“Lea ʻo e Potó,” Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí (2023)
Fakahinohino ki hono Ako ʻo e Ongoongoleleí
Lea ʻo e Potó
Ko e fono ʻa e ʻEikí ki he moʻui leleí ʻokú ne tāpuekina fakatuʻasino mo fakalaumālie kitautolu
Ko e sino ʻo e tangatá ko ha mana ia. ʻOku faʻu ʻa e selo takitaha mei he ngaahi selo, ʻōkani, mo e ngaahi faʻunga faingataʻa ʻoku nau ngāue fakataha kotoa. Fakakaukau ange pē ki aí—ko e mafu ʻo e tangatá ʻoku tā tuʻo 100,000 tupu ia he ʻaho ʻe taha. ʻOku puleʻi ʻe he ʻutó ʻa e ngaahi fakakaukaú, mānavá, mo e vakaí, fakataha mo ha ngaahi meʻa kehe. Pea ʻoku lava pē ke fakamoʻui ʻe he sinó ia pea fakafepakiʻi e ngaahi mahakí.
Ka neongo ʻene fakaofo kotoa ʻení, ko e meʻa fakaofo taha fekauʻaki mo e sino ʻo e tangatá he ʻoku faʻu ʻa e tokotaha kotoa ʻi he ʻīmisi ʻo e ʻOtuá (vakai, Mōsese 2:27). Ko hotau sinó ko ha meʻaʻofa ia meiate Ia. ʻOku nau tokoniʻi kitautolu ke tau aʻusia ʻetau taumuʻa taʻengatá ke hoko ʻo hangē ange ko e ʻOtuá ʻi heʻetau fili ke talangofua ki Heʻene ngaahi fekaú. Te tau lava ʻo fakaʻapaʻapaʻi Ia ʻi he meʻaʻofa mahuʻinga ʻo hotau sinó ʻaki ʻetau tokangaʻi mo fakaʻapaʻapaʻi iá. Ko e founga mahuʻinga ʻe taha te tau lava ʻo fai ai ʻení ko hono moʻui ʻaki e Lea ʻo e Potó—ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e moʻui lelei kuo fakahā maí ʻa ia ʻokú ne tāpuakiʻi fakatuʻasino mo fakalaumālie fakatouʻosi kitautolú.
Ko e Hā ʻa e Lea ʻo e Potó?
Ko e Lea ʻo e Potó ko ha fakahā ia ne fai ʻe he ʻEikí ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻi he 1833, pea ʻoku lekooti ia he taimí ni ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89. ʻOku akoʻi kitautolu ʻe he Lea ʻo e Potó ke tau kai ʻa e ngaahi meʻa hangē ko e kēlení, fuaʻiʻakaú, mo e lauʻiʻakaú pea fakaʻehiʻehi mei he ngaahi meʻa hangē ko e tapaká, kavamālohí, tií, mo e kofí. ʻIkai ngata aí, kuo akoʻi mai ʻe he kau palōfitá ʻoku totonu ke tau fakaʻehiʻehi mei he “ngaahi meʻa ʻoku fakatuʻutāmaki, taʻe-fakalao, pe fakatupu maʻunimaá pe ʻokú ne uesia e fakakaukau leleí.” ʻOku ʻikai fakamahino mai ʻe he Lea ʻo e Potó mo e kau taki ʻo e Siasí ʻa e ngaahi meʻa pe tōʻonga ʻoku fakatuʻutāmaki kiate kitautolú—ʻoku poupouʻi kitautolu ke fakaʻaongaʻi e “fakakaukau fakapotopoto mo faʻa lotu [ʻi he] ngaahi fili” ʻokú ne tākiekina ʻetau moʻui leleí.
Neongo naʻe ʻuluaki ʻomi e Lea ʻo e Potó ʻo “ʻikai ʻi he fekau pe kouna fakamālohi” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89:2), ka kuo akoʻi ʻe he kau tamaioʻeiki ʻa e ʻEikí ko e talangofua ko ia ki he Lea ʻo e Potó ko ha tuʻutuʻuni ia ki hono maʻu e ngaahi tāpuaki kakato ʻo e ongoongolelei kuo fakafoki maí, kau ai e papitaisó, ngāue fakafaifekaú, mo e ngaahi ouau fakatemipalé.
Vakai fakalūkufua ki he tefitó: Lea ʻo e Potó
Ngaahi fakahinohino fekauʻaki mo hono ako ʻo e ongoongoleleí: Ngaahi Fekaú, Uluí, Talangofua
Konga 1
Ko e Lea ʻo e Potó ko e Fono Ia ʻa e ʻEikí ki he Moʻui Leleí
ʻOku fakamatalaʻi ʻe he foʻi moʻoni ko ia ʻe foaki mai ʻe he ʻEikí ha fakahā hangē ko e Lea ʻo e Potó ha meʻa mahuʻinga fekauʻaki mo Ia—pea fekauʻaki mo kitautolu. Mahalo ʻe ʻamanaki ha niʻihi ʻe tokanga pē ʻa e tui fakalotú ki he ngaahi meʻa fakalaumālié pea ʻoku siʻisiʻi ha fuʻu tokanga ki hotau sino fakamatelié. Ka ʻi he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí, ʻoku akoʻi kitautolu ʻoku toputapu hotau sino fakamatelié ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá, pea ʻoku fehokotaki vāofi ʻa e fakatuʻasinó mo e fakalaumālié. Ko e Lea ʻo e Potó ko ha fakaʻilonga ia ʻo e ʻofa ʻa e ʻOtuá—naʻá Ne foaki mai ia kiate kitautolu koeʻuhí he ʻokú Ne finangalo ke tau moʻui lelei mo fiefia, fakatuʻasino mo fakalaumālie fakatouʻosi.
Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai
-
Naʻe tākiekina fakalaumālie ha konga ʻo e Lea ʻo e Potó ʻe ha hohaʻa naʻe maʻu ʻe ʻEma Sāmita. Laukonga fekauʻaki mo ia ʻi he “Ko e Lea ʻo e Potó” ʻi he Puipuituʻa ʻo e Ngaahi Fakahaá. Hili iá, ʻi hoʻo lau e fakahā ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89, kumi ʻa e ngaahi moʻoni naʻe fakahā ʻe he ʻOtuá ne ope atu ia ʻi he tokoni ki he hohaʻa ʻa ʻEmá. Ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi atu ʻe he fakahā ko ʻení fekauʻaki mo e ʻEikí mo e founga ʻokú Ne akoʻi ʻaki ʻEne fānaú?
-
Naʻe ui ʻe he ʻEikí e Lea ʻo e Potó “ko ha tefitoʻi moʻoni mo hano talaʻofa” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89:3). ʻI hoʻo lau ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89, te ke lava ʻo lisi e ngaahi tefitoʻi moʻoni mo e ngaahi talaʻofa ʻokú ke maʻú. ʻE ala tokoni e fakaʻuhinga ko ʻeni ʻo e “tefitoʻi moʻoní” meia ʻEletā Tēvita A. Petinaá: “Ko e tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ko ha fakahinohino fakatokāteline ia ki hono ngāue totonu ʻaki ʻo e tauʻatāina ke filí.” Hili hono faʻu ho lisí, fakalaulauloto ki he meʻa ʻe ala ʻuhinga ki ai ʻa e muimui ki he ngaahi tefitoʻi moʻoni ko ʻení “ʻi he anga-fakapotopoto mo e fakafetaʻi” (veesi 11). Kuó ke fakatokangaʻi fēfē hono tauhi ʻe he ʻEikí ʻEne ngaahi talaʻofá ʻi hoʻo moʻui ʻaki e Lea ʻo e Potó?
Ngaahi ʻekitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé
-
Lau fakataha ʻa e “ʻOku Toputapu Ho Sinó” mei he Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú: Ko ha Fakahinohino ki Hono Fakahoko ha Ngaahi Filí. Hili iá pea fakatātaaʻi ʻa e meʻa ke lea ʻakí ʻi he taimi ʻoku ʻeke mai ai ʻe ha taha pe ko e hā e ʻuhinga ʻoku ʻikai ke tau fai ai e ngaahi meʻa hangē ko e ifi tapaká pe inu kavamālohí, kofí, pe tií. ʻI hoʻo talí, mahalo te ke fie fakakau ai ʻa e ngaahi tāpuaki ʻoku talaʻofa mai ʻi heʻetau muimui ki he Lea ʻo e Potó pea vahevahe ʻa e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga fakataautaha ai ʻa e fakahā ko ʻení kiate koé. Talanoa fekauʻaki mo e meʻa naʻá ke ako mei he ngāue ko ʻení mo e founga te ke lava ai ʻo fakaʻaongaʻi hoʻo ngaahi talí ʻi he kahaʻú.
-
ʻE lava ke tokoni ʻa e puipuituʻa fakahisitōliá ke mahino lelei ange kiate kitautolu ʻa e Lea ʻo e Potó mo e ʻuhinga ʻoku tau muimui ai ki aí. ʻE lava ke tokoni e ngaahi vitiō hangē ko e “Word of Wisdom: What Is It?” (5:09) pe “The Word of Wisdom: Development and Practice” (5:05) ke tau lava ʻo ako fekauʻaki mo e puipuituʻa ʻo e fakahaá. Mahalo ʻe fiefia e fānaú ke nau mamata ʻi he “The Word of Wisdom” (2:10) ʻi he Doctrine and Covenants Stories. Talanoa fekauʻaki mo e ʻuhinga naʻe mahuʻinga ai ki he ʻOtuá ke fakahā mai ha fono ʻo e moʻui leleí ʻi he taimi naʻá Ne fakahā mai aí. ʻOkú ke pehē ʻoku fakahaaʻi fēfē ʻe he Lea ʻo e Potó ʻa e ʻofa ʻa e ʻOtuá ki Heʻene fānaú? Te mou lava foki ʻo aleaʻi e founga ʻe lava ke tokoniʻi ai koe ʻe he ngaahi vitiō ko ʻení ke ke tali e ngaahi fehuʻi ʻa e niʻihi kehé fekauʻaki mo e Lea ʻo e Potó.
Ako lahi ange
-
Kau Māʻoniʻoní: Ko e Talanoa ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, vōliume 1, Ko e Fuka ʻo e Moʻoní, 1815–1846 (2018), 182–64
-
Ngaahi Tefito ʻi he Hisitōlia ʻo e Siasí, “Lea ʻo e Potó (T&F 89),” Gospel Library
Konga 2
ʻE Lava ʻe Heʻetau Talangofua ki he Ngaahi Tefitoʻi Moʻoni ʻo e Lea ʻo e Potó ʻo ʻOmi Kiate Kitautolu ha Ngaahi Tāpuaki Fakatuʻasino mo Fakalaumālie
Neongo ʻoku hangē ʻa e Lea ʻo e Potó ko ha fakahā fekauʻaki mo e ngaahi meʻa fakatuʻasinó, ka ʻoku fakatou fakatuʻasino mo fakalaumālie hono ngaahi tāpuakí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89:18–21). Naʻe fakamatalaʻi ia ʻe Palesiteni Poiti K. Peeka ʻi he foungá ni: “Kuó u toki ʻiloʻi … ko ha taumuʻa mahuʻinga ʻo e Lea ʻo e Potó ʻoku fekauʻaki ia mo e fakahaá. … Kapau ʻoku ʻikai lava ha taha ʻoku ‘konā’ ʻo fakafanongo ki he lea mahinongofuá, ʻe lava fēfē ke nau tali ki he ngaahi ueʻi fakalaumālie ʻoku ongo taha ki honau lotó? Neongo hono mahuʻinga ʻo e Lea ʻo e Potó ʻi heʻene hoko ko ha fono ʻo e moʻui leleí, mahalo ʻe lahi ange hono mahuʻinga fakalaumālié kiate koe ʻi he fakatuʻasinó.” ʻE lava ke tokoni hono tauhi ʻo e fekau ko ʻení ke tau maʻu ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ko hotau takaua kae lava ke tau maʻu ha fakahā mo fakalakalaka ʻi he hala ki he moʻui taʻengatá.
Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai
-
Neongo ʻoku akoʻi kitautolu ʻe he Lea ʻo e Potó ke tau fakaʻehiʻehi mei ha ngaahi meʻa ʻe niʻihi, ka ʻokú ne toe akoʻi mai foki ke tau fai ha ngaahi meʻa lelei maʻa ʻetau moʻui leleí. Mamata ʻi he vitiō “Word of Wisdom” (1:48) ke ako e founga naʻe liliu ai ʻe ha tangata ʻene moʻuí ʻaki ʻene muimui lelei ange ki he Lea ʻo e Potó. Naʻe akonaki ʻa ʻEletā Lisiate G. Sikoti, “ʻOku tupulaki ʻetau malava ke maʻu pea mahino e fakahaá mei heʻetau fakamālohisinó, maʻu ha mohe feʻunga pea mo e founga kai ʻoku leleí.” Fakalaulauloto ki he founga te ke lava ai ʻo fakaleleiʻi ʻa e anga hoʻo moʻui ʻaki ʻa e Lea ʻo e Potó. ʻE ʻaonga fēfē nai ʻa e ngaahi liliu ko iá kiate koe fakalaumālie mo tokoni atu ke ke maʻu ha fakahā?
-
Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē: “Ko ho sinó … ko ha fakatupu fakaofo ia ʻa e ʻOtuá. Ko ha tāpanekale fakakakano ia—ko ha temipale ki ho laumālié.” Fakalaulauloto ki he ngaahi leá ni ʻi hoʻo lau ʻa e 1 Kolinitō 6:19–20 mo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89:18–21. Fakakaukau ki he founga ʻoku fehokotaki ai ʻa e sinó mo e laumālié. Ko e hā ha ngaahi tāpuaki fakatuʻasino mo fakalaumālie kuó ke maʻu ʻi hoʻo moʻui ʻaki e Lea ʻo e Potó? Mahalo te ke fakalaulauloto ki he founga ʻoku fakaʻatā ai ʻe hoʻo talangofua ki he Lea ʻo e Potó ke ke “fakaongolelei ʻa e ʻOtuá ʻi [ho] sinó, pea ʻi [ho] laumālié” (1 Kolinitō 6:20). Lekooti ha faʻahinga ongo ʻokú ke maʻu, pea ngāueʻi leva kinautolu.
Ngaahi ʻekitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé
-
Mahalo he ʻikai hoko mai maʻu pē ʻa e ngaahi tāpuaki ʻoku tau maʻu ʻi heʻetau tauhi e Lea ʻo e Potó ʻi he taimi pe founga ʻoku tau ʻamanaki ki aí. Lau fakataha mei he pōpoaki konifelenisi ʻa Palesiteni Tieta F. ʻUkitofa ko e “Fai Atu Ai Pē ʻi he Faʻa Kātaki” ke ako ki he founga naʻá ne ʻiloʻi ai ʻení. Te ke lava leva ʻo talanoa fekauʻaki mo e founga kuo tāpuekina fakatuʻasino mo fakalaumālie ai koe ʻe he ʻOtuá ʻi hoʻo tauhi e Lea ʻo e Potó mo e founga te Ne lava ʻo tāpuekina ai koe ʻi he kahaʻú.
-
ʻI ha ngaahi tūkunga ʻe niʻihi, mahalo te tau ongoʻi ha teke mālohi ke ʻoua te tau muimui ki he Lea ʻo e Potó. Lau fakataha ʻa e Taniela 1 pea fakatokangaʻi ʻa e founga ʻo e fakafeangai ʻa Taniela mo hono ngaahi kaungāmeʻá ki ha tūkunga tatau. Lau leva ʻa e ngaahi lea ko ʻeni meia ʻEletā Tieta F. ʻUkitofá: “Naʻe ohi hake ʻa Taniela ia ke muimui kia Sihova. Naʻá ne tui pea hū ki he ʻOtua ʻo ʻĒpalahame, ʻAisake mo Sēkopé. Kuó ne ako e ngaahi lea ʻa e kau palōfitá peá ne ʻiloʻi e fengāueʻaki ʻa e ʻOtuá mo e tangatá.
“Ka ʻi he taimi ní, kuo ʻave pōpula ia ko ha tamasiʻi ako kei siʻi ki Pāpilone. ʻOku pau pē ne tōtuʻa ʻene ongoʻi mafasia ke siʻaki ʻene ngaahi tui fakalotu motuʻá ka ne ohi mai e tui fakalotu ʻa Pāpiloné. Ka naʻá ne mateakiʻi pē ʻene tuí—ʻi he lea mo e ngāue. …
“Pea naʻe tāpuekina ʻe he ʻEikí ʻa Taniela. Neongo naʻe poleʻi mo manukia ʻene tuí, ka naʻá ne mateakiʻi moʻoni pē ʻa e meʻa naʻá ne ʻiloʻi naʻe totonú.”
Naʻe tokoniʻi fēfē ʻe he ʻEikí ʻa Taniela mo hono ngaahi kaungāmeʻá ʻi honau tūkungá? (vakai, Taniela 1:9). Naʻá Ne tāpuekina fēfē kinautolu ʻi heʻenau tauhi ʻenau tukupaá? (vakai, Taniela 1:15, 17–20). Aleaʻi e founga te ke lava ai ʻo hangē ko Tanielá ʻi ha taimi pē ʻoku poleʻi ai hoʻo tukupā ke muimui ki he Lea ʻo e Potó.
Ako lahi ange
-
Levitiko 10:9; 1 Kolinitō 6:10; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 49:18–21
-
Quentin L. Cook, “ʻI he Taimi ʻOku Hā Ngali Lelei ai ʻa e Koví pea Hā Ngali Kovi ai ʻa e Leleí,” Liahona, Māʻasi 2018, 30–37
-
David A. Bednar, “Ko e Ngaahi Tefitoʻi Moʻoni ʻo ʻEku Ongoongoleleí,” Liahona, Mē 2021, 123–24
-
Boyd K. Packer, “The Word of Wisdom: The Principle and the Promises,” Ensign, May 1996, 17–19
-
“Vaping, Coffee, Tea, and Marijuana,” New Era, Aug. 2019, 28