“Va o le Feagaiga Tuai ma le Feagaiga Fou,” Fesoasoaniga mo Tusitusiga Paia: Feagaiga Fou (2024)
Va o le Feagaiga Tuai ma le Feagaiga Fou
O le Malaki o le tusi mulimuli lea i le Feagaiga Tuai. O lana valoaga na tusia pe tusa o le 430 T.L.M. Ina ua mavae Malaki, e leai ni a tatou faamaumauga faaletusi paia o se leo faaperofeta ua faatagaina seia oo i le Feagaiga Fou. O le taimi i le va o le Feagaiga Tuai ma le Feagaiga Fou ua lauiloa o le vaitau o feagaiga. “A aunoa ma se perofeta, e amata ona fevaevaeai tagata i le laueleele i ni faalapotopotoga ma vaega, e taitasi ma finauina le aia e faamatala ai tusitusiga paia ma taitai ai tagata. O le malamalama moni ia Ieova na faaitiitia i nei vaega. Na sosoo ai ma se po umi o le fenumiai, lea na faaiuina ina ua auina mai e le Atua se perofeta fou, o Ioane le Papatiso, e amata se tisipenisione fou.”
O le malamalama i le vaitaimi i le va o le Feagaiga Tuai ma le Feagaiga Fou e mafai ona fesoasoani ia i tatou ia malamalama lelei ai i le tulaga o le galuega a le Faaola i le olaga nei.
Na faapefea ona tulai mai le au tusiupu e uunaia ma pule?
I le 597 ma i le 587 T.L.M., na osofa‘ia ai e ‘autau a Papelonia Ierusalema ma ave faatagataotauaina ai tagata Iutaia i Papelonia. Sa latou aveina tagata o aiga o ositaulaga ma tautupu, o tagata fai galuega taulima, o tagata fai galuega taulima, ma tagata malolosi o taua. Sa tumau pea le nuu faifaatoaga ma i latou i nuu ma taulaga i nuu maotua.
Sa galulue tagata na faaaunuua ina ia pipiimau i o latou faasinomaga faalelotu ma aganuu e ui lava ina uuna‘ia i latou e aganuu a Papelonia. Na latou faaaogāina le kalena a Papelonia, ma na suia le gagana Aramaika i le gagana Eperu i la latou gagana i aso ta‘itasi. Na faapotopoto tagata na faaaunuua i faapotopotoga i le lotoifale, a o faasolo ina taatele le tapua‘iga i sunako a Iutaia.
Pe tusa o le 538 T.L.M., na faato‘ilaloina ai e le tupu o Peresia o Kuresa Papelonia. Na ia faatagaina tagata Iutaia na faaaunuua e toe fo‘i i lo latou nuu e toe fausia le malumalu. Peita‘i, e to‘atele na filifili e nonofo i Papelonia. Toeitiiti atoa le seneturi talu ona uma le poloaiga a Kuresa, ae malaga atu se tusiupu ma se ositaulaga e igoa ia Esera ma se vaega o tagata faaaunuua i Ierusalema. Na ia a‘oa‘oina le nuu faatasi ma Neemia ina ia usiusitai atoatoa i le tulafono a Mose. Sa fesoasoani Esera e amatalia se vaitaimi fou lea na faamamafaina ai le faitauina o tusitusiga paia.
Ua Valaauina Esera e avea ma Tusiupu, saunia e Robert T. Barrett
Na faata‘ita‘i atu iā Esera, ma na avea ai se vaega fou o tusiupu ma faia‘oga tautaua o le tulafono. O tagata tusiupu atamamai sa avea o latou ola o ni tausi faamaumauga ma le au faikopi o tusitusiga paia. Sa latou su‘esu‘eina ma le filiga tusitusiga faalelotu ina ia malamalama ai i lo latou uiga ma iloa ai mea sesē a tusitusiga. Sa latou tuuina atu foi ni kopi o tusitusiga paia i le faatupulaia o le aofai o sunako. Na avea tusiupu ma tagata tomai faapitoa i le faaliliuina o le tulafono a Mose.
O se vaega taua i le tulai mai o tusiupu i le pule o le suiga lea i le gagana autu o tagata mai le gagana Eperu i le gagana Aramaika. E ui lava o gagana a tuafafine, ae sa lava le eseese o gagana, o lea na faigatā ai i tagata Iutaia e na o le gagana Aramaika ona malamalama i tusitusiga paia Eperu. O lea sa faalagolago ai tagata i tusiupu e faitau, faaliliu, ma faamatala atu.
E le o se mea e faateia ai le eseese o le faaliliuina e vaega eseese o tusitusiga paia i le aluga o taimi. A aunoa ma perofeta e taialaina i latou, na atili ai ona fevaevaea‘i ma finau tagata Iutaia. Na leiloa le faamoemoega moni o le tulafono a Mose, faapea fo‘i ma le malamalama sa‘o i le afio mai o le Mesia.
Na faapefea ona aafia tagata Iutaia i aganuu Eleni?
E oo ane i le senituri lona fā T.L.M., ua avea tagata Eleni ma malo fou o le lalolagi. Na ta‘ita‘ia e Alesana le Sili ana ‘autau ina ia faato‘ilaloina le Emepaea o Peresia. Mai i inā, na vave ona ia sosolo atu i Sasa‘e Tutotonu atoa, ma faato‘ilaloina atunuu uma i lona ala, e aofia ai ma Iutaia.
Na sosoo ai ma le faai‘uga a Alesana, na ō mai ai tagata Eleni na nonofo ai, e aofia ai tagata faatau‘oa, tagata fai galuega taulima, ma tagata faigaluega. Sa taumafai Alesana e autasi lona malo e ala i le faasalalauina o aganuu ma gagana Eleni. Na tulai mai faletusi Eleni, faletaalo, a‘oga o filosofia ma gagana, fale faafiafia, ma fonotaga a taulaga i aai i le malo atoa. O lenei salalau atu o aganuu Eleni e ta‘ua i nisi taimi o le faaEleni.
Na loto nisi tagata Iutaia e faaaogā olaga a Eleni. O isi sa faatalatū ma talitonu o le faia faapea na faavaivaia ai le faasinomaga o tagata Iutaia. I le taimi lea, na tuua e le toatele o tagata ia Iutaia ae nonofo i isi aai o Eleni, ma atili ai ona faataapeapeina tagata Iutaia. O nuu ma sunako Iutaia i le lalolagi atoa o le Meititirane, o le a faafaigofie mulimuli ane ai le salalau atu o le faa-Kerisiano.
O le salalau atu o le faaEleni na oo atu ai i se faaliliuga fou o tusitusiga paia Eperu i le gagana Eleni. O le ulua‘i faaliliuga faa-Eleni o le Septuagint na faia i Alesania, i Aikupito. O lenei faaliliuga na avea ma mau na sili ona faaaogaina e uluai Kerisiano e faasalalau atu ai le talalelei i fafo atu o Palesitina.
Na faapefea ona aafia tagata Iutaia i le fouvalega a Makapio?
Ina ua maliu Alesana le Sili, na vaevaeina lona malo i ana ta‘ita‘i‘au. Na faatuina e se tasi o ana taitaiau e igoa iā Seleuka lona lava malo. Mulimuli ane, na pule ai taitai Seleukia i Palesitina. I le 167 T.L.M., na taumafai ai se tasi o nei pule e faamalosia tagata Iutaia i aganuu ma tapua‘iga Eleni. Sa latou faoa le malumalu i Ierusalema. Sa latou ofoina atu puaa, manu e manatu e lē mamā i lalo o le tulafono a Mose, i luga o le fata faitaulaga o le malumalu. Sa faasāina le faamamaluina e tagata Iutaia o le sapati, faafiafiaga, ma le peritomeina.
O nei gaoioiga ma faasā na matuā lē fiafia ai tagata Iutaia. I le tali atu i ai, na taitaia ai e se ositaulaga e igoa iā Matatia ma ona atalii e to‘alima se fouvalega. Na iu lava ina avea lona atalii o Iuta ma taitai o le fouvalega. Sa tuuina atu ia te ia le igoa o Makapio, o lona uiga o le “tagata e samalaina.”
Na toe pu‘eina e ‘autau a Makapio Ierusalema ma toe faapaiaina le malumalu. O le Tausamiga o le Faapaiaga (Hanukkah) e faamanatu ai lenei mea mata‘ina na tupu. Na faamanuiaina taitai Makapio i le faatuina o se setete tutoatasi o Iutaia mo le uluai taimi i le silia ma le 400 tausaga. O Simona, o se atalii o Matatia, na avea ma faitaulaga sili ma kovana o Iutaia, lea na faatuina le soloaiga tupu o Hasamone.
O ai le au Faresaio?
E lua vaega malolosi o tagata Iutaia na aliae mai i le seneturi lona lua T.L.M.: o le au Faresaio ma le au Satukaio.
O le au Faresaio o se vaega o tagata lolotu o Iutaia o lo latou igoa atonu o lona uiga o le “tagata faatuiese.” E ono faasino atu lenei mea i lo latou tetee i le pulega faaHasamone. E mafai foi ona faasino i a latou taumafaiga e vavaeese i latou lava mai mea eleelea a nuu ese. Ina ia tetee atu i taa‘iga a Eleni, na naunau le ‘au Faresaio e mulimulitai i le tulafono a Mose. O lo latou maelega mo le mama i sauniga na taitai atu ai i latou e tausalaina soo se tasi e le usitaia a latou tulafono ma tu ma aga masani. I se tulaga lautele, o le au Faresaio o se sosia autu lea o le tetee ia Iesu Keriso.
E lē gata i le tulafono tusia a Mose, ae na lagolagoina foi e le ‘au Faresaio le tulafono tuugutu, po o le tu masani. O le tulafono tuugutu na faauigaina ai auala e faaaoga ai le tulafono a Mose. Sa i ai tulafono ma talanoaga i le auala e ola ai i le tulafono a le Atua. Na fai mai le au Faresaio o nei tulafono ma aoaoga na tuufaasolo mai e Mose ia Iosua, o lē na tuufaasolo atu i toeaina o Isaraelu, o e na tuufaasolo atu i perofeta. Sa talitonu le au Faresaio o lenei tu masani tuugutu sa tutusa le pule ma tusitusiga paia tusitusia. O a latou aoaoga e masani ona faaitiitia ai lotu i se seti o tulafono e mulimuli ai. E i ai taimi, e feteenai ai le au Faresaio ma Iesu i le tulafono tuugutu po o le “tu masani a toeaina.”
Sa talitonu le au Faresaio i le olaga pe a mavae le oti, agelu ma agaga, se toetu patino, ma se faamasinoga mulimuli.
O ai le au Satukaio?
E ui o le au Faresaio e muamua lava mai tagata lautele, ae o le au Satukaio o ni tagata maualuluga. Sa masani ona avea i latou ma sui o le vasega mau‘oa lea na taliaina aganuu faa-Eleni. O le latou vaega faalelotu sa tele lava ina faia i ositaulaga o e sa auauna atu i le malumalu.
E lē o mautinoa le tupuaga o i latou. E talitonu nisi o le upu Satukaio e sau mai se upu o lona uiga o le “amiotonu.” O le mea lea, o le igoa e mafai ona faasino i le “tagata amiotonu.” O isi e talitonu o Satukaio e sau mai le igoa o Satuko, le ositaulaga sili i aso o le Tupu o Tavita ma le Tupu o Solomona. Atonu na fesoota‘i atu le ‘au Satukaio i le aiga o Satuko ina ia faamalosia ai lo latou mana ma le puleaina o le malumalu.
Sa na o le tulafono tusitusia na talitonu ai le au Satukaio e pei ona i ai i le Torah (o tusi muamua e lima o le Feagaiga Tuai). Sa latou teena le talitonuga i agelu ma agaga, le Toetu, ma le olaga pe a mavae le oti. Sa latou faamamafa mai o sauniga ma taulaga o le malumalu sa taua i le faatumauina o se sootaga ma le Atua. Sa latou tetee ia Iesu i Lona faamamaina o le malumalu, lea sa latou manatu i ai o se luitau i la latou pule.
Na faapefea ona aafia tagata Iutaia i Iutaia i le pulega a Roma ma Herota le Sili?
E le‘i umi se taimi na tuto‘atasi ai tagata Iutaia. Ina ua amata le taua faalemalo i le va o taitai Iutaia na tauva i Iutaia, na faalavefau tagata Roma. I le 63 T.L.M., na osofa‘ia ai e le taitaiau Roma o Pompey Ierusalema, ma toe avea ai Iutaia ma nuu na faato‘ilaloina. Na iu lava ina tofia e Roma ia Herota le Sili e pule i Iutaia.
Sa fiafia tagata Roma iā Herota ona sa ia faatumauina le faatulagaga lelei i se itumalo sa ta‘ua o se itumalo e faigatā. O Herota o se taitai atamai. Sa ia faalauteleina ma faamalolosia tuaoi o Iutaia. O lana fesoasoani ma le taa‘iga, na faamautinoa ai i tagata Iutaia le saolotoga e tapua‘i ai i le Malo atoa o Roma. Sa toe faafouina ma faalauteleina e Herota le malumalu i Ierusalema, lea na ta‘ua i lena taimi o le malumalu o Herota.
Sa lauiloa foi Herota i ana sauāga. Sa ia faatonuina le faitaulaga sili, o ia foi o le tuagane o lona toalua, e lelemo ina ia mafai ona ia tofia se faitaulaga sili fou. Sa ia tali malosi atu ma le sauā i lipoti e uiga i soo se tasi na taupulepule e faatoilalo o ia. Ona o le masalosalo, na ia faatonuina ai ia fasiotia lana avā o Miriama. Mulimuli ane, na ia faatonuina ai foi le fasiotia o o la atalii e toalua. I le faamata‘uina ai i le tala o le soifua mai o le Mesia, na ia faatonuina ai le fasiotia o tamaiti e lua tausaga ma laiti ifo i Peteleema.
Ina ua mavae le maliu o Herota i le 4 T.L.M., sa vaevaeina lona malo i ona atalii e toatolu. O se tasi o i latou, o Herota Anetipa, na pule i Kalilaia. O ia o le Herota lea e sili ona ta‘ua soo i le taimi o le galuega a Iesu Keriso.
O vevesi i Iutaia na taitai atu ai le taitai Roma e aveese le atalii o Herota o Akelaina e avea ma pule i Iutaia. Na amata i le 6 T.A., ona tofia e Roma ni kovana e pule i le itumalo o Iutaia. Na tofia Ponotio Pilato e avea ma kovana i le 26 T.A.
O ai le au Herota ma le au Selota?
Sa fiafia se vaega o tagata Iutaia i le nofoaiga a Herota Anetipa ma uuna‘ia tagata ina ia lagolagoina o ia. O le māfuaaga lena na ta‘ua ai i latou o le au sa Herota. Sa masani ona latou tuufaatasia ma le au Faresaio e tetee atu ia Iesu talu ai sa latou vaai ia te Ia o se taufaamatau i o latou faamoemoega faaupufai.
I le tetee atu i le au sa Herota, sa tutu ai le au Selota. Sa latou tetee i le pulega a Roma ma manana‘o e tuto‘atasi tagata Iutaia. Na manatu nisi tagata Selota e faapea, e tatau ona faia ni faiga sauā ina ia faato‘ilalo ai Roma. Ina ua mavae le maliu o Iesu, o tagata Selota na taitaia le fouvalega iā Roma lea na i‘u ai i le faaumatiaga o Ierusalema i le 70 T.A.
Aoao Atili
-
S. Kent Brown ma Richard Neitzel Holzapfel, “O Tausaga e 500 na Maumau: Mai ia Malaki e oo Atu ia Ioane le Papatiso,” Liahona,Tes. 2014, 30.