Laipelí
Fāmilí


“Fāmilí,” Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí (2023)

tūʻulutui ʻa ha fāmili ʻo lotu

Fakahinohino ki hono Ako ʻo e Ongoongoleleí

Ko e Fāmilí

Ko e fakatupu ʻa e ʻOtuá ki heʻetau fiefia maʻongoʻonga tahá

Kimuʻa pea fanauʻi kitautolú, ne tau nofo mo ʻetau ongomātuʻa fakalangí. Ko e fāmilí ko e uho ia ʻo e palani ʻa e Tamai Hēvaní ki hotau ikuʻanga mo e fiefia taʻengatá. Ko e fāmilí ʻa e feituʻu te tau lava ʻo maʻu ai ha niʻihi ʻo ʻetau ngaahi fiefia maʻongoʻonga taha ʻi he moʻuí ni pea ʻi he taʻengatá. Pea ʻe lava ke tokoni ʻetau kau ki he ngaahi fāmilí ke tau ako ha niʻihi ʻo e ngaahi lēsoni mahuʻinga taha ʻo e moʻuí—ngaahi lēsoni hangē ko e tokoni ki he ʻOtuá mo e niʻihi kehé.

ʻOku tāpuekina kitautolu ʻi heʻetau fakatapui hotau taimí ke langaki ha ngaahi vā fetuʻutaki mālohi mo hotau ngaahi fāmilí. He ʻikai muimui ʻetau koloá mo hotau ngaahi lakanga fakangāué ʻiate kitautolu ki he moʻui ka hokó, ka ʻo kapau te tau fai hotau lelei tahá ke muimui ki he ʻOtuá mo tauhi ʻetau ngaahi fuakava mo Iá, te tau maʻu ʻa e ivi malava ke feohi mo hotau ngaahi fāmilí ʻo taʻengata. Naʻe akonaki ʻa ʻEletā L. Tomu Peuli ʻo pehē, “ʻI ha māmani moveuveu mo taʻepau, ʻoku mahuʻinga ange ʻi ha toe taimi ke ʻai hotau ngaahi fāmilí ko e uho ʻo ʻetau moʻuí pea mo e mahuʻinga taha ʻi he ngaahi meʻa ʻoku tau fakamuʻomuʻá.” Neongo ʻoku ʻikai ha fāmili ʻe haohaoa, ka te tau lava ʻo ako mo fakalakalaka ʻi heʻetau fai hotau lelei tahá ke ʻofa ʻi hotau fāmilí mo tupulaki fakataha ke hoko ʻo hangē ko e ʻOtuá.

Ko e hā ʻa e Fāmili?

ʻOku lahi ha ngaahi faʻahinga kehekehe ʻo e fāmilí ʻi heni ʻi he māmaní. ʻE lava ke hoko ʻa e fāmilí ko ha ongomātuʻa mo ʻena tama pe fānaú. Ka ʻe lava foki ke hoko ha fāmili ko ha ongomeʻa mali, ko ha mātuʻa taautaha ʻoku ʻi ai haʻane fānau, pe ko ha kulupu ʻo ha kau tautehina. ʻOku kau ʻi he nofo ʻa kāingá ʻa e ngaahi kuí, makapuná, mehikitangá, faʻētangatá, niʻihi ʻoku nau tokoua ʻakí, ngaahi ʻilamutú mo e ngaahi fakafotú, mo ha ngaahi faʻahinga lahi ange. Ko e taimi ʻe niʻihi te tau ala fakakaukau ki hotau ngaahi kaungāmeʻa ofí ko hatau fāmili, neongo ʻoku ʻikai ke tau kāinga mo kinautolu. Ko hono fakalūkufuá, ʻoku tau hoko kotoa ko e fāmili ʻo e ʻOtuá.

Vakai fakalūkufua ki he tefitó: Fāmilí

Ngaahi fakahinohino fekauʻaki mo hono ako ʻo e ongoongoleleí: Fuakava Taʻengatá, Moʻui Taʻengatá, Nofomalí, Ko e Kau ʻi he Ngāue Fakatemipalé mo e Hisitōlia Fakafāmilí, ʻEnitaumeni ʻi he Temipalé mo e Sila ʻi he Temipalé

Vahe 1

ʻOku Mahuʻinga ʻa e Fāmilí ʻi he Palani ʻa e ʻOtuá ki he Fiefiá

fakataha mai ha fāmili ki ʻapi

Ko e fāmilí ko e uho ia ʻo e palani ʻa e ʻOtuá ki hotau ikuʻanga taʻengatá. Naʻa tau nofo mo ʻetau ongomātuʻa fakalangí kimuʻa pea tau toki omi ki he māmaní, pea ʻoku muimui ʻetau ngaahi fāmilí heni ʻi he sīpinga ko ia ne ʻomi ʻe he ʻOtuá.

Ko e ʻuhinga ʻe taha ʻoku tau omi ai ki he māmaní ʻi ha ngaahi fāmilí, koeʻuhí ke lava ʻe he mātuʻá ʻo akoʻi ʻa e ongoongoleleí ki heʻenau fānaú mo tokoniʻi kinautolu ke nau maʻu ha moʻui ʻoku fiefia mo ʻuhingamālié. ʻOku tokoni ʻeni ke fakahoko e palani ʻa ʻetau Tamai Hēvaní ke ʻomi ha ngaahi faingamālie ke tau ako mo tupulaki ai pea hoko ʻo hangē ko Iá.

Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai

  • Lau mo fakalaulauloto ki he Mōsese 5:12. Fakakaukau ki he ngaahi moʻoni mo e ngaahi lēsoni mahuʻinga naʻe mei akoʻi ʻe he mātuʻa ko ʻení ki heʻenau fānaú. Naʻe akoʻi ʻe Sisitā Tamala W. Lūnia “ko e fāmilí ko ha akoʻanga ia kuo foaki mai ʻe he ʻOtuá ke tau ʻilo ai ʻa e meʻa ke faí, ʻa ia ko e ngaahi tōnounoú mo e ngaahi fehalaākí ʻoku ʻikai ko ha meʻa pē ia ʻe malava ke hoko, ka kuo pau ke hoko. Pea ‘ikai nai ʻe mālie, kapau ko e fakaʻosinga ʻo ʻetau moʻuí te tau lava ʻo vakai ki he ngaahi vā fetuʻutaki ko iá, ʻo aʻu ki he ngaahi taimi faingataʻá, ko e ngaahi meʻa pē ia naʻá ne tokoniʻi kitautolu ke tau hoko ʻo tatau ange mo hotau Fakamoʻuí? … [Ko e] ngaahi vā fakafāmilí ko ha faingamālie lelei ia ke akoʻi kiate kitautolu ʻa e ngaahi lēsoni naʻa tau omi ai ki heni ke akó.” ʻOkú ke pehē ko e hā e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ʻa e fāmilí ki he palani ʻa e ʻOtuá? Kuo tokoniʻi fēfē koe ʻe hoʻo ngaahi aʻusia ʻi hoʻo fāmilí ke ke tupulaki mo hoko ʻo tatau ange mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí? ʻE hoko fēfē hoʻo fakakaukau ki hoʻo moʻui fakafāmilí ko ha “akoʻangá” ke faitokonia ai hoʻo vakai ki he ngaahi tōnounou ho fāmilí?

ʻEkitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé

  • Naʻe fai ʻe Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī ʻa e faleʻi ko ʻení: “Kuo tuʻutuʻuni ʻe he ʻEikí ke tau mali, pea tau nofo fakataha ʻi he ʻofa, melino mo e uouangataha, pea ke tau maʻu ha fānau mo lehilehiʻi hake kinautolu ʻi Heʻene ngaahi founga māʻoniʻoní. … Ka hili hono lea ʻaki mo fakahoko ʻa e meʻa kotoa pē, ko e ʻuhinga ʻeni ʻo e ongoongoleleí. Ko e fāmilí ko ha faʻu ia ʻe he ʻOtuá. Ko e tefitoʻi fakatupú ia. Ko e founga ke fakamālohia ai ʻa e puleʻangá ko hono fakamālohia ʻa e ngaahi ʻapi ʻo e kakaí.” Aleaʻi ʻa e ʻuhinga naʻe ʻomi ai kitautolu ʻe he ʻOtuá ki he māmaní ʻi ha ngaahi fāmilí pea mo e founga ʻoku tokoni ai ʻeni ke fakahoko ʻEne palaní. ʻE tokoni fēfē hono fakamālohia hotau ngaahi ʻapí ke fakamālohia ai hotau tukui koló? Ke fakatātaaʻi ʻa e fakakaukau ko ʻení, te ke lava ʻo fai ha foʻi vaʻinga ʻoku fiemaʻu ki ai ʻa e ngāue fakatahá. Hangē ko ʻení, te ke lava ʻo faʻu ha foʻi fakapona ʻaki e tangatá (faʻu ha siakale pea ʻai ke puke ʻe he taha kotoa ha ongo nima ʻo ha kakai kehekehe ʻe ua) pea ngāue fakataha ke vete ʻa e foʻi fakaponá kae ʻoua naʻa tukuange e nimá. Pe te mou lava ʻo fokotuʻutuʻu kimoutolu ʻi ha laine ʻo makatuʻunga ʻi ha ngaahi ʻulungaanga pau taʻe te mou feleaʻaki (hangē ko e hokohoko e māhina ne fanauʻi aí, lanu ʻo e kanoʻimatá, pe māʻolungá). Hili iá pea talanoa leva ki he founga ʻoku tokoni ai ʻa e ngāue fakataha ko ha fāmilí ke fakahoko e ngaahi taumuʻa ʻa e Tamai Hēvaní maʻa ʻEne fānaú.

Ako lahi ange

Vahe 2

Kuo Foaki ʻe he ʻOtuá ki he Mātuʻá ha Ngaahi Fatongia Mahuʻinga

fāmili ʻoku nau lau folofola

Kuo foaki ʻe he Tamai Hēvaní ki he ngaahi mātuʻá ʻa e fatongia ki Heʻene fānau fakalaumālie ʻofeiná lolotonga ʻenau ʻi he māmaní. Kuo fekauʻi ʻe he ʻEikí ʻa e ngaahi mātuʻá ke nau ʻohake ʻenau fānaú “ʻi he māmá mo e moʻoní” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:40). Kuo pehē foki ʻe he kau palōfitá, “ʻOku maʻu ʻe he mātuʻá ha fatongia toputapu ke ohi hake ʻa ʻenau fānaú ʻi he ʻofa mo e māʻoniʻoni, mo tokonaki maʻa ʻenau ngaahi fiemaʻu fakatuʻasinó mo fakalaumālié.” ʻI he taimi ʻoku ʻikai lava ai ʻe he ngaahi fāmilí ʻo tokonaki ʻa e meʻa kotoa ʻoku fiemaʻú, ʻe lava ʻa e Siasí ʻo tokoni (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 52:40; 83:1–6; 136:8).

ʻI hono ʻohake fakataha ʻe he ngaahi mātuʻa ʻofá ʻenau fānaú, ʻoku nau maʻu ai ʻa e faingamālie lelei taha ke tokonaki mo lehilehiʻi fakatuʻasino, fakalaumālie, mo fakaeloto ʻa e fānau ko iá. ʻOku faitāpuekina ʻa e mātuʻá mo e fānaú ʻi he taimi ʻoku akoʻi ai ʻe he mātuʻá ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻi ʻapí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 68:25–28). Taimi ʻe niʻihi ʻoku ʻikai lava ʻe he mātuʻá ʻo ohi fakataha hake ʻenau fānaú; ʻi he ngaahi tuʻunga peheé, ʻe tāpuakiʻi kinautolu ʻe he ʻEikí ʻi heʻenau fai honau lelei tahá ke tauhi ʻenau ngaahi fuakavá mo muimui ki Hono finangaló.

Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai

  • Lau ʻa e talanoa ko ʻeni ʻo e ngaahi mātuʻa naʻa nau akoʻi ʻenau fānaú: Mōsaia 1:2–8; Hilamani 5:4–12. (Te ke lava foki ʻo lau ʻa e Teutalōnome 6:4–7; 11:19–21; ʻĪsaia 54:13; 2 Nīfai 25:26 ki ha toe ngaahi fakakaukau fekauʻaki mo e tauhi fānaú.) Ko e hā ha ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí naʻe akoʻi ʻe he mātuʻa ko ʻení? Ko e hā e ʻuhinga ‘oku mahuʻinga ai ke ako ʻe he fānaú ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ko iá he ‘aho ní? Te ke lava fēfē ʻo tokoniʻi hoʻo fānaú pe niʻihi kehe ʻokú ke ʻofa aí ke nau ako mo moʻui ʻaki e ngaahi moʻoni ko iá? Te ke lava foki ʻo fakakaukau ki ha ngaahi mātuʻa faʻifaʻitakiʻanga lelei ʻokú ke ʻilo. Ko e hā e meʻa ʻokú ke ako meiate kinautolu fekauʻaki mo e founga ʻoku akoʻi ai ʻe he mātuʻa angatonú ʻa e fānau ʻa e ʻOtuá?

  • Kuo faleʻi mai ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē: “ʻOua naʻá ke feinga ke puleʻi hoʻo fānaú. Ka ke fakafanongo kiate kinautolu, tokoni ke nau ako ʻa e ongoongoleleí, ueʻi honau lotó pea tataki kinautolu ki he moʻui taʻengatá. Ko e kau fakafofonga kimoutolu ʻo e ʻOtuá ke tokangaʻi ʻa e fānau kuó Ne fakafalala mai kiate kimoutolú. Tuku ke ʻi homou lotó ʻa Hono ivi faka-ʻOtuá lolotonga hoʻomou akoʻi mo feifeingaʻi kinautolú.” Te ke tokaʻi fēfē ʻa e falala ʻa e ʻOtuá kiate koé ʻaki haʻo akoʻi faivelenga ʻa e ongoongoleleí ki hoʻo fānaú? Te ke fakaʻapaʻapaʻi fēfē ʻa e tauʻatāina ke fili hoʻo fānaú ʻi hoʻo tataki kinautolu ki he moʻui taʻengatá? Fakakaukau ki he founga te ke lava ai ʻo tuku ke tataki koe ʻe Hono ivi tākiekiná ʻi he ʻaho takitaha ʻi hoʻo ngaahi feingá.

Ngaahi ʻekitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé

  • Lau fakataha ʻa e Mōsese 3:21–24. Lau leva ʻa e fakakaukau ko ʻeni ʻa ʻEletā Niila L. ʻEnitasení: “Ne fokotuʻu ʻe he ʻOtuá ʻi he kamataʻangá ʻa e malí ʻi he vahaʻa ʻo e tangatá mo e fefiné—ʻĀtama mo ʻIvi. Naʻá Ne fakataumuʻa e nofomalí ke mahulu atu ʻi he fakafiemālieʻi fakatāutahá mo e fiemālie ʻa e kakai lalahí ke mahuʻinga ange, pea ʻi ha tuʻunga māʻolunga e feituʻu totonu ke fāʻeleʻi, tanumaki mo ohi ai e fānaú. Ko e fāmilí e koloa ʻo e langí.” Te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi ha puha koloa pe vakai ki he fakatātā ʻoku ʻoatu hení ʻi hoʻo talanoa fekauʻaki mo e potufolofolá pea mo e lea ʻa ʻEletā ʻEnitasení. Te ke lava leva ʻo tohi ha meʻa ʻe taha ʻe lava ʻo tokoni ke fokotuʻu ha ʻātakai lelei ke ako mo tupulaki ai ʻa e fānaú ʻi he ongoongoleleí.

  • Vakai ki he fakatātā ko ʻeni ʻoku ʻoatú pea talanoa ki he ʻuhinga ʻoku fuʻu mahuʻinga ai ʻa e fakavaʻe ʻo ha ʻapí. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Teti R. Kalisitā: “ʻI hotau fatongia ko e mātuʻá ʻoku tau hoko ai ko e kau faiako mahuʻinga taha ʻo e ongoongoleleí mo e faʻifaʻitakiʻanga ki heʻetau fānaú—ʻoku ʻikai ko e pīsopé, Lautohi Faka-Sāpaté, Kau Finemuí pe Kau Talavoú, ka ko e mātuʻá. ʻI heʻetau hoko ko ʻenau kau faiako mahuʻinga taha ʻo e ongoongoleleí, te tau lava ʻo akoʻi kiate kinautolu ʻa e mālohi mo e moʻoni ʻo e Fakaleleí—ko hai kinautolu mo e taumuʻa fakalangí—pea ʻi hono fai iá ʻoku ʻoange ai kiate kinautolu ha fakavaʻe mālohi ke nau langa ai. ʻI hono fakaʻosí, ko e ʻapí ʻa e ʻātakai lelei taha ia ki hono akoʻi ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.” Te mou lava ʻo talanoa fekauʻaki mo e mahuʻinga ʻo e ngaahi faingamālie ke fokotuʻutuʻu ʻa hono akoʻi ʻo e ongoongoleleí, ka mou aleaʻi foki mo e founga ʻoku faʻa hoko fakanatula ai hono akoʻi ʻetau fānaú ʻi heʻetau fakahoko ʻetau ngaahi ngāue fakaʻahó. Vahevahe ha ngaahi aʻusia kuó ke maʻu ʻi ha ngaahi momeniti akoʻi angamaheni pea mo e meʻa kuó ke ako mei he ngaahi aʻusia ko ʻení. ʻE tokoni fēfē ʻa e ngaahi fepōtalanoaʻaki angamaheni mo fakanatula ko ʻení ke fakapapauʻi ʻoku maʻu ʻe he fānaú mo e toʻu tupú ha fakavaʻe mālohi ʻi he ongoongoleleí ke langa ai ʻenau fakamoʻoní? Lekooti ho ngaahi fakakaukaú, pea ngāueʻi ha faʻahinga ongo pē ʻokú ke maʻu.

Ako lahi ange

Vahe 3

ʻOku ʻOmi ʻe he ʻOtuá ha Founga ke Fakatahaʻi ʻa e Ngaahi Fāmilí ke Taʻengata

fāmili ʻoku luelue ʻi tuʻa he temipalé

Ko e taha e ngaahi tāpuaki maʻongoʻonga taha ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ko e kapau te tau tauhi faivelenga maʻu ai pē ʻa e ngaahi fuakava ʻoku tau fakahokó, ʻe lava ke hokohoko atu ʻetau ngaahi fetuʻutaki fakafāmilí ʻo aʻu ki he hili ʻa e moʻuí ni—ʻo aʻu ki he taʻengatá. Kuo akoʻi mai ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi: “ʻOku fakapapauʻi mai ʻe he ongoongolelei kuo fakafoki maí ʻe lava ke kau ʻi he Toetuʻú ʻa e faingamālie ke tau fakataha mo e kau mēmipa hotau fāmilí—husepāniti, uaifi, fānau, mo e mātuʻa. Ko ha fakalotolahi mālohi ʻeni ke tau fakahoko hotau ngaahi fatongia fakafāmili he moʻui fakamatelié. ʻOku tokoni ia ke tau nofo fakataha ʻi he ʻofa ʻi he moʻui ko ʻení ʻo ʻamanaki atu ki ha fakataha fiefia mo e feohi ʻi he moʻui ka hokó.”

Kapau te tau tauhi e ngaahi fekau ʻa e ʻEikí pea silaʻi hotau ngaahi fāmilí ʻi Hono temipale māʻoniʻoní, ʻokú Ne talaʻofa mai te tau lava ʻo maʻu ʻa e moʻui taʻengatá mo hotau ngaahi fāmilí. Te tau lava ʻo maʻu ʻa e tāpuaki taupotu ko ʻení neongo kapau ʻoku teʻeki ai ke tau mali pe maʻu ha fānau pe maʻu ʻe he kau mēmipa hotau fāmilí ha faingamālie ke tali ʻa e ongoongoleleí lolotonga ʻenau kei moʻuí. He ʻikai teitei taʻofi ʻa e ngaahi tāpuaki ʻa e ʻOtuá meiate kinautolu ʻoku moʻui taau ke maʻu iá.

Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai

  • Kuo talaʻofa mai ʻe Palesiteni Nalesoni: “Fakatatau mo e palani maʻongoʻonga ʻa e ʻOtuá ki he fiefiá, ʻe lava ke silaʻi ʻa e ngaahi fāmilí ʻi he temipalé mo nau teuteu ke toe foki ʻo nofo ʻi Hono ʻafioʻanga māʻoniʻoní ʻo taʻengata. Ko e moʻui taʻengatá ia! ʻOkú ne feau e ngaahi fakaʻānaua tāumamaʻo ʻo e loto e tangatá—ʻa e fakaʻamu fakanatula ko ia ke feohi taʻe ngata mo e kau mēmipa ʻofeina ʻo ha fāmilí.” Fakakaukau ki he fiefia te ke lava ʻo maʻu ʻi he “feohi taʻe ngata” mo ho fāmilí. Ko e fē ʻa e feituʻu ʻokú ke ʻi ai ʻi he halá ke ke lava ai ʻo aʻusia ʻa e taumuʻa ko ʻení? Ko e hā ʻa e sitepu hoko ho fāmilí ʻi he hala ko iá? Kapau ʻoku ʻi ai ha tūkunga faingataʻa ho fāmilí ʻa ia ʻe ala ongo taʻemalava ai ke “feohi taʻe ngata” mo ha taha he taimí ni, te ke fakaafeʻi fēfē nai ʻa e mālohi ʻo e Fakamoʻuí ke tokoni ke fakamoʻui ho ngaahi vā fetuʻutaki fakafāmilí?

ʻEkitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé

  • Te mou lava ʻo mamata fakataha ʻi he foʻi vitiō “Ko e Fāmilí ke Taʻengata” (3:10). Talanoa fekauʻaki mo e faleʻi ʻa Palesiteni Henelī B. ʻAealingi fekauʻaki mo e ʻofá ʻi ha fāmili. Ko e hā e meʻa ʻoku fakamanatu mai ʻe he ngaahi lea fakaʻosi ʻa Palesiteni ʻAealingi ʻi he vitioó? Hili iá pea lau leva ʻa e akonaki ko ʻeni ʻa Palesiteni Nalesoní: “Ko e moʻuí ni ʻa e taimi ke teuteu ai ki he fakamoʻuí mo e hakeakiʻí. Ko ha meʻa fakafoʻituitui pē ʻa e fakamoʻuí ia ʻi he palani taʻengata ʻa e ʻOtuá; ko e hakeakiʻí ko ha meʻa fakafāmili ia.” Te mou lava ʻo fiefia ʻi hano teuteuʻi fakataha ha meʻa, hangē ko hano ngaohi ha kiʻi fakaneifua ʻoku mou saiʻia taha ai pe teuteuʻi ha meʻatokoni ʻoku mou saiʻia taha ai. Te mou lava leva ʻo talanoa fekauʻaki mo e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ʻa e teuteu fakalaumālié ki hono maʻu ʻo e hakeakiʻí mo e nofo fakataha ʻo taʻengata ko ha fāmilí.

Ako lahi ange