“Tangataʻifonua/Fefineʻifonua,” Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí (2023)
Vakai Fakalūkufuá
Tangataʻifonua/Fefineʻifonua
ʻOku fakamahuʻingaʻi ʻe he Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻa e fokotuʻutuʻu mo e maau ʻoku ʻomi ʻe he puleʻanga leleí mo tui ki he hoko ko e kau tangataʻifonua fakapotopoto ʻo e ngaahi puleʻanga mo e tukui kolo ʻoku nau kau ki aí. ʻOku ʻuhinga ʻa e tangataʻifonuá ki he ngafa ʻo e kāingalotu ʻo e Siasí ke fakahoko honau ngaahi fatongia ki honau ngaahi puleʻangá mo e tukui koló ʻi ha ngaahi founga fakalao ʻoku fenāpasi mo “ʻenau ngaahi totonu naʻa nau tupu mo ia mo maʻumaʻulutá.”
Ngaahi Puleʻangá mo Honau Kakaí
“Naʻe fokotuʻu ʻe he ʻOtuá ʻa e ngaahi puleʻangá koeʻuhi ke ʻaonga ki he tangatá; pea ʻokú ne ʻekeʻi mei he tangatá ʻa ʻenau ngaahi ngāue ʻo kau ki aí, ʻi hono faʻu ʻo e ngaahi laó pea mo hono fakamālohiʻi ʻo iá fakatouʻosi, koeʻuhi ko e lelei mo e nofo malu ʻa e kakaí.” ʻOku fatongia ʻaki ʻe he ngaahi puleʻangá ke fakangofua mo tauhi taʻe-maumauʻi e ngaahi lao “ʻe fakapapauʻi ki he tangata kotoa pē ʻa ʻene fakahā tauʻatāina ʻa hono konisēnisí, mo e totonu mo e puleʻi ha koloá, pea mo e maluʻi ʻo e moʻuí.” ʻI he fekauʻaki mo e tauʻatāina fakalotú, ʻoku fatongia ʻaki ʻe he ngaahi puleʻangá ke ʻoua naʻa fokotuʻu ha “ngaahi tuʻutuʻuni fakalotu ke fakangatangata ʻa e ngaahi konisēnisi ʻo e tangatá, pe ke tuʻutuʻuni ʻa e ngaahi anga ʻo hono fai ʻo e lotu ʻi he ʻao ʻo e kakaí pe ʻi he liló … [pe] taʻofi fakangatangata ʻa e tauʻatāina ʻo e laumālié.” Ko hono moʻoní, ʻoku tui ʻa e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku maʻu ʻe he “ngaahi puleʻangá ha totonu, pea ʻoku nau haʻisia ke fokotuʻu ha ngaahi lao ke maluʻi ʻaki ʻa e kakai kotoa pē ʻi hono ngāue tauʻatāina ʻaki ʻenau tui fakalotú.”
ʻI he taimi kuo fakahoko ai ʻe he kau pulé mo e ngaahi puleʻangá honau fatongia ke maluʻi ʻa e ngaahi tefitoʻi totonu ko ʻení, kuo tāpuekina kinautolu ʻe he ʻEikí. Ka neongo ia, kuó Ne toutou fakatokanga ki he kovi ʻoku hoko ʻi he taimi ʻoku ʻikai maluʻi ai ʻe he kau takí ʻa e ngaahi totonu ko ʻení. Ko e ngaahi puleʻanga ʻoku fakahoko ʻenau pisinisí ʻaki e “leʻo ʻo e kakaí” ʻoku nau ʻomi ha maluʻi lahi ange ki he ngaahi totonu ʻa honau kakaí koeʻuhí “ʻoku ʻikai ko ha meʻa maheni ʻene hoko ke fiemaʻu ʻe he leʻo ʻo e kakaí ha meʻa ʻoku fehangahangai mo e meʻa ʻoku totonú.” Naʻe tui ʻa Tōmasi Sefasoni, ko e taha ʻo e Kau Tangata ne nau Faʻu ʻa e Konisitūtone ʻIunaiteti Siteití, ki he leʻo ʻo e kakaí, ʻo ne pehē, “ʻOku hāhāmolofia ke fakakaukau taʻetotonu pe taʻefakapotopoto ʻa e kakaí, pea ko e tokotaha ʻoku kehe mei aí ʻoku totonu ke ʻoua naʻa falala pea vakavakaiʻi ʻene fakakaukaú.”ʻOku maʻu ʻe he kāingalotu ʻo e Siasí ʻoku hoko ko e kau tangataʻifonua ʻi he ngaahi puleʻanga ʻoku “ngāue ʻo fakatatau ki he leʻo ʻo e kakaí”, ha fatongia mātuʻaki mahuʻinga mo toputapu ʻi heʻenau hoko ko e kau tangataʻifonuá, ke hiki hake honau leʻó ʻi he ngaahi ngāue lelei mo totonú, kau ai ʻa e mahuʻinga ke tauʻatāina ʻi he konisēnisí mo e tui fakalotú.
Ngaahi Tuʻunga ʻUlungaanga Maʻá mo e Tangataʻifonua Leleí
ʻOku feinga e kāingalotu ʻo e Siasí ke moʻui ʻo fakatatau mo e ngaahi tuʻunga ʻulungaanga maʻa kuo akoʻi ʻe Sīsū Kalaisi mo ʻEne kau tamaioʻeikí pea ke nau hoko ko ha ivi tākiekina ki he ngaahi tuʻunga ʻulungaanga maʻa ʻi he sōsaietí mo e puleʻangá. Naʻe pehē ʻe Sione ʻĀtama, ko ha taha ʻi he kau Tangata naʻa nau Faʻu ʻa e Konisitūtone ʻIunaiteti Siteití, “Naʻe faʻu pē ʻetau Konisitūtoné maʻá e kakai leleí mo lotú. ʻOku ʻikai ʻaupito feʻunga ki ha toe faʻahinga puleʻanga kehe.”ʻOku fehokotaki ʻo ʻikai lava ke fakamavahevaheʻi mei heʻetau tōʻonga moʻui maʻá, pea ʻoku mahuʻinga ʻa e kakai tui mo e ngaahi faʻunga fakalotú ki hono paotoloaki ʻo e moʻui maʻá.
He ʻikai lava ʻe ha puleʻanga he kuohilí pe lolotongá ʻo fakatolonga e ngaahi tefitoʻi totonu mo e malu ʻa hono kakaí taʻe ʻi ai ha fakavaʻe angatonu. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Tōmasi S. Monisoni, “Ko e tōʻonga moʻui ko ia ne taʻefeʻunga mo taʻemaʻa he kuonga ko eé, kuo sai pē mo tali lelei ia ʻe ha tokolahi he taimí ni.” Kuó ne pehē, “Kuo liliu māmālie ʻa e kāpasa ʻo e moʻui angamaʻa ʻa e tokolahi ki he tuʻunga ko ʻha faʻahinga meʻa pē.ʼ” ʻOku hanga ʻe he ngaahi fili angamaʻa fakafoʻituituí ʻo uesia ʻa e sosaieti lahi ange ʻoku tau nofo aí. Naʻe pehē ʻe ʻEletā Sefilī R. Hōlani, “Ko e palani ʻa e Tamaí mo e meʻaʻofa ʻo Hono ʻAlo ʻOfaʻangá ʻokú ne fakakoloaʻi lelei ʻa e tangatá ʻaki e tuʻunga malava mo e fatongia ke fakahoko e ngaahi filí ʻi he ʻamanaki lelei … mo ha tui ʻe fakaʻaongaʻi ʻe he kakai tauʻatāiná ʻa ʻenau tauʻātainá ke fili ʻa e leleí ʻi he koví, totonú mei he taʻetotonú, angamaʻá mei he angaʻulí.”
ʻOku Fiemaʻu ʻa e Kau Atú ki he Hoko ko ha Tangataʻifonua Leleí
Kuo pau ke tau ʻiloʻi pea kaungā kau atu, ka tau toki moʻui ko ha kakai tauʻatāina ʻi he malu mo e melino. Naʻe fakahā ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, “Ko e … fiefia ʻa ha faʻahinga kolo, ʻoku fekauʻaki ia mo e ʻilo ʻoku maʻu ʻe he kakaí.”ʻI hono ako ʻi he faʻa lotu ʻe he kāingalotu ʻo e Siasí ʻa e ngaahi palopalemá mo e tuʻutuʻuni ʻoku fepaki mo e tukui kolo mo e ngaahi puleʻanga ʻi he kuonga ní, te nau lava ai ʻo fakafaikehekeheʻi mo mahino e founga ke fakaʻaongaʻi ai e ngaahi tefitoʻi moʻoni taʻengatá ki he ngaahi palopalema ʻoku tālangaʻi ʻe he kau tui fakapolitikalé mo e kau ngāue fakapuleʻangá.
ʻOku poupouʻi e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ke nau ʻiloʻi mo kau ki he ngaahi ʻekitivitī fakapuleʻanga mo fakapolitikalé, “ke kau ʻi he ngaahi taumuʻa ʻaonga ke ngaohi honau tukui koló ko ha ngaahi feituʻu lelei ke nofo ai mo ohi hake ʻa e ngaahi fāmilí,”ʻo fenāpasi mo e ngaahi lao honau ngaahi puleʻangá. ʻI he feituʻu ʻe malavá, ʻoku kau heni ha fatongia makehe ke kumi, fili, mo poupouʻi ʻa e kau taki ʻoku faitotonu, lelei, mo fakapotopotó. ʻI he founga tatau, “ʻOku poupouʻi ʻa e kāingalotu ʻo e Siasí ke nau kau ʻi he ngaahi meʻa fakapolitikalé mo fakapuleʻangá. ʻI he ngaahi fonua lahi, ʻoku ala kau heni … ʻa e fua fatongia ʻi he ngaahi lakanga fili pe fokotuʻu ʻi he puleʻanga fakalotofonuá mo fakafonuá.”
ʻIkai ngata aí, ka ʻe lava ʻe he mahuʻingaʻia ʻi he lelei angamahení ʻo ueʻi e kāingalotu ʻo e Siasí ke nau kau ki ha ngaahi ʻekitivitī kehekehe ʻe fakalakalaka ai ʻa e tukui kolo mo e fonua ʻoku nau nofo aí. Naʻe “feʻaluʻaki [ʻa e Fakamoʻuí] ʻo fai lelei” ʻi he ngaahi feituʻu kaungāʻapi ʻo Siutea, Samēlia, mo Kālelí. Naʻá Ne tokangaʻi ʻa e masivá mo e faingataʻaʻiá. Naʻá Ne fakafiemālieʻi ʻa e kau tengihiá mo kinautolu naʻe faingataʻaʻia fakaesinó. Naʻá Ne kau atu ki he ngaahi meʻa fakasōsialé mo e ngaahi ouau fakalotú. Naʻá Ne feohi mo fakahaaʻi ʻa e fakaʻapaʻapa ki he kakai ʻi he matakali mo e anga fakafonua kehekehe. Naʻá Ne feohi mo e kau pule mo e haʻa fakaʻeiʻeikí pea pehē mo kinautolu naʻe kapusi ki tuʻa mei he sosaietí. ʻE ala ngāue ha tangataʻifonua tokanga mo longomoʻui he ʻahó ni ʻi ha tānakiʻanga meʻakai fakalotofonua, toʻo toto, pe fokotuʻutuʻu e ngaahi fakatahaʻanga mo e ngaahi ʻekitivitī fakafeituʻú. ʻOku hanga ʻe he fanga kiʻi ngāue faingofua ʻo e tokangá mo e ngāue tokoni ki he kaungāʻapí pe tukui koló, hangē ko e ngāue ʻofa ʻi he fakamaʻa pe ngāue ʻi he falemahakí, ngaahi ʻapi tauhiʻanga ʻo e kau toulekeleká, pe fale ʻoku tokangaekina fakataimi ai e kau mahakí, ʻo ʻai ʻa e koló ko ha feituʻu lelei ange ke nofo ai. Ko kinautolu kotoa pē ʻe lavá, ʻoku totonu ke nau ngāue ʻaki ʻa e totonu ke fili ʻi he ngaahi fili fakafonua mo fakalotofonuá pea muimui ki he faleʻi ʻa e ʻAposetolo ko Paulá ke lotua e poto ʻo e kau taki fakapuleʻangá, “koeʻuhí ko e ngaahi tuʻi, pea mo kinautolu kotoa pē ʻoku pulé: koeʻuhí ke tau moʻui ʻi he moʻui fiemālie mo e melino, ʻi he anga faka-ʻOtuá mo e anga totonu kotoa pē.”
Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Kuenitini L. Kuki ʻoku faingataʻa “ke liliu e sosaietí fakalūkufua, ka kuo pau ke tau ngāue ke fakaleleiʻi e anga fakafonua fakaeangamaʻa ʻokú ne ʻātakaiʻi kitautolú. ʻOku totonu ke hoko e Kāingalotu he fonua kotoa ko ha tangataʻifonua lelei, kau ki he ngaahi meʻa fakapuleʻangá, ʻilo ki he ngaahi meʻa ʻoku hokó pea fili.”Kuo poupouʻi kitautolu kotoa ʻe Palesiteni Tōmasi S. Monisoni ke tau “hoko ko ha kau tangataʻifonua mo e fefineʻifonua lelei ʻo e ngaahi puleʻanga ʻoku tau nofo aí pea ke tau hoko ko ha ngaahi kaungāʻapi lelei ʻi hotau koló pea tau tokoni ʻi he ʻofa ki he niʻihi ʻoku ʻikai ke tatau ʻetau tuí pea pehē foki ki hotau kāinga ʻi he tuí,” pea ke tau “hoko ko ha kau tangata mo ha kau fafine faitotonu mo angatonu ʻi he meʻa kotoa pē ʻoku tau faí.”
Kanotohi Fekauʻakí
-
Fakahinohino ki hono Ako ʻo e Ongoongoleleí