“Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné,” Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí (2025)
Vakai Fakalūkufuá
Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné
Ko e lakanga fakataulaʻeikí ko e mālohi mo e mafai taʻengata ia ʻo e ʻOtuá. Ko e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné ʻoku faʻa ui ia ko e lakanga fakataulaʻeiki teuteuʻanga. ʻE lava foki ʻe kinautolu ʻoku nau maʻu ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné ʻo teuteu ke maʻu ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisēteki māʻolunga angé.
ʻI he ngāue ha talavou ʻi he Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné, ʻokú ne teuteu foki ai ke maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e temipalé, ke ngāue fakafaifekau taimi kakato, ke hoko ko ha husepāniti mo ha tamai angaʻofa, pea ke hokohoko atu ke ngāue ki he ʻEikí ʻi he kotoa ʻo ʻene moʻuí.
Naʻe fakafoki mai ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné ki māmani ʻi he taimi naʻe foaki ai kia Siosefa Sāmita mo ʻŌliva Kautele ʻi he ʻaho 15 ʻo Mē 1829, ʻe Sione Papitaisó. ʻOku lava ke maʻu ʻe he kau mēmipa tangata moʻui taau kotoa pē ʻo e Siasí ʻi he ʻahó ni ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné ʻo kamata ʻi Sānuali ʻo e taʻu ʻoku hoko ai honau taʻu 12. Ko kinautolu ʻoku nau maʻu ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné, ʻoku angamaheni ko e kau talavou taʻu 11–17, ʻoku nau maʻu ha ngaahi faingamālie lahi ke kau atu ʻi he ngaahi ouau toputapu ʻo e lakanga fakataulaʻeikí pea mo ʻoatu ha tokoni. Ko e houʻeiki tangata ʻoku taʻu 18 pe motuʻa ange ʻi he taimi ʻoku nau kau mai ai ki he Siasí, ʻoku nau maʻu foki ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné. ʻOku nau ngāue ʻi he lakanga fakataulaʻeiki ko iá lolotonga ʻenau teuteu ke maʻu ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí.
ʻI he fakahoko ʻi he moʻui taau ʻe he kau maʻu Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné honau ngaahi fatongiá, ʻoku nau fakafofongaʻi ai ʻa e ʻOtuá pea ngāue ʻi Hono huafá ke tokoniʻi e niʻihi kehé ke nau maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e ongoongoleleí.
Ko e Ngaahi Tuʻunga ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné
Ko e ngaahi tuʻunga ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné ko e tīkoni, akonaki, taulaʻeiki mo e pīsope.
Tīkoni. ʻI he Siasi ʻo Sīsū Kalaisí, ʻe lava ke fakanofo ʻa e kau talavoú ki he tuʻunga ko e tīkoni ʻi he ʻaho 1 ʻo Sānuali ʻo e taʻu ʻoku hoko ai honau taʻu 12. ʻOku tufa ʻe he kau tīkoní ʻa e sākalamēnití ʻi hano fakamafaiʻi ʻe he taki lakanga fakataulaʻeiki pulé (ʻoku angamaheni ʻaki ko e pīsopé pe palesiteni fakakoló). ʻOku nau tokoni ki he pīsopé pe palesiteni fakakoló ke tokangaekina e kāingalotu ʻo e Siasí ʻaki ʻenau ngāue mo tokoni ʻi he ngaahi meʻa fakatuʻasinó ʻo hangē ko hono tānaki ʻo e foaki ʻaukaí (ʻi he feituʻu ʻoku malava aí).
Akonaki. ʻE lava ke fakanofo ʻa e kau talavoú ki he tuʻunga ko e akonaki ʻi he ʻaho 1 ʻo Sānuali ʻo e taʻu ʻoku hoko ai honau taʻu 14. ʻE lava ke fakahoko ʻe he kau talavou ko ʻení ʻa e ngaahi fatongia kotoa pē ʻo e kau tīkoní. ʻOku ʻi ai honau ngaahi fatongia makehe hangē ko hono teuteuʻi e mā mo e vai sākalamēnití pea mo e hoko ko e kau tangata ngāue fakaetauhi.
Taulaʻeiki. ʻE lava ke fakanofo ʻa e kau talavoú ki he tuʻunga ko e taulaʻeiki ʻi he ʻaho 1 ʻo Sānuali ʻo e taʻu ʻoku hoko ai honau taʻu 16. ʻE lava ke nau fakahoko ʻa e ngaahi fatongia kotoa pē ʻo e kau tīkoní mo e kau akonakí. Te nau lava foki ʻo tāpuakiʻi e sākalamēnití, papitaiso, fakahoko e papitaiso maʻá e pekiá ʻi he temipalé, mo fakanofo e niʻihi kehé ki he ngaahi tuʻunga ʻo e taulaʻeiki, akonaki, mo e tīkoni, ʻi hano fakamafaiʻi ʻe he taki lakanga fakataulaʻeiki pulé.
Pīsope. Ko e pīsopé ko ha tangata ia kuo fakanofo pea vaheʻi ko e taulaʻeiki lahi pule ki ha uooti pe kāingalotu. ʻOkú ne maʻu ʻa e fatongia ke tokangaʻi ʻa e ngaahi fiemaʻu fakatuʻasino mo fakalaumālie ʻa e kāingalotú. ʻOku tokangaʻi ʻe he pīsopé ʻa e kāingalotu ʻo e uōtí ʻaki e ʻofa mo tokoniʻi kinautolu ke nau muimui kia Sīsū Kalaisi. ʻOku nau maʻu e fakahā maʻá e uōtí. ʻOku nau ʻomi foki ha tokoni fakauelofea mei he paʻanga kuo foaki ki he Siasí ke tokoniʻi ʻa e niʻihi ʻoku faingataʻaʻia fakapaʻangá pe ʻi ha ngaahi founga kehé. ʻIkai ke ngata aí, ʻoku nau tokangaʻi e ʻū lekooti mo e meʻa fakapaʻanga ʻa e uōtí pea mo hono tauhi mo fakaʻaongaʻi ʻo ʻenau ʻapisiasi fakalotofonuá.
Ngaahi Kōlomu ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné
Ko e kōlomu lakanga fakataulaʻeikí ko ha kulupu ʻo ha houʻeiki tangata pe kau talavou kuo fokotuʻutuʻu maau ʻa ia ʻoku nau maʻu e lakanga fakataulaʻeikí. Ko e kau mēmipa ʻo e kōlomú ʻoku nau “tokoniʻi e niʻihi kehé, fakahoko e ngaahi fatongia fakataulaʻeikí, langaki ʻa e uouangatahá, pea ako mo moʻui ʻaki e tokāteliné.” ‘Oku fokotuʻutuʻu ʻa e ngaahi kōlomú maʻá e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí mo e Faka-ʻĒloné fakatouʻosi. Ko e ngaahi kōlomu ʻe tolu ʻi he Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné ko e kōlomu ʻa e kau tīkoní, kōlomu ʻa e kau akonakí, mo e kōlomu ʻa e kau taulaʻeikí.
Ko e ngaahi kōlomu ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné ʻoku taki ia ʻe ha palesiteni ʻa ia ʻoku vaheʻi, pe foaki ki ai e mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ke ne tokangaʻi. Ko e ongo kōlomu ʻo e tīkoní mo e akonakí, ko e palesiteni aí ko ha talavou ʻi he kōlomú; ko e pīsopé ʻoku palesiteni ʻi he kōlomu ʻo e kau taulaʻeikí. ʻOku foaki ki he palesitení ʻa e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻoku fiemaʻu—pe ko e totonu—ke fakakakato ʻaki e ngaahi fatongia ʻo e uiuiʻi ko iá. ʻI he feituʻu ʻoku malava aí, ʻoku kau ʻi he ngaahi kōlomu ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné ha ongo tokoni (ki he ongo kōlomu ʻo e kau tīkoní mo e kau akonakí) mo ha ongo ʻasisiteni (ki he kōlomu ʻo e kau taulaʻeikí) kuo uiuiʻi ke poupouʻi ʻa e palesitení pea mo faʻu ha kau palesitenisī. ʻE lava foki ke kau ai mo ha sekelitali maʻá e kōlomú ʻi he taimi ʻe lava aí.
Ngaahi Tefito Fekauʻakí
Kanotohi Fekauʻakí
-
Maʻuʻanga tokoni maʻá e fānaú