Laipelí
Ko e Kau ʻi he Ngāue Fakatemipalé mo e Hisitōlia Fakafāmilí


“Ko e Kau ʻi he Ngāue Fakatemipalé mo e Hisitōlia Fakafāmilí,” Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí (2023)

kau tangata mo fafine ʻoku lue ʻi tuʻa he temipalé

Fakahinohino ki hono Ako ʻo e Ongoongoleleí

Ko e Kau ʻi he Ngāue Fakatemipalé mo e Hisitōlia Fakafāmilí

Ko ha konga mahuʻinga ʻo e palani ʻa e ʻOtuá

Fakakaukauloto ki ha fuʻu ʻakau fakaʻofoʻofa ʻokú ne aka ʻo loloto ʻi he kelekelé pea tupu ‘afaʻafa mo e ngaahi vaʻá. ʻOku ngāue fakataha ʻa e aká mo e ngaahi vaʻa ko ʻení ke tokoni ke tupu ʻa e fuʻu ʻakaú pea tuʻu mālohi mei he taʻu ki he taʻu.

Hangē pē ko e fuʻu ʻakaú, ʻoku fakatahaʻi hotau ngaahi fāmilí ʻo fakafou ʻi he ngaahi aká mo e vaʻá—pe ngaahi kuí mo e hakó. ʻOkú na fakatou mahuʻinga ʻi hono tokoniʻi hotau ngaahi fāmilí ke tupulakí. ʻI heʻetau ako fekauʻaki mo ʻetau ngaahi kuí, te tau lava ʻo maʻu ha mālohi mo ha poupou. Pea ʻi heʻetau fai e ngāue fakatemipalé maʻa ʻetau ngaahi kuí, te nau lava ai ʻo maʻu ʻa e ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava mahuʻinga ʻo e fakamoʻuí. ʻOku tau fetokoniʻaki ke tupu mo fakalakalaka fakataha—ʻo ʻikai ʻi hotau ngaahi fāmilí pē ka ʻi heʻetau hoko ko e kau mēmipa ʻo e fāmili taʻengata ʻa e ʻOtuá.

Ko e Hā ʻa e Ngāue Fakatemipale mo e Hisitōlia Fakafāmili?

Ko e ngāue fakatemipalé mo e hisitōlia fakafāmilí ko ha “konga mahuʻinga ia ʻo e ngāue ʻo e fakamouí mo e hakeakiʻí.” ʻOku maʻu ʻe he kāingalotu ʻo e Siasí ʻa e faingamālie mo e fatongia ke kau ʻi he ngāue mahuʻinga ʻo hono kumi e hingoa ʻo ʻenau ngaahi kuí pea fakahoko leva e ngaahi ouau fakamoʻuí maʻanautolu ʻi he temipalé. ʻE lava ke fili ʻe kinautolu kuo pekiá ke nau tali ʻa e ngaahi ouau ko ʻení ʻi he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié. ʻOku fakatahaʻi mo silaʻi e ngaahi fāmilí ki he taʻengatá, ʻo fakafou ʻi he ngāue fakatemipalé. ʻOku fakaafeʻi ʻe he ʻOtuá ʻEne fānaú kotoa ke nau maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki ko ʻení pea foki ʻo nofo mo Ia.

Vakai fakalūkufua ki he tefitó: Hisitōlia Fakafāmilí

Ngaahi fakahinohino fekauʻaki mo hono ako ʻo e ongoongoleleí: Fāmilí, Ngaahi Temipalé, Ngaahi Ouau Fakafofonga maʻá e Pekiá, Ngaahi Fuakavá mo e Ngaahi Ouaú

Vahe 1

ʻOku Fakafehokotaki Kitautolu ʻe he Ngāue ki he Hisitōlia Fakafāmilí ki Heʻetau Ngaahi Kuí mo e Ngaahi ʻOfaʻangá

Temipale Bangkok Thailand

ʻI he taimi ʻoku tau ako, tānaki fakataha, mo fakatolonga ai e fakamatala fekauʻaki mo ʻetau ngaahi kuí, te tau lava ʻo ongoʻi vāofi ange mo e niʻihi kuo nau muʻomuʻa ʻiate kitautolú. Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē: “ʻI he taimi ʻoku tafoki ai hotau lotó ki heʻetau ngaahi kuí, ʻoku hoko leva ai ha liliu ʻi hotau lotó. ʻOku tau ongoʻi ko e konga kitautolu ʻo ha meʻa ʻoku maʻongoʻonga ange.” ʻE lava foki ʻe he ngāue hisitōlia fakafāmilí ʻo fakamālohia hotau ngaahi vā fetuʻutaki fakafāmili lolotongá. ʻE ala tokoni hono vahevahe mo e kau mēmipa ʻo e fāmilí ʻa e ngaahi talanoa fekauʻaki mo ʻetau ngaahi kuí ke tau vāofi ange ai mo maʻu ha mahino lahi ange ki hotau tuʻunga totonú mo e feituʻu ne tau omi mei aí.

Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai

  • ʻI he lea ʻa ʻEletā Kuenitini L. Kuki ʻi he konifelenisi lahí ko e “Ngaahi Aká mo e Vaʻá,” naʻá ne poupouʻi ai e ngaahi fāmilí ke nau fakatahataha ʻo ako fekauʻaki mo e moʻui ʻa e kau mēmipa honau fāmilí. ʻE lava ke kau ʻi he ngaahi fakatahaʻanga ko ʻení ʻa hono vahevahe ʻo e ngaahi hisitōlia fakafāmilí, ngaahi talanoá, ʻū taá, pe ʻū koloa mahuʻinga ʻa e mātuʻá pe ngaahi kuí. ʻE lava leva ʻe he kau mēmipa ʻo e fāmilí ʻoku nau lava lelei ʻo fakaʻaongaʻi e tekinolosiá, kau ai ʻa e toʻu tupú, ʻo ʻave ʻa e fakamatalá mo e ʻū taá ki heʻenau Fuʻu ʻAkau Fakafāmilí. Fakakaukau ke fokotuʻutuʻu ʻa e faʻahinga fakataha ko ʻení mo ho fāmilí. Ko e hā ha ngaahi taukei ʻoku maʻu ʻe he tokotaha takitaha ʻe ala tokoni atu ke ke ako fekauʻaki mo hoʻo hisitōlia fakafāmili kuo vahevahé? Fakalaulauloto ki he founga ʻe ala tokoni ai hono fakahoko fakataha homou hisitōlia fakafāmilí ke fakafehokotaki ʻa e ngaahi toʻu tangatá mo fakamālohia ho ngaahi fehokotaki mo e niʻihi ʻokú ke ʻofa aí. Kamata leva ke fakahoko ha fanga kiʻi sitepu faingofua ke palani haʻo fakataha fakafāmili pē ʻaʻau. Te ke lava foki ʻo fakaafeʻi e kau mēmipa ho fāmilí ke nau tokoni atu ʻi he founga ngāué.

  • ʻOku fonu e folofolá ʻi he ngaahi sīpinga ʻo e hisitōlia fakafāmilí. Lau ʻa e ʻEta 1 ki ha sīpinga mei he Tohi ʻa Molomoná. ʻOku tatau fēfē nai ʻa hono fakanounouʻi ʻe he palōfita ko Molonaí ʻa e ngaahi tohi ʻa ʻEtá mo e hisitōlia fakafāmilí? Ko e hā ha ngaahi moʻoni ʻoku tau ako mei he vahe ko ʻení koeʻuhi ko hono tohi mo fakatolongá? (vakai, ʻEta 1:35–37, 40–43). Fakalaulauloto ki he founga kuo tāpuekina ai koe ʻe he “ngaahi hisitōlia fakafāmili” ʻoku lekooti ʻi he folofolá. ʻE ʻaonga fēfē hoʻo ngaahi talanoá mo e talanoa hoʻo ngaahi kuí ki he ngaahi toʻu tangata ʻoku muiaki mai ʻiate koé?

Ngaahi ʻekitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé

  • ʻI hoʻo fakakaukau ki he hisitōlia fakafāmilí, mahalo ko hoʻo ʻuluaki fakakaukaú ko e fakatotoló mo e ʻū lekooti fakahisitōliá. Ka ʻoku kau foki ʻi he hisitōlia fakafāmilí ʻa e ako fekauʻaki mo e kau mēmipa moʻui ho fāmilí pea mo hono ʻiloʻi e ngaahi fehokotaki mo hoʻo ngaahi kuí. Toe vakaiʻi fakataha ʻa e lea ʻa ʻEletā Kēliti W. Kongo ko e “ʻOku ʻI Ai Hotau Hisitōlia Takitaha,” pea fai leva ha ngāue ʻoku kau ai ʻa e ako lahi ange fekauʻaki mo koé, ko e kau mēmipa ho fāmilí, pe ko hoʻo ngaahi kuí. Te ke lava ʻo tā fakatātā pe valivali ha fuʻu ʻakau ʻoku ʻi ai ha ngaahi aka mo ha ngaahi vaʻa ʻoku tohi ai e hingoa hoʻo ngaahi kuí pe faʻu ha tohi ʻoku fakakau ai ha niʻihi ʻo ʻenau ngaahi talanoá. Aleaʻi leva e founga ʻoku hoko ai hono fakahoko e hisitōlia fakafāmilí ke fakafehokotaki koe mo ho fāmilí, ʻo kau ai ʻa kinautolu kuo nau muʻomuʻa ʻiate koé.

  • Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Kuenitini L. Kuki, “Ko e taimi ʻoku tau ʻilo ai ki he ngaahi ʻahiʻahi mo e ngaahi faingataʻa ne fehangahangai mo ʻetau ngaahi kuí, ʻoku fakalahi ange ʻetau ʻofa mo hono fakahoungaʻi kinautolú.” Te ke lava ʻo ako fekauʻaki mo ha taha ʻo hoʻo ngaahi kuí mo e ngaahi faingataʻa naʻá ne aʻusiá pea vahevahe leva ʻa e talanoa ko iá mo e kulupú. Te ke lava foki ʻo fakaʻaliʻali ha laʻitā pe ʻomi ha meʻa ʻokú ne fakafofongaʻi hoʻo kuí. Aleaʻi e founga kuo tākiekina ai koe ʻe he ngaahi talanoa ko ʻení mo tokoniʻi koe ke ke houngaʻia ʻi he feituʻu naʻá ke haʻu mei aí.

Ako lahi ange

Vahe 2

ʻOku ʻi ai Hotau Fatongia ke Kau ʻi he Ngāue Fakatemipalé mo e Hisitōlia Fakafāmilí ke Tokoni ke Maʻu ʻe he Fānau ʻa e ʻOtuá e Moʻui Taʻengatá

fāmili ʻoku nau fakafonu honau hisitōlia fakafāmilí

ʻOku finangalo ʻa e ʻOtuá ke maʻu ʻe Heʻene fānaú kotoa ʻa e moʻui taʻengatá pea kuó Ne foaki kiate kinautolu ʻa e ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava faifakamoʻuí ke tokoniʻi kinautolu ke nau toe foki kiate Ia. ʻOku maʻu ʻa e ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava ko ʻení ʻi he temipalé, pe ko e fale ʻo e ʻEikí.

Naʻe ʻikai maʻu ʻe ha kakai tokolahi kuo pekiá ha faingamālie ke ako ai fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi pe maʻu ʻa e ngaahi ouau faifakamoʻui ʻo ʻEne ongoongoleleí lolotonga ʻenau moʻui fakamatelié. ʻOku nau tatali ʻi he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié ki he kakai ʻi he māmaní ke fai ʻenau ngāue fakatemipalé maʻanautolu. ʻE lava ke kau ʻi he niʻihi ʻoku tatali ke fakahoko e ngāue ko ʻení ʻa e kau mēmipa hotau fāmilí kuo pekiá. ʻI heʻetau ʻiloʻi e hingoa ʻo e ngaahi kui ko ʻení, te tau lava leva ʻo fakahoko e ngaahi ouaú maʻanautolu ʻi he temipalé. ʻI he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié, ʻe lava ke fili ʻe he kau pekiá ke tali ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí kae pehē ki he ngaahi ouau ko ʻení pea maʻu ʻa e fakamoʻuí mo e hakeakiʻí pea fakataha mo honau fāmilí ʻo taʻengata.

Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai

  • Fakakaukau ki he founga ʻe lava ke tokoniʻi ai koe ʻe hono maʻu ʻo e ngaahi ouau maʻá e kau pekiá ke ke ongoʻi vāofi ange mo e langí. Hili iá pea lau leva e ongo talanoa ʻi he lea ʻa ʻEletā Kēliti W. Kongo ko e “Fiefia Taʻengatá fekauʻaki mo e kāingalotu ʻo e Siasí naʻa nau maʻu ha ngaahi aʻusia fakalaumālie makehe ʻi heʻenau kau atu ki he ngāue fakatemipalé mo e hisitōlia fakafāmilí. Fakalaulauloto ki he founga ʻe lava ke hoko ʻa hoʻo kau ʻi he ngāue fakatemipalé mo e hisitōlia fakafāmilí ke ne ʻomi ha nonga, ʻamanaki lelei, pe fakamoʻui ʻi hoʻo moʻuí mo tokoniʻi koe ke ke ako lahi ange fekauʻaki mo e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.

  • Naʻe fakamoʻoni ʻa Palesiteni Henelī B. ʻAealingi ʻi heʻene lea “Ko Hono Tānaki e Fāmili ʻo e ʻOtuá,” ʻoku fakatafoki ʻa e loto ʻo e fānau ʻa e ʻOtuá ki heʻenau ngaahi tamaí (vakai, Malakai 4:5–6; 3 Nīfai 25:5–6; Siosefa Sāmita—Hisitōlia 1:39). Naʻá ne pehē: “Naʻe ʻikai ke maʻu e ngaahi ouau [faifakamoʻui] ko iá ʻe ha tokolahi hoʻo ngaahi kuí. Ka naʻá ke maʻu ia ʻi he founga ʻa e ʻOtuá. Pea naʻe ʻafioʻi ʻe he ʻOtuá te ke toe ʻofa ange ki hoʻo ngaahi kuí, pea te ke maʻu e tekinolosia ʻoku fiemaʻú ke ʻiloʻi ʻaki kinautolu. Naʻá ne ʻafioʻi foki te ke moʻui ʻi ha kuonga ʻoku ofi e ngaahi temipale ke ke lava ʻo hū ki aí, ke fakahoko e ngaahi ouau, ʻo lahi ange ʻi ha toe taimi he hisitōliá. Pea naʻá Ne ʻafioʻi te Ne lava ʻo falala atu ke ke lavaʻi e ngāué ni ʻo fakafofongaʻi hoʻo ngaahi kuí.”

    ʻOku fakatupulaki fēfē ʻe he falala ʻa e ʻOtuá ʻa hoʻo loto-holi ke tokoniʻi hoʻo ngaahi kuí ke nau maʻu e ngaahi tāpuaki ʻo e temipalé meiate Iá? ʻOku fakamālohia fēfē Heʻene kikité ʻa hoʻo fakamoʻoni ʻoku ʻi ai ʻEne palani maʻa Hono fāmili taʻengatá? Fakalaulauloto ki he founga te ke lava ai ʻo tokoni fakamātoato ange ʻi he ngāue ʻa e ʻOtuá, pea ngāueʻi leva ha faʻahinga ongo pē ʻokú ke maʻu.

Ngaahi ʻekitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé

  • ʻI ha meʻafakaʻeiki ʻi he ʻaho 15 ʻo ʻAokosi 1840, naʻe akoʻi ʻe Siosefa Sāmita ʻe lava ke papitaiso ʻa e kakai tangata mo fafine maʻá e kau pekiá. Naʻe fakafiefia ʻaupito ʻa e ongoongo ko ʻení ki he Kāingalotú naʻa nau “kamata leva ke papitaiso maʻa honau ngaahi ʻofaʻanga kuo mavahe atú ʻi he ngaahi vaitafe ofi ki Nāvuú.” Fakakaukau ke lau fakataha ʻa e “Letters on Baptism for the Dead (ʻŪ Tohi ki Hono Papitaiso ʻo e Kau Pekiá)” ke ako lahi ange fekauʻaki mo e taimi naʻe foaki mai ai ʻa e tokāteline ʻo e papitaisó maʻá e kau pekiá. Pea aleaʻi leva ʻa e ʻuhinga ʻoku fiemaʻu ai ʻe he kakai moʻuí ʻa e kakai pekiá pea fiemaʻu ʻe he kakai pekiá ʻa e kakai moʻuí. ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e “ʻikai lava ke fakahaohaoaʻi ʻa kitautolu taʻekau ai ʻa kinautolu pe fakahaohaoaʻi ʻa kinautolu taʻekau ai ʻa kitautolu”? (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 128:18). ʻOku teuteuʻi fēfē ʻe he ngāue fakatemipalé mo e hisitōlia fakafāmilí ʻa e kakai moʻuí mo e kakai kuo pekiá ki he moʻui taʻengatá? Te mou lava foki ʻo mamata ʻi he foʻi vitiō “What Are Baptisms for the Dead?” pea talanoa fekauʻaki mo e founga ʻe lava ke hoko ai ʻa e kau ki he ngāue fakatemipalé mo e hisitōlia fakafāmilí ʻo ʻomi ʻa e faʻahinga fiefia tatau kiate koe ʻo hangē ko ia naʻe hoko ki he fuofua Kāingalotú.

  • Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Teili G. Lenilani: “ʻI heʻetau hoko ko e kau mēmipa ʻo e Siasí, ʻoku ʻi ai hotau fatongia kuo fokotuʻu fakalangi ke kumi ʻetau ngaahi kuí mo fakatahatahaʻi ʻa e ngaahi hisitōlia fakafāmilí. … ʻOku mātuʻaki fakaofo ʻetau lava ʻo tokoni ke huhuʻi ʻa e pekiá, ʻo fakafou ʻi he hisitōlia fakafāmilí mo e ngāue fakatemipalé.” Toe vakaiʻi fakataha ʻa e lea ko ʻení, pea faʻu fakakulupu leva ha taumuʻa ʻoku fekauʻaki mo e ngāue fakatemipalé mo e hisitōlia fakafāmilí. Hangē ko ʻení, te mou lava ʻo takitaha fili ke ʻomi ha hingoa fakafāmili ki he temipalé pea fakahoko ha ouau maʻá e kui ko iá. Pe te ke lava ʻo kau ʻi he fakahokohoko fakamotuʻaleá ʻi he FamilySearch ke tokoni ki he niʻihi kehé ke nau kumi e hingoa ʻo ʻenau ngaahi kuí. ʻOku fakaloloto fēfē hoʻo holi ke fakahoko e ngāue fakatemipalé mo e hisitōlia fakafāmilí ʻi hono ʻiloʻi ko e huhuʻi ʻo e kau pekiá ko ha fatongia fakalangi ia kuo fokotuʻu? Kuó ke ongoʻi fēfē nai ʻa e tākiekina ʻa e Laumālié ʻi hoʻo ngaahi feingá? Mou aleaʻi hoʻomou ngaahi aʻusiá, pea vahevahe e ngaahi tāpuaki kuo mou maʻu ʻi hono fakahoko e fatongia mahuʻinga ko ʻení.

Ako lahi ange