“Manavaʻofá,” Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí (2023)
Fakahinohino ki hono Ako ʻo e Ongoongoleleí
Manavaʻofá
Ko hono maʻu ʻo e ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí
ʻOku tau puputuʻu pe loto-mamahi kotoa pē ʻi ha ngaahi taimi—mahalo pē naʻa aʻu ʻo tuʻo lahi. Mahalo pē ʻoku ʻikai ke tau vā lelei mo hotau ngaahi kaungāʻapí pe kaungā-ngāué. Pe mahalo ʻoku ʻi ai ha ngaahi taimi ʻoku siʻi ai ʻetau kātakiʻi ʻetau fānaú pe malí. Mahalo te tau aʻu ki ha tuʻunga te tau fakaangaʻi mo fakamāuʻi ai e niʻihi kehé. Ko hono moʻoní, ʻoku ʻikai ke haohaoa ha taha, pea ʻoku angamaheni pē ke tau ongoʻi pehē ʻi he taimi ʻe niʻihi. Ka kuó ke fifili nai ki ha founga ʻe lava ke ke ʻofa mo kātaki lahi ange ai ki he niʻihi ʻoku mou feohí?
ʻOku faingofua pē ʻa e talí: ʻe lava ke vaivai ho lotó ʻo makatuʻunga ʻi he manavaʻofá, ʻa ia ko ha meʻafoaki ia mei he ʻOtuá. Ko hono fakatupulaki ʻo e manavaʻofá ko ʻete hoko ia ʻo hangē ko Sīsū Kalaisí, pea ko ha fāifeinga ia ʻi he kotoa ʻo e moʻuí. Ka ʻe tokoniʻi koe ʻe hoʻo Tamai Hēvaní mo ho Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí ʻi hoʻo fekumi faivelenga ke hoko ʻo hangē ko Kinauá.
Ko e Hā ʻa e Manavaʻofa?
Ko e manavaʻofá ʻa e ʻofa haohaoa ʻa Sīsū Kalaisí (vakai, Molonai 7:47). Ko e faʻahinga ia ʻo e ʻofá ʻoku māʻolunga mo mālohi tahá. ʻOku fakaʻaiʻai kitautolu ʻe he manavaʻofá ke tau ngāue tokoni ki he ʻOtuá mo e niʻihi kehé ʻaki hotau lotó, iví, ʻatamaí, mo e mālohí kotoa (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 59:5).
Vakai fakalūkufua ki he tefitó: Manavaʻofá
Ngaahi fakahinohino ki hono ako ʻo e ongongoleleí: Sīsū Kalaisi, Tuí, ʻAmanaki Leleí, Ngaahi Meʻafoaki ʻo e Laumālié, Ngāue Tokoní
Vahe 1
Ko e Manavaʻofá ʻa e ʻOfa Haohaoa ʻa e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi ki he Kakai Kotoa Pē
ʻOku ʻofeina haohaoa kitautolu ʻe he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi. Naʻe akoʻi mai ʻe he palōfita ko Molomoná “ko e manavaʻofá ʻa e ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí” (Molonai 7:47). Lolotonga e moʻui ʻa Sīsū Kalaisí, naʻá Ne ʻofa mo manavaʻofa ki he fiekaiá, faiangahalá, faingataʻaʻiá, mo e mahakí. Naʻá Ne ngāue fakaetauhi ki he masivá mo e koloaʻiá, ki he ngaahi kaungāmeʻá mo e solá. Naʻá Ne fakamolemoleʻi foki ʻa kinautolu ne nau talatalaakiʻi mo kalusefai Iá (vakai, Luke 23:34). Ko Sīsū Kalaisi ʻa e sīpinga haohaoa ʻo e ʻofa haohaoá.
Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai
-
Naʻe tākiekina ʻe he ʻofa haohaoa ʻa Sīsū Kalaisí ʻa ʻEne ngaahi ngāue kotoa pē. Fakakaukau ki he ngaahi sīpinga ko ʻení: Mātiu 26:39; Luke 7:22; 1 Nīfai 19:9. ʻOku fakahaaʻi fēfē nai ʻe he ngaahi potufolofola ko ʻení ʻa e ʻofa ʻa Kalaisi kiate kitautolú? Mahalo te ke lava ʻo fakafehoanaki e ngaahi sīpinga ko ʻeni ʻo e ʻofa ʻa e Fakamoʻuí mo e fakamatala ʻa Paula ki he manavaʻofá ʻi he 1 Kolinitō 13. Kuo fakahaaʻi fēfē nai ʻe he Fakamoʻuí ʻa e faʻahinga ʻofa ko ʻení kiate koé?
-
Naʻe akonaki ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá, “Ko e ʻofá ko e taha ia ʻo e ngaahi ʻulungaanga fakaʻeiʻeiki taha ʻo e ʻOtuá.” Fakakaukau ke tohiʻi ʻi hoʻo tohinoá ʻa e ngaahi lea ʻOku ou ʻiloʻi ʻoku ʻofa ʻa e ʻOtuá ʻiate au koeʻuhí … ʻI he uiké kakato, hiki ʻa e ngaahi founga te ke fakakakato ai ʻa e sētesi ko ʻení. Te ke lava ʻo lau pe fanongo ki ha hiva hangē ko e “Ko e ʻOtuá ko e ʻOfa” pe “ʻOku ʻOfa ʻEku Tamai Hēvaní ʻIate Au” ke maʻu ha ngaahi fakakaukau.
Ngaahi ʻekitivitī ki he ako fakatahá
-
Fakakaukau ki he akonaki ko ʻeni meia ʻEletā Sefilī R. Hōlaní: “Ko e ʻuluaki fekau lahi taha ʻo ʻitānití ke ʻofa ki he ʻOtuá ʻaki e kotoa ʻo hotau lotó, iví, ʻatamaí, mo e mālohí—ko e ʻuluaki fekau lahí ia. Ka ko e ʻuluaki foʻi moʻoni maʻongoʻonga ʻo ʻitānití ko e ʻofa ʻa e ʻOtuá ʻiate kitautolú ʻaki e kotoa Hono lotó, iví, ʻatamaí, mo e mālohí.” Aleaʻi ʻa e founga ʻe lava ke liliu ai ʻe hoʻo ʻiloʻi ʻa e ʻofa lahi ʻa e ʻOtuá kiate koé, ʻa e anga hoʻo ongó, fakakaukaú, mo hoʻo ʻulungāngá.
-
ʻE lava tokoni ʻa e foʻi vitiō “Charity: An Example of the Believers” (4:50) ke fai ha fealeaʻaki fekauʻaki mo e founga ʻoku liliu ai ʻe he ʻofa faka-Kalaisí ʻa e moʻuí. Naʻe fakahaaʻi fēfē nai ʻe he kau finemui ʻi he vitiō ko ʻení ʻa e ʻofa faka-Kalaisí ki he tokotaha fakakaekae foʻoú? Naʻe kaunga fēfē nai ʻa e ʻofa ko ʻení kiate iá? Naʻe kaungā fēfē nai ia ki he kau finemui kehé? Fakakaukau ki he kakai ʻoku mou feohí ʻe ala fiemaʻu ke nau ongoʻi e ʻofa ʻa e Fakamoʻuí. Talanoa fekauʻaki mo ha ngaahi founga te ke lava ai ʻo vahevahe ʻa e ʻofa ʻa Kalaisí mo ha taha pe toko ua ʻo kinautolu.
Ako Lahi Ange
-
Alan T. Phillips, “ʻOku ʻAfioʻi mo ʻOfaʻi Koe ʻe he ʻOtuá,” Liahona, Nōvema 2023, 49–52
-
Michael T. Ringwood, “He Naʻe ʻOfa Pehē ʻa e ʻOtuá Kiate Kitautolu,” Liahona, Mē 2022, 88–90
-
Susan H. Porter, “ʻOfa ʻa e ʻOtuá: Ko ha Fakafiefia Taha ia ki he Laumālié,” Liahona, Nōvema 2021, 33–35
Vahe 2
Ko e Manavaʻofá ʻa e ʻUlungaanga Maʻongoʻonga Taha ʻe Lava ke Maʻu ʻe he Kau Muimui ʻo Sīsū Kalaisí
Ko e manavaʻofá ʻoku ʻikai ko ha meʻa ia ʻoku tau fai pe ko ha meʻa ʻoku tau foaki. Ko ha tūkunga ia ʻo hotau lotó mo ha anga ʻo ʻetau moʻuí. Ko e tuʻunga ia ʻoku tau aʻusia mo e meʻa ʻoku tau ongoʻí, pea ʻokú ne tataki ai kitautolu ke tau fai ha ʻulungaanga ʻofa (vakai, Molonai 7:45–47).
Ka ʻikai ha manavaʻofa, ko ha meʻa noa pē kitautolu; ka ai ha manavaʻofa, ʻoku tau koloaʻia ʻi he meʻa kotoa pē (vakai, ʻEta 12:34; Molonai 7:44). ʻE ʻosi ʻa e ngaahi meʻa kehe kotoa pē, ka ʻe tuʻuloa ʻo taʻengata ʻa e manavaʻofá pea he ʻikai teitei ʻosi (vakai, Molonai 7:46–47). Te tau maʻu fēfē leva ʻa e meʻafoaki ko ʻení? Naʻe pehē ʻe he palōfita ko Molomoná, “Lotu ki he Tamaí ʻaki ʻa e ivi kotoa ʻo e lotó, koeʻuhi ke fakafonu ʻa kimoutolu ʻaki ʻa e ʻofá ni, … koeʻuhi ka hoko ʻa e taimi [ʻe] hā mai [ai ʻa Sīsū Kalaisí] te tau tatau mo ia” (Molonai 7:48).
ʻOku tau ako ʻa e manavaʻofá ʻi heʻetau ngaahi vā fetuʻutakí—ʻi hotau ngaahi fāmilí, ʻi hotau ngaahi haʻofanga lotú, ʻi hotau tukui koló, pea mo e tokotaha kotoa pē ʻoku tau fetaulaki mo iá. ʻI heʻetau feinga ke tali e niʻihi kehé ʻi honau tuʻunga totonú mo vakai kiate kinautolu ʻo hangē ko ia ʻoku fai ʻe heʻetau Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí, te tau lava ʻo kamata ke ʻofa ki he kakaí ʻo hangē ko Kinauá.
Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai
-
Lau ʻa e 1 Kolinitō 13:1–7, mo fakakaukau kiate koe ʻi he ngaahi veesi ko ʻení. Lau leva ʻa e veesi 8. Ko e hā ʻene ʻuhinga kiate koe ʻa e “ʻoku ʻikai fakaʻau ʻo ngata ʻa e ʻofá”? Fakakaukau ki ha niʻihi ʻo e ngaahi ʻulungaanga ʻoku lisi atu ʻi he veesi 4–7 te ke lava ʻo ngāue ki ai ke tokoni atu ke ke hoko ko ha sīpinga lelei ange ʻo e manavaʻofá.
-
Neongo ko e manavaʻofá ko ha meʻaʻofa ia mei he ʻOtuá, kae hangē ko ha faʻahinga meʻaʻofa pē, kuo pau ke tau maʻu ia. Ko e hā ʻokú ke ako mei he Molonai 7:48; 8:26 fekauʻaki mo e founga ke maʻu ai ʻa e meʻafoaki ʻo e manavaʻofá?
-
Naʻe akoʻi mai ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻa e ngaahi moʻoni mahuʻinga ko ʻeni fekauʻaki mo e manavaʻofá: “Ko e ʻofa faka-Kalaisí ko e faitoʻo ia ki he fakakikihí. Ko e ʻofa faka-Kalaisí ko e meʻa-foaki fakalaumālie ia ʻokú ne tokoniʻi kitautolu ke tau liʻaki ʻa e tangata fakakakanó, ʻa ia ʻoku siokita, kumi ʻuhinga, hīkisia, mo loto-meheká. Ko e ʻofa faka-Kalaisí ko e tefitoʻi ʻulungaanga ia ʻo ha ākonga moʻoni ʻa Sīsū Kalaisi. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he ʻofa faka-Kalaisí ʻa e tokotaha faʻa fakaleleí.” ʻI hoʻo fakalaulauloto ki he ngaahi lea ʻa Palesiteni Nalesoní, ko e hā ʻoku ueʻi koe ʻe he Laumālié ke ke faí? Fakakaukau ke fokotuʻu ʻa e lea ʻa Palesiteni Nalesoní ʻi ha feituʻu te ke vakai maʻu pē ki ai ko ha fakamanatu ke ke manavaʻofa ki he niʻihi kehé.
Ngaahi ʻekitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé
-
ʻOkú ke ʻiloʻi fēfē nai ha tokotaha muimui ʻo Sīsū Kalaisi? Naʻe akonaki ʻe he Fakamoʻuí tonu, “ʻI he meʻá ni ʻe ʻilo ai ʻe he kakai kotoa pē ko ʻeku kau ākonga ʻa kimoutolu, ʻo kapau te mou feʻofaʻaki kiate kimoutolu” (Sione 13:35). Fakakaukau fakakulupu ki ha kakai ʻokú ke saiʻia ai ʻa ia ko ha ngaahi sīpinga moʻoni kinautolu ʻo e manavaʻofá. Ko e hā ha founga kuó ke mamata ai ki heʻenau fakahoko e ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí? Fakakaukau ke ʻave ha pōpoaki telefoni pe fai ha kiʻi tohi ki ha taha ʻo e kakai ko ʻení pea vahevahe ʻa e meʻa ʻokú ke saiʻia ai fekauʻaki mo iá.
-
Talanoa fekauʻaki mo ha ngaahi fili mahuʻinga ʻokú ke fai he ʻaho kotoa pē. Lau leva ʻa e “ʻOfa ki he ʻOtuá, ʻofa ki ho kaungāʻapí” ʻi he Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko ha Fakahinohino ki Hono Fakahoko ha Ngaahi Filí ([2022], 10–15). Aleaʻi ʻa e founga ʻe lava ke hoko ai ʻa e meʻafoaki ʻo e manavaʻofá ko ha fakahinohino ʻi hoʻo fai ʻa e ngaahi fili takitaha ko iá.
-
Fakakaukau ki he akonaki ko ʻeni meia Palesiteni Tieta F. ʻUkitofá: “Ko e hā pē ha palopalema [ʻokú ke] fehangahangai [ai] mo ho fāmilí, ko e hā pē ha meʻa kuo pau ke ke fai ke fakaleleiʻi kinautolu, ko e kamataʻanga mo e ngataʻanga ʻo e foungá ko e manavaʻofá, ʻa e ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí.” Ngāue fakataha ke faʻu ha lisi ʻo ha ngaahi palopalema pe ngaahi pole ʻe niʻihi ʻoku fehangahangai mo ha niʻihi fakafoʻituitui pe ngaahi fāmili he ʻahó ni, hangē ko e fakakikihí pe meheká. Te ke lava ʻo lau leva ʻa e Molonai 7:45 pea talanoa ki he founga ʻe tokoni ai ʻa e ngaahi ʻulungaanga ʻo e manavaʻofá ne fakamatalaʻi ʻi he vēsí, ke solova ʻa e ngaahi palopalema ʻi ho lisí. Te ke lava leva ʻo faʻu ha palani faingofua ke fakaʻaongaʻi ʻa e manavaʻofá ke tokoni ki hono fakaleleiʻi ha taha ʻo e ngaahi palopalemá. Fakakau ʻa e ʻOtuá ʻi hoʻo palaní, pea fekumi ki ha tokoni mei he niʻihi kehé ʻo ka fiemaʻu.
Ako Lahi Ange
-
Russell M. Nelson, “Fiemaʻu ha Kau Faʻa Fakalelei,” Liahona, Mē 2023, 98–101
-
Ulisses Soares, “Kau Muimui ʻo e Pilinisi ʻo e Melinó,” Liahona, Mē 2023, 85–87
-
J. Anette Dennis, “ʻOku Faingofua pē ʻEne Haʻamongá, pea Maʻamaʻa ʻEne Kavengá,” Liahona, Nōvema 2022, 80–82
-
Marvin J. Ashton, “The Tongue Can Be a Sharp Sword,” Ensign, May 1992, 18–20
-
“ʻOfa Faka-Kalaisí, ko e ʻOfa Haohaoa ia ʻa Kalaisí,” Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Siosefa Sāmita (2011), 491–501