“Sīsū Kalaisi,” Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí (2023)
Fakahinohino ki hono Ako ʻo e Ongoongoleleí
Sīsū Kalaisi
Ko e Fakamoʻui mo e Huhuʻi ʻo e māmaní
Kuo fanongo ha kakai tokolahi ʻi he māmaní fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi ka ʻoku ʻikai ke nau ʻiloʻi e meʻa kuó Ne fai maʻanautolú. ʻOku tokoni e pōpoaki ʻo e ongoongolelei kuo fakafoki maí ke tau maʻu e mahino naʻe mahulu hake ʻa Sīsū Kalaisi ʻi Heʻene hoko pē ko ha tokotaha fakahisitōliá. Ko e ʻAlo Tofu Pē Ia ʻe Taha ʻa e ʻOtuá, ʻa ia kuó Ne fai e meʻa kotoa ke malava ʻa e fakamoʻuí mo e moʻui taʻengatá maʻá e tokotaha kotoa pē. ʻI hoʻo ako fekauʻaki mo Hono fatongia ko ho Fakamoʻui mo e Huhuʻí, te ke ʻilo ai te Ne lava ʻo fuesia hoʻo ngaahi kavengá pea liliu hoʻo moʻuí ʻo taʻengata. ʻI hoʻo fili ke tui kia Sīsū Kalaisi mo falala ki Hono mālohi taʻe-fakangatangatá, te ke lava ʻo maʻu ʻa e fakahinohino mo e tokoni ʻi he pole kotoa pē ʻi he moʻuí ni.
Ko Hai ʻa Sīsū Kalaisi?
Ko Sīsū Kalaisi ʻa e ʻAlo Lahi Taha mo e ʻAlo Tofu Pē ʻe Taha ʻa e Tamai Hēvaní kuo Fakatupú. ʻI he maama fakalaumālié, naʻe fili ʻa Sīsū Kalaisi ke hoko ko e Fakamoʻui ki he fānau ʻa e ʻOtuá (vakai, ʻĒpalahame 3:27). Naʻe fekauʻi Ia ʻe he Tamai Hēvaní ki he māmaní ke Ne fuesia mo pekia maʻa ʻetau ngaahi angahalá (vakai, Sione 3:16–17). ʻI he mālohi fakalangi, naʻe ikunaʻi ai ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e maté pea toetuʻu. ʻOkú Ne moʻui ʻi he ʻahó ni. Kuó Ne palōmesi mai te Ne liuaki mai ki he māmaní (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133:10–11, 25).
Vakai fakalūkufua ki he tefitó: Sīsū Kalaisi
Ngaahi fakahinohino ki hono ako ʻo e ongoongoleleí: Toluʻi ʻOtuá, Moʻui ʻi he Maama Fakalaumālié, Fakatupú, ʻAloʻi ʻo Sīsū Kalaisí, Ko e Ngāue Fakafaifekau ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he Matelié, Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí, Toetuʻú, Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí, Fakamoʻui
Vahe 1
Ko Sīsū Kalaisi ʻa e Fakamoʻui mo e Huhuʻi ʻo e Māmaní
ʻOku ʻikai ha meʻa ʻe toe mahuʻinga ange ke tau ako ki ai ka ko Sīsū Kalaisi—ko hai Ia, meʻa kuó Ne fai maʻatautolú, mo e meʻa ʻokú Ne finangalo ke tau ʻilo mo fakahokó. ʻOku tokoniʻi kitautolu ʻe he folofolá mo e ngaahi akonaki ʻa e kau palōfita mo e kau ʻaposetolo ʻo onopōní ke tau ʻiloʻi Hono fatongia mahuʻinga ko hotau Fakamoʻui mo e Huhuʻí.
ʻOku tau ako ʻi he folofolá naʻe fili ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he maama fakalaumālié ke hoko ko e Fakamoʻui ki he fānau kotoa ʻa e Tamai Hēvaní (vakai, 1 Pita 1:19–20; ʻĒpalahame 3:27). Talu mei he kamataʻangá mo e hoko ʻa Sīsū Kalaisi ko e tokotaha mahuʻinga taha ʻi hono fakahoko e palani ʻa e ʻOtuá ki he fakamoʻui mo e hakeakiʻi ʻo ʻEne fānaú. Naʻe fakatupu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e ngaahi langí mo e māmaní ʻi he malumalu ʻo e fakahinohino ʻa e Tamaí (vakai, Mōsese 1:32–33). Lolotonga ʻa e kuonga ʻo e Fuakava Motuʻá, naʻe ʻiloa ʻa Sīsū Kalaisi ko e Sihova maʻongoʻongá. Naʻá Ne tataki mo fakahinohinoʻi ʻa e kau palōfita mo e kakai tui ʻo e kuonga muʻá. Naʻe fakamālohia kinautolu ʻe Heʻene ʻofá mo e ʻaloʻofá lolotonga ʻenau ngaahi faingataʻaʻiá.
ʻI he taʻu ʻe 2,000 tupu kuohilí, naʻe hāʻele mai ai ʻa Sīsū Kalaisi ki he māmaní ʻi ha ʻaloʻi fakaofo. Naʻá Ne moʻui mo ngāue ʻi he kakai ʻi he fonua ʻo ʻIsilelí. Naʻá Ne fakahoko ha ngaahi mana lahi, hangē ko hono fakamoʻui ʻo e mahakí mo e fokotuʻu ʻa e maté (vakai, Mātiu 11:4–5). Naʻá Ne fokotuʻu Hono Siasí mo akoʻi ʻa e tokāteline ʻo e fakatomalá, fakamolemoleʻi ʻo e ngaahi angahalá, mo e moʻui taʻengatá kiate kinautolu kotoa pē ʻe muimui kiate Iá. Naʻe haohaoa e moʻui ʻa Sīsū Kalaisí, ʻo ʻaʻeva maʻu pē ʻi he talangofua ki Heʻene Tamaí (vakai, 2 Nīfai 31:7).
Koeʻuhí naʻe hāʻele mai ʻa Sīsū Kalaisi ki he māmaní ke fakahaofi e fānau ʻa e Tamaí, naʻá Ne finangalo lelei ai ke toʻo kiate Ia ʻa e tautea ki heʻenau ngaahi angahalá. ʻI ha ngaahi senituli kimuʻa, naʻe kikite ʻe ʻĪsaia: “Ko e moʻoni kuó Ne toʻo kiate Ia ʻa ʻetau ngaahi vaivaí, ʻo Ne fua ʻetau ngaahi mamahí. … Naʻe lavea Ia koeʻuhi ko ʻetau ngaahi angahalá, naʻe fakavolu Ia koeʻuhi ko ʻetau ngaahi hiá” (ʻĪsaia 53:4–5). Naʻe aʻusia ʻe Sīsū ha mamahi lahi ʻaupito, ʻo tupu ai e tafe e taʻataʻá mei he ava kotoa ʻo Hono kilí (vakai, Luke 22:44; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:15–20). Naʻe puke pōpula pea tukuakiʻi Ia ki ha ngaahi tukuakiʻi loi pea tauteaʻi Ia ke pekia. Naʻe tutuki fakamamahi Ia ki ha kolosi ʻa ia naʻá Ne mamahi ai mo foaki ʻEne moʻuí maʻatautolu (vakai, Mātiu 27:50). Ka naʻe ʻikai ko e ngataʻangá ʻa ʻEne pekiá. Naʻe toe tuʻu hake ʻa Sīsū Kalaisi mei he fonualotó pea ngāue fakaetauhi ki Hono kau muimuí, ʻi ha sino kuo toetuʻu (vakai, Luke 24:36–40; 3 Nīfai 11:8–15).
ʻI he ʻaho ní, ʻoku hanganaki fiefia atu ʻa e kāingalotu ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí ki Heʻene liuaki mai ki he māmaní ʻa ia ne ʻosi talaʻofá. ʻOku ʻikai ʻilo ha taha ki he taimi ʻe hoko ai ʻení (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 49:7), ka ʻoku fakamatala ʻa e folofolá ki ha ngaahi fakaʻilonga mo e ngaahi meʻa ʻe hoko kimuʻa ʻi Heʻene Hāʻele ʻAnga Ua Maí. ʻE liliu ʻa e māmaní ʻi he taimi ʻe liuaki mai ai ʻa e ʻEikí, pea te Ne fakahā ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē kiate kinautolu ʻoku māʻoniʻoní (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 101:23–34).
Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai
-
Naʻe fili ʻe he Tamai Hēvaní ʻa Sīsū Kalaisi ke ne fakahoko ʻEne palani ki hotau fakamoʻuí mo e hakeakiʻí. Lau ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 38:1–3 pea fakakaukau ki he ʻilo mo e mālohi naʻe maʻu ʻe Sīsū Kalaisi kimuʻa pea ʻaloʻi Ia ki he māmaní. ʻE fakatupulaki fēfē nai ho tuí mo e falala kiate Ia he ʻaho ní ʻe hoʻo ʻiloʻi ʻa e lahi taʻe-fakangatangata ʻo e ʻilo mo e mālohi ʻo e ʻEikí?
-
ʻOku ʻiloa ʻa Sīsū Kalaisi ʻaki ha ngaahi huafa lahi. Lau ʻa e ngaahi potufolofola ko ʻení ke mahino lelei ange ai ʻa e ʻuhinga ʻoku ui ai ʻa Sīsū Kalaisi ko e Fakamoʻuí (Ngāue 4:10–12; Hilamani 14:15–16) mo e Huhuʻí (Taitusi 2:13–14; 2 Nīfai 2:6–7, 26). Ko e hā e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ke ʻiloʻi ʻiate koe pē, ko Sīsū Kalaisi ʻa hoʻo Fakamoʻuí mo e Huhuʻí?
ʻEkitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé
-
Mamataʻi mo ho kulupú ʻa e vitiō “Excerpts from ‘The Living Christ: The Testimony of the Apostles’” (2:45), ʻo fakafanongo ki he ngaahi founga ʻoku fakamanatu atu ai ʻe he vitioó ke fakatupulaki hoʻo tui kia Sīsū Kalaisí. Te ke lava foki ʻo fakaafeʻi ʻa e kau mēmipa ʻo e kulupú ke nau toe vakaiʻi ʻa e fakamatala nounou ʻa ia ʻoku ʻi ʻolunga ʻi he tefito “Sīsū Kalaisi” ʻi he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá (Gospel Library). ʻE tokoni fēfē nai ʻa e fakamatala ko ʻení ke ke fakakaukau ai kia Sīsū Kalaisi ko ho Fakamoʻui mo e Huhuʻí?
Ako Lahi Ange
-
“Ko e Kalaisi Moʻuí: Ko e Fakamoʻoni ʻa e Kau ʻAposetoló,” Gospel Library
-
“Ko e Hā ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he Ongo ʻAmelika he Kuonga Muʻá” (vitiō), youtube.com
Vahe 2
Haʻu kia Sīsū Kalaisi
Kuo teuteuʻi ʻe he Tamai Hēvaní ha ngaahi tāpuaki fungani maʻanautolu ʻoku nau tali Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:37–38). Naʻe folofola ʻa Sīsū Kalaisi: “Kapau te mou haʻu kiate au te mou maʻu ʻa e moʻui taʻengatá. Vakai, ʻoku mafao atu hoku nima ʻo e ʻaloʻofá kiate kimoutolu, pea ko ia ia ʻe haʻú, te u maʻu ia” (3 Nīfai 9:14). ʻOku tau fakahā ʻetau tali e fakaafe ʻa e ʻEikí ke haʻu kiate Iá ʻi he taimi ʻoku tau tui ai kiate Ia, fakatomala mei heʻetau ngaahi angahalá, papitaiso, tauhi e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá, mo maʻu ʻa e ngaahi ouau toputapu ʻo e temipalé.
ʻI he taimi ʻoku tau loto-fakatōkilalo ai ʻo hanga kia Sīsū Kalaisi ʻi he tui mo e fakatomalá, te tau lava ʻo maʻu ha fakamolemole ʻo ʻetau ngaahi angahalá (vakai, Mōsaia 4:2–3). ʻOku makatuʻunga foki ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ʻa ʻetau malava ʻo “maʻu ʻa e mālohi fakaʻotuá—ʻa e mālohi feʻunga ke mafeia e ngaahi kavenga mafasiá, meʻa fakatutá, mo e ngaahi ʻahiʻahi ʻo hotau kuongá.” ʻE lava ke ʻomi ʻe he ʻofa, ʻaloʻofa, mo e fakamolemole ʻoku tau maʻu meia Sīsū Kalaisí ha liliu tuʻuloa ʻi heʻetau moʻuí mo ʻomi kiate kitautolu ʻa e mālohi ke tau laka ki muʻa ʻi hono fakahoko e finangalo ʻa e ʻOtuá (vakai, Mōsaia 5:2; Hilamani 15:7–8).
Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai
-
Naʻe toʻo ʻe Sīsū Kalaisi kiate Ia ʻetau ngaahi mamahí mo e mahamahakí koeʻuhí ke Ne ʻafioʻi e founga ke tokoniʻi ai kitautolu ʻi hotau ngaahi vaivaí. Lau ʻa e ʻAlamā 7:11–13 pea fakakaukauloto ki hono maʻu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e mahino ki heʻetau ngaahi mamahí mo e ngaahi faingataʻá mo ʻafioʻi haohaoa ʻa e founga ke faitāpuekina mo fakafiemālieʻi ai kitautolu, ʻo aʻu ki he taimi ʻoku ʻikai ai ha toe taha ʻe tokoni maí. Ko e fē nai ha taimi kuo tokoniʻi ai koe ʻe he Fakamoʻuí ʻi he ngaahi taimi ʻo e faingataʻá pe ʻahiʻahí? Te ke falala fēfē nai kiate Ia ʻi he taimi ʻokú ke fiemaʻu ai ha fakanongá?
ʻEkitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé
-
ʻOku maʻu ʻe Sīsū Kalaisi ha mālohi fakalangi taʻefakangatangata ke fakamolemoleʻi, hiki hake, mo fakamālohia kitautolu. ʻE lava ke tokoni hono ʻiloʻi iá, ke tau fehangahangai ai mo e ngaahi faingataʻá ʻaki ha ʻamanaki lelei lahi ange. Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē:
“Ko e hā pē haʻamou ngaahi fehuʻi pe palopalema, ʻoku maʻu maʻu pē ʻa e talí ʻi he moʻui mo e ngaahi akonaki ʻa Sīsū Kalaisí. Ako lahi ange fekauʻaki mo ʻEne Fakaleleí, ʻEne ʻofá, ʻEne ʻaloʻofá, ʻEne tokāteliné, mo ʻEne ongoongolelei ʻo e faifakamoʻuí mo e fakalakalaká kuo fakafoki maí. Tafoki kiate Ia! Muimui ʻIate Ia!”
Aleaʻi ʻa e lea ʻa Palesiteni Nalesoní. Fakaafeʻi e kau mēmipa ʻo e kulupú ke nau feinga ke ʻiloʻi ha niʻihi ʻo e ngaahi fehuʻi pe faingataʻa ʻoku tau fehangahangai mo ia he ʻaho ní. Aleaʻi ha ngaahi founga te tau lava ai ʻo maʻu ha ngaahi solovaʻanga ʻo fakafou ʻi hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí.
Ako Lahi Ange
-
Mātiu 11:28–30; ʻEfesō 5:1–2; 2 Nīfai 31:16; 3 Nīfai 27:21; Molonai 10:32–33
-
Neil L. Andersen, “Naʻe Pīkitai Hoku ʻAtamaí ʻi he Fakakaukau Ko ʻEni kia Sīsū Kalaisí,” Liahona, Mē 2023, 91–94
-
Sharon Eubank, “Ko Kalaisi ʻa e Maama ʻOku Ulo ʻi he Fakapoʻulí,” Liahona, Mē 2019, 73–76