“Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí,” Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí (2023)
Fakahinohino ki hono Ako ʻo e Ongoongoleleí
Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí
ʻE toe hāʻele mai ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he mālohi lahi mo e nāunau
Te ke lava nai ʻo fakakaukau ki ha taimi naʻá ke fakatuʻamelie fiefia atu ai ki ha ʻaʻahi mai ha kāinga pe kaungāmeʻa naʻe nofo mamaʻo? Ko e hā ha meʻa naʻá ke fai ke ke teuteu ai ki he ʻaʻahi ko iá? Fakakaukau ki he taimi mo e ngāue naʻá ke fakaʻaongaʻi ki he teuteú mo e fiefia naʻá ke ongoʻi ʻi hoʻo tatali loto-vēkeveke ki he aʻu atu ʻa e tokotahá.
ʻOku tokolahi ha kakai ʻoku nau fakatuʻamelie fiefia tatau atu ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa hotau Fakamoʻuí. ʻE fakaʻilongaʻi ʻe Heʻene liuaki maí ʻa e ngataʻanga ʻo e taú mo e fekeʻikeʻí ʻi he māmaní pea te Ne fakaʻilongaʻi ʻa e kamataʻanga ʻo e taʻu ʻe 1,000 ʻo e melino mo e māʻoniʻoni. Koeʻuhí ʻoku tau hanganaki atu ki he liuaki mai ʻa e Fakamoʻuí, te tau lava ʻo maʻu ʻa e ʻamanaki leleí mo e fiefiá. ʻOku tau ʻiloʻi ko e taimi te Ne hāʻele mai aí, ʻe fakatonutonu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e ngaahi fehalaaki kotoa pē pea “holoholoʻi … ʻa e loʻimata kotoa pē” (Fakahā 21:4).
ʻI hoʻo ako ʻa e ngaahi meʻa ʻe hoko ʻi he Hāʻele ʻAnga Uá, mahalo te ke fakakaukau ki he meʻa ʻokú ke faí mo e meʻa te ke lava ʻo fai ke teuteu ai ki he meʻa fakaofo ko iá.
Ko e Hā ʻa e Hāʻele ʻAnga Ua Maí?
Ko e Hāʻele ʻAnga Ua Maí ko e taimi ia ʻe liuaki mai ai ʻa Sīsū Kalaisi ki māmani ke angi mo pulé. Naʻe akoʻi ʻe Sīsū mo ha kau palōfita tokolahi, ʻi he kuonga muʻá mo onopōní fakatouʻosi, ʻe hāʻele mai ʻa Sīsū ki he māmaní ko hono tuʻo uá (vakai, ʻĪsaia 66:14–15; Mātiu 24:42–44, 50; Ngāue 1:11). ʻI Heʻene liuaki mai ko ha tokotaha kuo toetuʻú mo ha fuʻu mālohi mo e nāunau lahí, te ne liliu ʻa e māmaní ʻo taʻengata. ʻI he taimi ko iá, ʻe maʻu ʻe he Fakamoʻuí ʻa e māmaní ko Hono puleʻanga pea fokotuʻu ʻa e melinó ʻi he funga ʻo e māmaní.
Vakai fakalūkufua ki he tefitó: Hāʻele ʻAnga Ua Maí
Ngaahi fakahinohino fekauʻaki mo hono ako ʻo e ongoongoleleí: Sīsū Kalaisi, Toetuʻú, Fakatomalá
Vahe 1
ʻE Liuaki Mai ʻa Sīsū Kalaisi ki he Māmaní ʻi he Nāunau mo e Mafimafi
ʻI he fuofua hāʻele mai ʻa Sīsū ki he māmaní, ko e tokolahi taha ʻo e kakaí naʻe ʻikai ke nau ʻiloʻi kuo hoko ia. Naʻe ʻaloʻi Ia ki ha fefine loto-fakatōkilalo, mamaʻo mei ʻapi, pea fakatokoto ia ʻi ha ʻaiʻangakai ʻo e manú. ʻI Heʻene hāʻele mai ko hono tuʻo uá, naʻe folofola ʻa Sīsū ki Heʻene kau ākongá, “ko e Foha ʻo e tangatá ʻe haʻu ia ʻi he nāunau ʻo ʻene tamaí mo ʻene kau ʻāngeló” (Mātiu 16:27).
Kuo lea foki mo e kau palōfitá ʻo kau ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻe ui ia ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ko e “tumutumu ʻo e kuonga fakakosipeli fakaʻosi ko ʻení.” Pea naʻe pehē ʻe ʻEletā D. Toti Kulisitofasoni, “kuo fakaivia makehe mo tuʻutuʻuniʻi ʻa e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ke fakahoko ʻa e ngaahi teuteu naʻe fiemaʻu ki he Hāʻele ʻAngaua Mai ʻa e ʻEikí; ko e moʻoni, naʻe [fakafoki mai] pē ia ki he taumuʻa ko iá.”
ʻI he taimi ʻe liuaki mai ai ʻa Kalaisí, ʻe ʻilo ia ʻe he kakai kotoa pē (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 101:23). Naʻe fakahā ʻe he palōfita ko ʻĪsaiá, “Pea ʻe fakahā ʻa e nāunau ʻo [e ʻEikí, pea ʻe mamata ki ai ʻa e kakai kotoa pē” (ʻĪsaia 40:5). ʻE fakaʻilongaʻi ʻe he meʻa kāfakafá ni ʻa e kamataʻanga ʻo ha taʻu nāunauʻia ʻe 1,000, ʻa ia ʻoku ʻiloa ko e Nofotuʻí, ʻa ia ʻe pule fakataautaha ai ʻa Sīsū ʻi he māmaní, he ʻikai maʻu ʻe Sētane ha mālohi (vakai, Fakahā 20:1–3; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 45:55), pea ʻe nofo ʻa e kakai kotoa pē ʻi he melino mo e fiefia.
Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai
-
ʻI he taimi ʻe liuaki mai ai ʻa Sīsū Kalaisí, ʻe ngata ʻa e faiangahala kotoa pē ʻi he māmaní. Ko e hā e ʻuhinga ʻe fakamanavahē ai e taimi ko iá ki ha kakai ʻe niʻihi? (Te ke lava ʻo lau mo fakalaulauloto ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 29:17.) Ko e hā he ʻikai hoko ai e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí ko ha taimi fakamanavahē ki he kau māʻoniʻoní? (Te ke lava ʻo lau mo fakalaulauloto ʻi he 1 Nīfai 22:17, 22.)
Ngaahi ʻekitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé
-
ʻI he taimi ʻe toe hāʻele mai ai ʻa Sīsū ko e ʻEiki ʻo e ngaahi ʻeikí, ʻe hoko ha ngaahi meʻa mahuʻinga lahi. Te ke lava ʻo ako ha potufolofola heni ʻe taha pe lahi ange pea vahevahe e meʻa ʻokú ke ako kau ki he ngaahi meʻa mahuʻinga ko ʻeni ʻe hokó: Mātiu 25:31–46; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 29:9–11; 63:53–54; 76:50–54, 63; 88:96–98; 101:24–25; 133:19, 25; mo e Ngaahi Tefito ʻo e Tuí 1:10. Ko e hā e ngaahi meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he ngaahi meʻa ko ʻeni ʻe hokó fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí?
-
Sio ki ha fakatātā ʻo e valevale ko Sīsuú, pea fakafehoanaki ia ki ha fakatātā ʻo ʻEne Hāʻele ʻAnga Ua Maí. Te ke lava ʻo lau pe hivaʻi ʻa e “Sīsū ē Ne ʻAloʻi” ke tokoni atu ke ke talanoa kau ki ha niʻihi ʻo e ngaahi faikehekehe ʻi he ongo fakatātaá. Ko e hā ʻoku tokoni ʻa e ʻū fakatātā mo e hiva ko ʻení ke mahino kiate kitautolu fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí?
-
Mamataʻi ʻa e “The Second Coming of Jesus Christ” (3:02), pea talanoa kau ki he ngaahi meʻa ʻoku ʻasi ʻi he vitioó ʻa ia te ne fakaʻilongaʻi ai ʻa e hāʻele mai ʻa e Fakamoʻuí. Ko e hā ha ngaahi lea naʻe fakaʻaongaʻi ʻi he vitioó ke fakamatalaʻi ʻaki ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he taimi te Ne toe hāʻele mai aí? Ko e hā ʻoku akoʻi mai ʻe he ngaahi foʻi lea ko ʻení fekauʻaki mo Iá? Te mou lava foki ʻo hivaʻi pe lau fakataha ʻa e ngaahi lea ki ha foʻi hiva pe himi fekauʻaki mo e Hāʻele ʻAnga Ua Maí, hangē ko e “Huhuʻi ʻo ʻIsileli” pe “ʻO Ka Ne Ka Toe Haʻú,” pea talanoa kau ki he meʻa ʻokú ne akoʻi mai fekauʻaki mo e Fakamoʻuí mo ʻEne liuaki mai ki he māmaní.
Ako Lahi Ange
-
Malakai 3:1; Luke 21:25–28; Ngāue 1:9–11; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 36:8
-
Neil L. Andersen, “Ke Hoko Mai Ho Puleʻangá,” Liahona, Mē 2015, 119–22
Vahe 2
ʻOku Totonu ke Tau Teuteu ki he Toe Hāʻele Mai ʻa e Fakamoʻuí
Naʻe folofola ʻa Sīsū, “Ko e ʻaho mo e feituʻulaʻā ko iá [ʻo ʻeku liuaki maí] ʻoku ʻikai ʻilo ki ai ha taha, pe ʻilo ʻe he kau ʻāngelo ʻo e langí, ka ko ʻeku Tamaí pē” (Mātiu 24:36; vakai foki, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 49:7). ʻE hoko ʻa e taimi ʻo e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Kalaisí ko ha meʻa fakaʻohovale ki he tokolahi (vakai 2 Pita 3:10; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 106:4). Ka he ʻikai ʻohovale ʻa e kau ākonga moʻoni ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻe folofola ʻe he ʻEikí, ko ʻEne kau muimuí te nau hoko ko e “fānau ʻo e māmá, pea ʻe ʻikai maʻu atu ʻa kimoutolu ʻe he ʻaho ko iá ʻo hangē ko ha kaihaʻa” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 106:5).
Naʻe fakahā ʻe he Fakamoʻuí ki he kau fuofua Kāingalotu ʻo e kuonga fakakōsipeli ko ʻení, “Mou teuteu, mou teuteu ki he meʻa ʻe hoko maí, he ʻoku ofi mai ʻa e ʻEikí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1:12). Kuo toutou lea ʻaki foki ʻe he kau palōfitá ʻa e fiemaʻu ke teuteu ki he liuaki mai ʻa e Fakamoʻuí. Naʻe faleʻi mai ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi, “Neongo ʻoku ʻikai hatau mālohi ke liliu ʻa e foʻi moʻoni ko ia ʻo e Hāʻele ʻAnga Ua Maí mo taʻemalava ke ʻilo hono taimi totonú, ka te tau kei lava pē ke fakavaveʻi ʻetau teuteú mo feinga ke tokoniʻi e niʻihi ʻoku tau feohí ke nau teuteu mo kinautolu.” Kuo ʻomi ʻe he ʻEikí ha ngaahi fakaʻilonga te ne fakahaaʻi ʻoku vave ʻEne hāʻele maí, pea te tau lava ʻo fekumi mo ako ʻa e ngaahi fakaʻilonga ko ʻení (ki ha sīpinga, vakai ki he, Siosefa Sāmita—Mātiu 1).
Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai
-
Ko e founga ʻe taha te tau lava ai ʻo teuteu ki he liuaki mai ʻa e Fakamoʻuí, ko ʻetau feinga ke ʻi he ngaahi feituʻu ʻe lava ke nofoʻia ai kitautolu ʻe Hono Laumālié. Naʻe akoʻi ʻe he ʻEikí ki he kau fuofua Kāingalotú, “Ko ia, mou tuʻu ʻi he ngaahi potu toputapú, pea ʻoua ʻe hiki mei ai kae ʻoua ke hokosia ʻa e ʻaho ʻo e ʻEikí; he vakai, ʻoku haʻu vave ia” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 87:8). ʻOkú ke pehē ko e hā ʻoku hoko ai ʻa e nofo ʻi he ngaahi potu māʻoniʻoní ko ha founga lelei ke teuteu ai ki he liuaki mai ʻa e Fakamoʻuí? Naʻe fakamatalaʻi ʻe Palesiteni ʻOakesi: “Ko e hā ʻa e ngaahi ‘potu māʻoniʻoni’ ko ʻení? Ko e moʻoni ʻoku kau ai ʻa e temipalé mo hono ngaahi fuakava ʻoku tauhi faivelengá. Ko e moʻoni ʻoku kau ai ha ʻapi ʻoku fakamahuʻingaʻi ai ʻa e fānaú mo fakaʻapaʻapaʻi ai ʻa e mātuʻá. ʻOku kau moʻoni ʻi he ngaahi potu māʻoniʻoní ʻa hotau ngaahi lakanga ne vahe mai ʻe he mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ʻo kau ai e ngāue fakafaifekaú mo e ngaahi uiuiʻi ʻoku fakahoko faivelenga ʻi he ngaahi koló, uōtí, mo e ngaahi siteikí.” Fakakaukau ki he founga ʻoku tāpuekina ai koe ʻi hoʻo fakaʻaongaʻi ho taimí ke fakahoko e ngaahi ʻekitivitī ʻoku fakatefito ʻia Kalaisí, ʻi he ngaahi potu māʻoniʻoní. ʻOku teuteuʻi fēfē nai koe ʻe he ngaahi ʻekitivitī ko ʻení ki he liuaki mai ʻa e ʻEikí?
-
Lau ʻa e Siosefa Sāmita—Mātiu 1, ʻo fekumi ki hono kikiteʻi e ngaahi meʻa ʻe hoko kimuʻa ʻi he Hāʻele ʻAnga Ua Maí. ʻE tokoniʻi fēfē nai koe ʻe hoʻo ʻilo ki he ngaahi meʻa ʻe hokó, ke ke teuteu ai ki aí? Te ke tokoniʻi fēfē nai ho fāmilí pe ngaahi kaungāmeʻá ke nau mateuteu ki he Hāʻele ʻAnga Ua Maí pea mo e ngaahi faingataʻa ʻe hoko kimuʻa aí? Te ke teuteuʻi fēfē ho lotó ki he moʻui hili ʻa e Hāʻele ʻAnga Ua Maí, ʻa ia he ʻikai ke ʻi ai ha fekeʻikeʻi, ʻikai ha masiva, pea ʻikai ha koví? Ko e hā ha ngaahi tuʻunga ʻulungaanga ʻokú ke ongoʻi ʻe mahuʻinga ke ke maʻu ʻi he taimi ʻe liuaki mai ai ʻa e Fakamoʻuí? Te ke fakatupulaki fēfē nai ʻa e ngaahi tuʻunga ʻulungaanga ko iá? Hiki pea ngāueʻi ʻa e ngaahi ongo ʻokú ke maʻú.
-
Fakakaukau ki he hingoa ʻo e Siasi ʻo e ʻEikí kuo fakafoki maí. Ko e hā hono ʻuhinga kiate koe ʻa e “Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní”? Te ke lava fēfē ʻo fakaʻaongaʻi lahi ange ʻa e hingoa ʻo e Siasí ʻi hoʻo ngaahi fepōtalanoaʻaki fakaʻahó ke fakahaaʻi ki he niʻihi kehé hoʻo tui ki he Fakamoʻuí pea mo hoʻo tui mo e ʻamanaki lelei ki Heʻene liuaki maí?
Ngaahi ʻekitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé
-
Naʻe vahevahe ʻe he Fakamoʻuí ʻa e talanoa fakatātā ʻo e kau tāupoʻou ʻe toko hongofulú ke akoʻi kiate kitautolu ʻa e mahuʻinga ʻo e mateuteu ʻi he taimi kotoa pē ki Heʻene toe hāʻele maí (vakai, Mātiu 25:1–13; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 45:56–57). Naʻe akonaki ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinā ʻi heʻene lea fekauʻaki mo e lolo naʻe fakamatalaʻi ʻi he talanoa fakatātā ko ʻení: “ʻOku maʻu e lolo mahuʻingá ni ko e tulutā ki he tulutā—ʻʻa e ʻotu lea ki he ʻotu lea [mo e] akonaki ki he akonaki’ (2 Nīfai 28:30), ʻi he faʻa kātaki mo e vilitaki. ʻOku ʻikai ha hala tuʻusi ki ai; ʻikai lava ʻi ha teuteu fakavavevave ʻi he miniti fakaʻosí.” Fakakaukau ke fakafonu ha faʻoʻanga meʻa ʻaki ha foʻi tulutā lolo ʻe taha ʻi he taimi ʻokú ke talanoa ai ki he ngaahi meʻa ʻe lava ke tau fai fakafoʻituitui, ʻi hotau ngaahi fāmilí, pea ʻi hotau ngaahi uōtí ke teuteu ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí.
-
ʻI heʻetau hoko ko e mēmipa ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ʻoku ʻi ai hotau fatongia makehe mo fakalangi kuo foaki mai ke tokoni ki hono tānaki ha “kakai kuo mateuteu ki hono tali Ia ʻi Heʻene Hāʻele maí.” Toe vakaiʻi e fakamatala ʻa Palesiteni Nalesoni “Ko e Kahaʻu ʻo e Siasí: Ko Hono Teuteu ʻo e Māmaní ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí.” Hili iá pea aleaʻi hono ʻuhinga ke teuteuʻi ʻa e māmaní ke tali hotau Fakamoʻuí. ʻOkú ke pehē ko e hā kuo vahe ai ʻe he Fakamoʻuí ʻa e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ke teuteuʻi ʻa e māmaní ki Heʻene hāʻele maí? Te tau fakahoko fēfē iá?
-
Mahalo ʻe ongoʻi hohaʻa pe manavasiʻi ha kakai ʻe niʻihi ʻi he taimi ʻoku nau fakakaukau ai ki he ngaahi meʻa ʻe hoko kimuʻa ʻi he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí. Te mou lava ʻo lau fakataha ʻa e fakamatala ko ʻení: “Ko e founga lelei taha ʻe lava ke tau teuteu ai ki he hāʻele mai ʻa e Fakamoʻuí, ko ʻetau tali lelei ʻa e ngaahi akonaki ʻo e ongoongoleleí pea tau moʻuiʻaki foki. ʻOku totonu ke tau moʻui ʻi he ʻaho takitaha ʻi he lelei taha te tau lavá, ʻo hangē ko ia ne akoʻi mai ʻe Sīsū ʻi Heʻene kei ʻi he māmaní. ʻE lava ke tau hanga atu ki he palōfitá ke maʻu ha tataki mei ai pea tau muimui ki Heʻene faleʻí. ʻE lava ke tau moʻui taau ke tākiekina kitautolu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní. Pea te tau hanganaki atu leva ki he hāʻele mai ʻa e Fakamoʻuí ʻi he fiefia kae ʻikai ʻi he ilifia pe manavasiʻi.” Talanoa leva kau ki he founga ʻe lava ke tokoniʻi ai kitautolu ʻe he ngaahi fokotuʻu takitaha ko ʻení ke tau moʻui lelei ange ʻaki ʻa e ongoongoleleí koeʻuhí ke tau lava ʻo ongoʻi nonga mo fiemālie ʻi he taimi ʻoku tau fakakaukau ai ki he ngaahi meʻa ʻe hoko ʻi he toe hāʻele mai ʻa e Fakamoʻuí.
Ako Lahi Ange
-
Russell M. Nelson, “Ko e Tohi ʻa Molomoná, ko hono Tānaki ʻo ʻIsilelí, mo e Hāʻele ʻAngauá,” Liahona, Siulai 2014, 26–31
-
D. Todd Christofferson, “Teuteu ki he Toe Hāʻele Mai ʻa e ʻEikí.,” Liahona, Mē 2019, 81–84
-
Amy A. Wright, “Kātakiʻi ʻa e ʻAhó ʻia Kalaisi,” Liahona, Nōvema 2023, 9–12