu ʻoku tafoki kiate Ia” ʻi he taimi ʻo ʻenau “molé”?

ʻEkitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé

  • Lau ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 121:36–42 mo ho malí pe niʻihi kehe, pea aleaʻi e founga ʻoku felāveʻi ai e potufolofola ko ʻení mo e nofo-malí. Naʻe naʻinaʻi ʻa Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī ʻo pehē: “ʻOku ou fiemālie kapau te tau sio ki he ngaahi ʻulungaanga lelei ʻi he niʻihi kehé kae ʻikai ko e angakoví, ʻe lahi ange ʻa e fiefiá ʻi he ngaahi ʻapi ʻo hotau kakaí. ʻE siʻisiʻi ange ʻaupito ʻa e vete-malí, siʻisiʻi ange e ʻikai anganofó, siʻisiʻi ange e ʻitá, tāufehiʻá mo e fakakikihí. ʻE lahi ange ʻa e fakamolemolé, lahi ange ʻa e ʻofá, lahi ange ʻa e melinó, lahi ange ʻa e fiefiá. Ko e meʻa ʻeni ʻe hōifua ki ai ʻa e ʻEikí.” Aleaʻi e founga ʻe lava ke tokoni ai hono manatuʻi ko e malí ko ha konga mahuʻinga ia ʻo e palani ʻo e fiefiá, ke tau muimui ki he faleʻi ʻa Palesiteni Hingikelií. Te mou lava leva ʻo vahevahe ha ngaahi fakakaukau ki hono maʻu ha fiefia lahi ange ʻi he nofo-malí.

Ako lahi ange

Konga 2

Koeʻuhí ko e Ngaahi Ouau mo e Ngaahi Fuakava ʻo e Temipalé, ʻe Lava ke Taʻengata ʻa e Malí

ongomeʻa mali ʻi he temipalé

Naʻe tala-kae-tohi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻi he 1843 ʻa e fakahā ʻoku lekooti he taimí ni ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 132, ʻa ia ʻoku kau ai e tokāteline ʻo e mali taʻengatá. Ko e tokāteline ko ʻení ko e malí, kapau ʻe silaʻi ʻaki e mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí mo e Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e Talaʻofá, ʻoku ʻaonga ia ʻi māmani pea mo ʻitāniti fakatouʻosi. ʻOku ui foki ʻa e mali taʻengatá ko e mali fakasilesitialé pe “[ko e] fuakava foʻou mo taʻengata ʻo e malí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 131:2). ʻOku malava ia ʻo fakafou ʻi ha ouau ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻoku ui ko ha sila ʻi he temipalé. ʻOku fakahoko e ouau toputapú ni ʻi he fale ʻo e ʻEikí.

ʻOku fakatupu ʻe he mali taʻengatá ha vā fetuʻutaki fuakava ʻi he vahaʻa ʻo ha husepāniti mo ha uaifi pea mo e ʻEikí. ʻOku fiemaʻu e fuakava ʻo e mali taʻengatá ki he hakeakiʻí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 131:1–4). Kapau te tau tauhi faivelenga ki he fuakava ko ʻení, ʻe lava ke taʻengata ʻetau nofo-malí mo e ngaahi vā fetuʻutaki fakafāmilí.

Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai

  • Lau e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 132:19–20, pea fakalaulauloto ki he meʻa ʻoku akoʻi ʻe he ngaahi veesi ko ʻení fekauʻaki mo e fuakava ʻo e malí. Naʻe akoʻi ʻe Sisitā Suli B. Peki ʻo pehē: “Ko ha tangata mo ha fefine ʻokú na kau ki he hoa ngāue kakato ʻo ha fuakava ʻo e mali temipalé, ʻokú na vahevahe tatau ʻi he ngaahi tāpuaki ʻo e fuakava ko iá ʻo kapau ʻokú na faivelenga [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 131:1–2]. Kuo folofola ʻa e ʻEikí ʻe ngāue mālohi ʻena fuakavá hili e moʻuí ni, pea ʻoku talaʻofa fakataha kiate kinaua ʻa e mālohí mo e hakeakiʻí [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 132:19–20].” ʻOku tokoni fēfē ʻa e ngaahi tāpuaki kuo talaʻofa mai ʻi ha fuakava ʻo e malí, ke kei fetauhiʻaki pē ha ongomeʻa mali ʻo aʻu ki he taimi ʻoku faingataʻa aí?

fale piliki ʻi Siamane
  • ʻOku finangalo ʻa e ʻOtuá ke ʻoua naʻa tau fakahoko ha faʻahinga mali pē, ka ko ha mali taʻengata ʻi he fuakava. Naʻe akonaki ʻa ʻEletā Pulusi C. Haifeni ʻo pehē: “ʻI he taimi ʻoku hoko ai e faingataʻá ki ha mali ʻi he fuakavá, ʻoku ngāue fakataha ki ai ʻa e husepānití mo e uaifí. ʻOkú na malí ke foaki pea ke tupulaki, ʻo haʻi ʻi he ngaahi fuakava kiate kinaua, ki he koló, pea ki he ʻOtuá.” Naʻe pehē ʻe Palesiteni Tieta F. ʻUkitofa lolotonga ʻene kei faifatongia ʻi he Kau Palesitenisī ʻUluakí, “Ko e nofomali leleí ʻoku langa māmālie, mei he ʻaho ki he ʻaho, ʻi he moʻuí kotoa.” Vakai ki he fakatātā ʻoku ʻoatú ʻo ha fale piliki, pea fakakaukau ki he “langa māmālie” te ne faʻu ha nofo-mali ʻoku mālohí. Te ke lava ʻo lau e pōpoaki konifelenisi ʻa Palesiteni ʻUkitofa “Ko e Fakahīkihikiʻi ʻo Kinautolu ʻOku Fakahaofí” pea fakakaukau ki he faleʻi ʻokú ne ʻoange ki he ngaahi husepānití mo e ngaahi uaifí. Ko e hā ha “langa māmālie” te ke lava ʻo kamataʻi ʻi he ngaahi uike ka hoko maí ke fakamālohia ho nofo-malí pe teuteu ki ha nofo-mali ʻoku mālohí?

Ngaahi ʻekitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé

  • ʻOku ʻi ai ha ola tuʻuloa ʻo ʻetau feinga ke fakamālohia ʻetau nofo-malí. ʻOku ʻikai ngata pē ʻi hono uesia kitautolu mo hotau malí ʻe heʻetau nofo-malí, ka ʻoku kau ai mo ʻetau fānaú mo ʻenau fānaú, ʻo aʻu ki ʻitāniti. ʻI he pōpoaki ʻa ʻEletā Mātiu L. Kāpenitā ko e “Fua ʻOku Tolongá,” naʻá ne lea kau ki he mahuʻinga ʻo hono fakatolonga e “fua” ʻo ʻetau fuakava ʻi he malí pea fakahoa ia ki hono fakatolonga fakalelei ʻo e fuaʻiʻakaú ʻi he ngaahi foʻi hiná. Naʻá ne akonaki, “Kapau ʻoku tau fakahoko mo tauhi ʻa e ngaahi fuakava mo e ʻOtuá, ʻe lava ke ope atu ʻa e ngaahi tāpuaki ʻoku fekauʻaki mo ʻetau ngaahi fuakavá ʻi he moʻuí ni pea silaʻi kiate kitautolu, pe tolonga, ʻo taʻengata, ʻo hoko ko ha fua ʻoku tolonga ki he kotoa ʻo e ʻitānití.” Mahalo te ke fakakaukau ke lau pe fanongo ki he pōpoaki ko ʻení lolotonga hoʻomou kai fakataha ha fuaʻiʻakau kuo fakatolonga. Talanoa fekauʻaki mo e founga ke tanumaki ai ha nofo-mali ke maʻu ai ha “fua ʻoku tolonga” ʻo ope atu ʻi he moʻuí ni pea aʻu ki ʻitānití.

  • ʻOku fepaki e tokolahi taha ʻo e ngaahi hoa malí mo ha ngaahi faingataʻa mei he taimi ki he taimi, pea taimi ʻe niʻihi ʻoku ngali tāumamaʻo ʻa e mali taʻengatá. Ka naʻe akonaki ʻa Palesiteni Hingikelī ʻo pehē: “ʻOku ʻikai ko e vete-malí e faitoʻo ki he konga lahi ʻo e palopalema fakamalí. ʻOku maʻu ia ʻi he fakatomalá mo e faʻa-fakamolemolé, ʻi he fakahaaʻi ʻo e angaʻofá mo e tokangá. ʻE maʻu ia ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻo e Lao Koulá.” Kapau ʻokú ke fepaki mo ha ngaahi faingataʻa ʻi hoʻo nofo-malí, talanoa fakataha fekauʻaki mo e founga ʻe ala tokoni ai hono manatuʻi hoʻomo ngaahi fuakavá ke mo fakahoko e ngaahi liliu te mo fie vakai ki aí. Fili ha meʻa kuo hoko ko ha faingataʻa ʻi hoʻomo nofo-malí, pea ngāue fakataha ke fakaleleiʻi ia (ʻoku lahi ha ngaahi fakakaukau ʻi he tohi fakahinohino Ko Hono Fakamālohia ʻo e Nofo-malí ʻe lava ʻo tokoni). Kumi tokoni mei ha tokotaha falalaʻanga (hangē ko ha taki ʻo e Siasí, tokotaha faifaleʻi, pe faifaleʻi ki he nofo-malí) ʻo ka fiemaʻu.

Ako lahi ange

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Russell M. Nelson, “Ko e Mali Fakasilesitialé,” Liahona, Nōvema 2008, 93.

  2. ʻI he History, 1834–1836, page 136, josephsmithpapers.org.

  3. Vakai, “Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmani,” Gospel Library.

  4. Ulisses Soares, “ʻI he Hoa Ngāue mo e ʻEikí,” Liahona, Nōvema 2022, 42–43.

  5. D. Todd Christofferson, “ʻUhinga ʻo e Malí, ʻUhinga ʻo e Fāmilí,” Liahona, Mē 2015, 52.

  6. Gordon B. Hinckley, “Living Worthy of the Girl You Will Someday Marry,” Ensign, May 1998, 51.

  7. Julie B. Beck, “An Outpouring of Blessings,” Liahona, May 2006, 12.

  8. Bruce C. Hafen, “Covenant Marriage,” Ensign, Nov. 1996, 26.

  9. Dieter F. Uchtdorf, “Ko e Fakahīkihikiʻi ʻo Kinautolu ʻOku Fakahaofí,” Liahona, Nōvema 2016, 78.

  10. Matthew L. Carpenter, “Fua ʻOku Tolongá,” Liahona, Mē 2024, 62.

  11. Gordon B. Hinckley, “The Women in Our Lives,” Liahona, Nov. 2004, 84.