2025
ʻOku ʻOmi ʻe he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ʻa e Fakahaofi Taupotu Tahá
Mē 2025


14:15

ʻOku ʻOmi ʻe he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ʻa e Fakahaofi Taupotu Tahá

ʻI heʻetau tafoki kia Sīsū Kalaisi ko e Fakamoʻui ʻo e māmaní, ʻokú Ne fakahaofi kitautolu mei he ngaahi faingataʻa ʻo e moʻuí ʻo fakafou ʻi Heʻene Fakaleleí.

ʻOku ʻomi ʻe he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ʻa e fakahaofi taupotu taha mei he ngaahi faingataʻa ʻoku tau fepaki mo ia ʻi he moʻui ní. Naʻe vahe mai ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ke u fakatapui ʻa e Temipale Casper Wyoming ʻi he konga kimui ʻo e taʻu kuo ʻosí. Naʻe hoko ia ko ha aʻusia makehe, fakaeloto mo fakalaumālie. Naʻá ne fakamahinoʻi mai ʻa e fatongia ʻoku fakahoko ʻe he ngaahi temipalé ʻi hono fakahaofi e fānau ʻa e ʻOtuá ʻo fakafou ʻi he Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí.

ʻOku kau ʻi he ngaahi siteiki ʻi he Vāhenga ʻo e Temipale Kesipea Uaiōmingí ha konga ʻo e hala naʻe fononga lalo ai ʻa e kau paionia ʻo e Siasí ʻi he vahaʻa ʻo e 1847 mo e 1868. ʻI he teuteu ki hono fakatapui ʻo e temipalé, naʻá ku toe lau ha niʻihi ʻo e hisitōlia ʻo e hala fononga ʻi he veʻe Vaitafe Palatí ofi ki Kesipeá pea aʻu ki Sōleki Sití. Naʻe hoko ʻa e halá ko ha fonongaʻanga ki he kakai ʻe lau kilu naʻe hiki mai mei he fakahihifó. Ko ʻeku fakamamafa tefitó ki he kau paionia ʻe toko 60,000 tupu ʻo e Siasí naʻa nau fononga ʻi he halá.

Ko e tokolahi taha ʻetau kau paioniá naʻa nau omi ʻi he saliote, ka ko e toko 3,000 nai naʻa nau kolosi ʻi ha ngaahi kulupu toho saliote ʻe 10. Ko e kulupu ʻe valu ʻi he ngaahi kulupu toho salioté ni naʻe fakaofo ʻa e ola lelei ʻenau fonongá pea toko siʻi ʻa e maté. Ko e makehe aí ko e kulupu toho saliote ʻa Uili mo Māteni ʻi he 1856.

Naʻá ku toe vakaiʻi ʻa e ngaahi fakamatala ki he kulupu toho saliote ʻa Uili mo Mātení, mei he taimi naʻe kamata ke kovi ai ʻa e ngaahi tūkunga ʻo e ʻeá. Naʻe kamata ke u ʻilo ki he ngaahi pole naʻa nau fepaki mo ia ʻi he kolosi ʻi he Vaitafe Suitiuotá, Fanga ko Mātení, ʻOtu Moʻunga Maká, mo e Faiʻanga Kemi Rock Creek.

Kau paionia toho salioté ʻi he sinoú.

Between Storms, tā fakatātaaʻi ʻe Albin Veselka

Naʻe teʻeki ke u hū ʻi he Temipale Kesipeá kimuʻa ʻi hono fakatapuí. ʻI heʻeku hū atu ʻi he hūʻangá, naʻe taki ʻeku tokangá ki ha fakatātā moʻoni ʻo ha saliote toho naʻe ui ko e Between Storms. Naʻe mahino naʻe ʻikai taumuʻa ʻa e fakatātaá ke fakahaaʻi ʻa e ngaahi meʻa fakamamahi naʻe hokó. ʻI heʻeku vakai ki aí, naʻá ku fakakaukau, “ʻOku tonu ʻa e fakatātā ko ʻení; ko e tokolahi taha ʻo e kau paionia toho salioté naʻe ʻikai ke nau aʻusia ha ngaahi meʻa fakamamahi.” Naʻe ʻikai ke u lava ʻo taʻofi ʻa ʻeku ongoʻi ʻoku pehē tofu pē ʻa e moʻuí fakalūkufua. Ko e taimi ʻe niʻihi ʻoku tau fepaki mo ha ngaahi faingataʻa pea taimi ʻe niʻihi ʻoku tau aʻusia ha ngaahi taimi ʻoku tokamālie.

Vaitafe Suitiuotá.

Heaven’s Portal, tā fakatātaaʻi ʻe Jim Wilcox

ʻI heʻeku sio ki he fakatātā moʻoni ʻi he holisi ʻe tahá naʻe ui ko e Heaven’s Portal, naʻá ku fakatokangaʻi naʻe hanga ʻe he fakatātā fakaʻofoʻofá ni ʻi he faʻahitaʻu māfaná ʻo e meʻa naʻe ui ko e “Matapā ʻa e Tēvoló,” ʻoku tafe atu ai ʻa e Vaitafe Suitiuota malū mo maʻá, ʻo fakafofongaʻi ʻa e fakaʻofoʻofa ʻo e fakatupu ʻa e ʻEikí, ʻo ʻikai ko e ngaahi faingataʻa pē naʻe fepaki mo e kau paioniá ʻi he faʻahitaʻu momoko fakamanavahē ko iá.

Naʻá ku sio atu leva ki muʻa, ʻi mui ʻi he tesi lekomení, ʻo vakai ki ha tā valivali fakaʻofoʻofa ʻo e Fakamoʻuí. Naʻe fakatupu heni ha ngaahi ongo ʻo e loto-houngaʻiá. ʻI ha māmani fakaʻofoʻofa lahi pehē, ʻoku hulufau foki ai ʻa e ngaahi faingataʻá. ʻI heʻetau tafoki kia Sīsū Kalaisi ko e Fakamoʻui ʻo e māmaní, ʻokú Ne fakahaofi kitautolu mei he ngaahi faingataʻa ʻo e moʻuí ʻo fakafou ʻi Heʻene Fakaleleí fakatatau mo e palani ʻa e Tamaí.

Kiate au, naʻe hoko ʻa e hūʻangá ko ha teuteu lelei ia ki he ngaahi loki ouau ʻo e temipalé ʻa ia ʻoku tau maʻu ai ʻa e ngaahi ouau ʻo e hakeakiʻí, ke fakahoko ʻa e ngaahi fuakava toputapú, pea mo tali kakato mo aʻusia ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí. ʻOku fakatefito e palani ʻa e Tamaí ki he fiefiá ʻi he fakalelei fakahaofi ʻa e Fakamoʻuí.

ʻOku ʻomi ʻe he aʻusia ʻa e paioniá ha tukufakaholo fakahisitōlia makehe ki he Kāingalotu ʻo e Siasí pea mo ha mālohi fakalaumālie fakalūkufua ʻoku tuʻuloá. Ki he niʻihi, naʻe fuoloa taʻu hono palani ʻa e hikifonuá hili hono tuli fakamālohi kinautolu mei Mīsuli mo Nāvū fakatouʻosí. Ki he niʻihi, naʻe kamata ia hili hono fanongonongo ʻe Palesiteni Pilikihami ʻIongi ʻa e palani toho salioté, ʻa ia naʻe taumuʻa ke maʻamaʻa ange ai ʻa e hikifonuá. Naʻe siʻi ange ʻa e fakamole ki he ʻū saliote toho tangatá ʻi he ʻū saliote mo e fanga pulú.

Naʻe pehē ʻe Mileni ʻEtiuti, ko ha faifekau ʻi ʻIngilani, ʻi he taimi naʻe fanongonongo ai ʻa e palani toho salioté, “Naʻe mafola vave ia ʻo hangē ko e kāpui ʻe he afí ʻa e veve mōmoá, pea naʻe fiefia mo nēkeneka ʻa e loto ʻo e siʻi Kāingalotú.” Ko e tokolahi naʻa nau “lotu mo ʻaukai ʻi he ʻaho ki he ʻaho, mo e pō ki he pō, ke nau maʻu ʻa e faingamālie ke fakataha ai mo honau kāinga ʻi [he] ʻotu moʻungá.”

Ko e tokolahi taha ʻo e Kāingalotu toho salioté naʻa nau aʻusia ha faingataʻa ka naʻa nau hao mei he ngaahi meʻa fakamamahi lalahí. Ka ko e ongo kulupu toho saliote ʻa Uili mo Mātení, naʻa nau aʻusia ʻa e fiekaiá, fepaki mo e ʻea momokó, pea tokolahi ʻa e maté.

Ko e tokolahi taha ʻo e kau fonongá ni naʻa nau folau mai mei Livapulu, ʻIngilani ʻi Mē ʻo e 1856 ʻi ha ongo vaka tahi. Naʻa nau tūʻuta ʻi he feituʻu teuteu ki he toho salioté, ʻi he Kolo ʻAiouaá, ʻi Sune mo Siulai. Neongo ʻa e ngaahi fakatokangá, ka naʻe mavahe ʻa e ongo kulupú ki he Teleʻa Sōlekí kuo fuʻu tōmui ʻi he faʻahitaʻú.

Naʻe fuofua ʻilo ʻe Palesiteni Pilikihami ʻIongi ki he tūkunga fakamamahi ʻo e ongo kulupú ni ʻi he ʻaho 4 ʻo ʻOkatopa 1856. ʻI he ʻaho pē hono hokó naʻá ne tuʻu ʻi muʻa ʻi he Kāingalotu ʻi Sōleki Sití ʻo pehē, “ʻOku tokolahi hotau ngaahi tokoua mo e tuofāfine ʻi he ngaahi potu tokaleleí mo ha ʻū saliote toho tangata, … pea kuo pau ke ʻomi kinautolu ki heni; kuo pau ke tau ʻave ha tokoni kiate kinautolu … kimuʻa pea toe kovi ange ʻa e momokó.”

Naʻá ne kole ki he kau pīsopé ke nau ʻomi ha fanga hoosi ʻe 60, mo ha ʻū saliote ʻe 12 pe lahi ange, pea mo ha mahoaʻa toni ʻe 12 (kilo ʻe 10,886) peá ne talaange, “Mou ō ʻo ʻomi ʻa e kakai ko ia ʻoku ʻi he potu tokaleleí.”

Naʻe fakafuofua ki he toko 1,100 ʻa e kau paionia fakakātoa ʻi he kulupu toho saliote ʻa Uili mo Mātení. Ko e toko 200 nai ʻi he Kāingalotu maʻongoʻongá ni naʻa nau pekia ʻi he halá. Naʻe mei tokolahi ange ʻa e maté, kapau naʻe ʻikai fakahaofi ʻi he taimi totonu.

Naʻe kamata ʻa e ngaahi afā ʻo e faʻahitaʻu momokó ʻi he uike nai ʻe ua hili e mavahe ʻa e fuofua kau fakahaofí mei Sōleki Sití. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he ngaahi fakamatala ʻa e kau mēmipa ʻi he ongo kulupu ʻa Uili mo Mātení ʻa e ngaahi faingataʻa fakamamahi hili e kamata ʻa e ngaahi afaá. ʻOku fakahaaʻi foki ʻe he ngaahi fakamatalá ni ʻa e fiefia lahi ʻi he taimi naʻe aʻu atu ai ʻa e kau fakahaofí.

ʻI hono fakamatalaʻi ʻa e aʻu atu ʻa e kau fakahaofí, naʻe pehē ʻe Mele Haleni: “Naʻe tō ʻa e loʻimata ʻi he fofonga ʻo e kau tangatá, pea naʻe tauʻolunga fiefia ʻa e fānaú. ʻI he lava pē ʻa e kakaí ʻo mapuleʻi ʻa e ngaahi ongo naʻa nau maʻú, naʻa nau tūʻulutui kotoa ki lalo ʻi he sinoú ʻo fakamālō ki he ʻOtuá.”

Hili ha ʻaho ʻe ua mei ai, naʻe pau ke fononga ʻa e kulupu ʻa Uilí ʻi he konga faingataʻa taha ʻo e halá, ʻo kaka ʻi he ʻOtu Moʻunga Maká ʻi ha afā momoko. Naʻe toki aʻu ʻa e saliote fakamuimuitahá ki he nofoʻanga kemí ʻi he 5:00 ʻi he pongipongi ʻe tahá. Naʻe pekia ha kakai ʻe toko hongofulu mā tolu pea tanu kinautolu ʻi ha malaʻe angamaheni.

ʻI he ʻaho 7 ʻo Nōvemá, naʻe fakaofi atu ʻa e kulupu ʻa Uilí ki he Teleʻa Sōlekí, ka naʻe kei ʻi ai pē ha kau pekia ʻe toko tolu ʻi he pongipongi ko iá. Hili ha ʻaho ʻe ua mei ai, naʻe faifai pea aʻu ʻa e kulupu ʻa Uilí ki Sōleki, ʻa ia naʻe talitali fakamāfana ai kinautolu ki he ngaahi ʻapi ʻo e Kāingalotú.

ʻI he ʻaho tatau pē, naʻe kei ʻi mui ʻa e kulupu ʻa Mātení ʻi ha maile ʻe 325 (km ʻe 523) ʻi he halá, ʻo nau kei faingataʻaʻia pē ʻi he momokó mo e siʻi ʻa e meʻatokoní. ʻI he ngaahi ʻaho siʻi kimuʻa aí, naʻa nau kolosi ʻi he Vaitafe Suitiuotá ke aʻu ki he feituʻu ʻoku ui ʻi he taimí ni ko e Fanga ʻo Mātení, ʻa ia naʻa nau fakaʻamu ke nau malu ai mei he momokó. Naʻe pehē ʻe ha taha ʻo e kau paioniá, “Ko e taha ia ʻo e ngaahi kolosi kovi taha ʻo e fonongá.” Ko e niʻihi ʻo e kau fakahaofí—hangē ko ʻeku kui-tangata ua ko Tēvita Pāteni Kimipoló, ʻa ia naʻe taʻu 17 pē, fakataha mo hono ngaahi kaungāmeʻa kei talavoú, ko “Siaosi W. Kalānite, ʻAlani Hanitingitoni, Sitīveni Teila, mo ʻAila Nepuka—naʻa nau nofo lau houa ʻi he loto vai momokó,” ʻi hono tokoniʻi ʻa e kulupú ke nau kolosi ʻi he [Vaitafe] Suitiuotá.

Neongo kuo ʻilolahia ʻa e meʻa ko ʻeni naʻe hokó, ka ʻi heʻeku ako lahi ange fekauʻaki mo e kau fakahaofí, naʻá ku fakatokangaʻi ai ko kinautolu kotoa naʻa nau muimui ki he palōfitá pea fakahoko ha ngaahi fatongia mahuʻinga ʻi hono fakahaofi ʻo e Kāingalotu faingataʻaʻiá. Naʻe loto-toʻa ʻa e kau fakahaofí kotoa, pehē ki he kau hikifonuá.

ʻI heʻeku ako ʻenau talanoá, naʻá ku fakahoungaʻi ai ʻa e ngaahi vā fetuʻutaki mahuʻinga mo e mahino taʻengata tuʻuloa naʻe maʻu ʻe he kau hikifonuá. Naʻe kau ʻa Sione mo Malia Linifooti mo hona ngaahi foha ʻe toko tolú ʻi he kulupu ʻa Uilí. Naʻe pekia ʻa Sione ʻi ha ngaahi lau houa kimuʻa pea aʻu atu ʻa e kau fakahaofí. Naʻá ne talaange kia Malia naʻá ne fiefia naʻa nau fakahoko ʻa e fonongá. Naʻá ne talaange, “He ʻikai te u moʻui ʻo aʻu ki Sōleki, ka te ke aʻu koe mo hota ngaahi fohá, pea ʻoku ʻikai ke u fakaʻiseʻisa ʻi he meʻa kuo tau aʻusiá kapau ʻe lava ke tupu hake hota ngaahi fohá mo ohi hake honau fāmilí ʻi Saione.”

Naʻe fakahoko ʻe Palesiteni Sēmisi E. Fausi ʻa e fakamatala fakanounou fakaofó ni: “ʻI he ngāue loto-toʻa ʻa e kau paionia toho salioté, ʻoku tau ako ai ha moʻoni maʻongoʻonga. Kuo pau ke tau foua kotoa ʻa e afi ʻa e tangata fakamaʻa ukameá, pea ʻe lava ke maʻa ʻa e ngaahi meʻa taʻeʻaonga mo ʻikai mahuʻinga ʻi heʻetau moʻuí pea ngaohi ʻetau tuí ke maamangia, taʻeueʻia mo mālohi. Hangē ʻoku lahi ʻa e loto-taʻemanonga, loto-mamahi mo e loto lavea ʻa e tokotaha kotoa, kau ai mo kinautolu ʻoku feinga fakamātoato ke fakahoko ʻa e meʻa totonú pea moʻui faivelengá. Ka ko e konga ʻeni ʻo hono fakahaohaoaʻi ke hoko ʻo hangē ko e ʻOtuá.”

ʻI he Fakalelei mo e Toetuʻu ʻa e Fakamoʻuí ʻoku tuʻunga ai ʻa e moʻui taʻengatá, naʻá Ne motuhi “ʻa e ngaahi haʻi ʻo e maté, kuó ne ikuna ʻa e maté” maʻá e tokotaha kotoa pē. Ko kinautolu ko ia kuo fakatomala mei he ngaahi angahalá, kuó Ne “toʻo kiate ia ʻenau ngaahi angahalá mo ʻenau ngaahi maumau-fonó, kuó ne huhuʻi ʻa kinautolu, mo totongi ʻa e ngaahi fie maʻu ʻa e fakamaau totonú.”

Ka ne taʻeʻoua ʻa e Fakaleleí, he ʻikai ke tau lava ʻo fakahaofi kitautolu mei he angahalá mo e maté. Neongo ʻe lava ke hoko ʻa e angahalá ko ha ʻuhinga ia ʻo ʻetau ngaahi faingataʻaʻiá, ka ʻoku toe faingataʻa ange ʻa e moʻuí koeʻuhí ko e ngaahi fehalaaki, fili hala, tōʻonga kovi ʻa e niʻihi kehé, mo ha ngaahi meʻa lahi ʻoku ʻikai ke tau mapuleʻi.

ʻOku akoʻi ʻe he Malanga ʻAki ʻEku Ongoongoleleí: “Ko e taimi ʻoku tau falala ai kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne Fakaleleí, te Ne lava ʻo tokoni ke tau kātekina hotau ngaahi faingataʻá, mahamahakí, mo e mamahí. ʻE lava ke fakafonu ʻaki kitautolu ʻa e fiefiá, nongá mo e fiemālié. ʻE lava ke fakaleleiʻi ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē ʻoku taʻefakafiemālie ʻi he moʻui ní, ʻo fakafou ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.”

Lolotonga ʻa e faʻahitaʻu Toetuʻu ko ʻení, ʻoku nofotaha ʻetau tokangá ʻi he Fakamoʻuí mo ʻEne feilaulau fakaleleí. ʻOku ʻomi ʻe he Fakaleleí ʻa e ʻamanaki lelei mo e maama ʻi ha taimi ʻoku ngali fakapoʻuli mo fakamamahi ai ki he tokolahi. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī, “ʻI he taimi ʻoku vakavakaiʻi ai ʻa e hisitōliá kotoa, … [ʻoku] ʻikai ha meʻa ia ʻe fakaʻofoʻofa, fakaʻeiʻeiki, pe kāfakafa ʻo tatau mo e tōʻonga ko ʻeni ʻo e ʻaloʻofá.”

Te u vahevahe ha ngaahi fokotuʻu ʻe tolu ʻoku ou pehē ʻoku mātuʻaki mahuʻinga ki hotau kuongá.

ʻUluakí, ʻoua te ke fakasiʻia ʻa e mahuʻinga ʻo hono fakahoko ʻa e meʻa kotoa te tau lavá ke fakahaofi ʻa e niʻihi kehé mei he ngaahi faingataʻa fakatuʻasinó pea tautautefito ki he ngaahi faingataʻa fakalaumālié.

Ko hono uá, tali loto-houngaʻia ʻa e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí. ʻOku totonu ke tau fāifeinga kotoa ke fakahaaʻi ʻa e fiefiá mo e nēkeneká ʻo aʻu ki he taimi ʻoku tau fepaki ai mo e ngaahi faingataʻa ʻo e moʻuí. ʻOku totonu ko ʻetau taumuʻá ke moʻui fakatuʻamelie pea ʻamanaki lelei maʻu pē ʻi he meʻa kotoa. Kuó u mamata ki hono fakahoko ʻeni ʻe Mele ko siʻoku hoa ʻofaʻangá, ʻi he kotoa ʻo ʻene moʻuí. Kuó u houngaʻia ʻi heʻene tōʻonga fiefia mo langaki moʻuí, ʻo aʻu pē ki heʻema fepaki mo ha ngaahi palopalema ʻi he kotoa ʻo e ngaahi taʻú.

Ko ʻeku faleʻi hono tolú ke fokotuʻu ha taimi pau ke fakalaulauloto fakamātoato ai ki he Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí. ʻOku lahi ha ngaahi founga ke fakahoko ai ʻeni ʻi heʻetau tuʻunga fakalotu fakatāutahá. Ka neongo ia, ʻoku tautautefito ʻa e mahuʻingá ʻi he ʻalu ki he houalotu sākalamēnití mo hono maʻu ʻa e sākalamēnití.

ʻOku mahuʻinga tatau pē mo e ʻalu maʻu pē ki ha temipale ʻi he feituʻu ʻe malava aí. ʻOku fakamanatu maʻu mai pē ʻe he temipalé ʻa e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí mo e meʻa ʻokú ne ikunaʻí. Pea mahulu hake aí, ʻoku fakaʻatā kitautolu ʻe he ʻalu ki he temipalé ke tau fakahoko ha fakahaofi fakalaumālie ki he niʻihi ʻoku tau ʻofa ai kuo pekiá pea mo e ngaahi kui mamaʻo angé.

Naʻe fakamamafaʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻa e tefitoʻi moʻoni ko ʻení ʻi heʻetau konifelenisi fakamuimuí peá ne tānaki ki ai ʻo pehē, “ʻOku tokoni … ʻa e ngaahi tāpuaki [ʻo e temipalé] ke teuteu ha kakai te nau tokoni ʻo teuteu ʻa māmani ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e ʻEikí!”

Kuo pau ke ʻoua naʻa teitei ngalo ʻiate kitautolu ʻa e feilaulau mo e tā sīpinga ʻo e ngaahi toʻu tangata kimuʻá, ka ko ʻetau fakaʻapaʻapá, houngaʻiá, mo e moihuú ʻoku totonu ke fakatefito ia ʻi he Fakamoʻui ʻo e māmaní mo ʻEne feilaulau fakaleleí. ʻOku ou fakamoʻoni ko e kī ki he palani ʻa e Tamaí ki he fiefiá ko e Fakalelei ko ia naʻe fakahoko ʻe hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí. ʻOkú Ne moʻui mo tataki Hono Siasí. ʻOku ʻomi ʻe he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ʻa e fakahaofi taupotu taha mei he ngaahi faingataʻa ʻoku tau fepaki mo ia ʻi he moʻui ní. ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Naʻe fakatapui ʻa e Temipale Casper Wyoming ʻi he ʻaho 24 Nōvema 2024.

  2. Naʻá ku ʻilo ki he ongo kulupu ʻa Uili mo Mātení mo e ngaahi meʻa fakamamahi naʻa nau fepaki mo iá ʻi heʻeku kei siʻi ʻaupitó. Naʻe kau ʻeku kui-tangata ua ko Tēvita Pāteni Kimipoló, ʻi he timi mei he Teleʻa Sōlekí naʻe fekauʻi atu ʻe Palesiteni Pilikihami ʻIongi ke nau fakahaofi ʻa e Kāingalotu ko ʻení. (Vakai, Kau Māʻoniʻoní: Ko e Talanoa ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, voliume 2, ʻIkai Ha Nima Taʻe Maʻa, 1846–1893 [2020], 237.)

  3. Albin Veselka, Between Storms, fakatātā totonú ʻi he Temipale Casper Wyoming (vakai, “Casper Wyoming Temple Open House Commences,” Newsroom, Aug. 26, 2024, newsroom.ChurchofJesusChrist.org).

  4. “Tolona ʻa e loá, [ʻEiki], ta feʻao pē!” (“Afe Mai Hē!,” Ngaahi Himí, fika 87).

  5. Jim Wilcox, Heaven’s Portal, fakatātā totonú ʻi he Temipale Casper Wyoming (vakai, “Casper Wyoming Temple Open House Commences,” newsroom.ChurchofJesusChrist.org).

  6. Joseph Brickey, Risen Hope, paaki ʻo e fakatātā totonú (vakai, “Casper Wyoming Temple Open House Commences,” newsroom.ChurchofJesusChrist.org).

  7. Vakai, William G. Hartley, “The Place of Mormon Handcart Companies in America’s Westward Migration Story,” The Annals of Iowa, vol. 65, nos. 2, 3 (Spring/Summer 2006), 107–9.

  8. Millen Atwood, “Account of His Mission,” Deseret News, Nov. 26, 1856, 300; cited in Andrew D. Olsen and Jolene S. Allphin, Follow Me to Zion: Stories from the Willie Handcart Pioneers (2013), xi.

  9. Naʻe fononga ʻa e ongo kulupu saliote ʻa Hotiketi mo Huní ʻo ofi ki he kulupu toho saliote ʻa Mātení pea naʻe fiemaʻu foki ke fakahaofi mo kinautolu.

  10. Ko e tokolahi taha ʻi he kulupu ʻa Uilí naʻa nau mavahe mei Livapulu, ʻIngilani ʻi he vaka tahi ko e Thornton ʻi he ʻaho 4 ʻo Mē 1856. Ko e tokolahi taha ʻi he kulupu ʻa Mātení naʻa nau mavahe mei Livapulu, ʻIngilani ʻi he vaka tahi ko e Horizon ʻi he ʻaho 25 ʻo Mē 1856.

  11. Vakai, “Handcart Camp Dedicated in Iowa as Historic Site,” Church News, Aug. 9, 1980, 3, 5.

  12. Brigham Young, “Remarks,” Deseret News, Oct. 15, 1856, 252; fakaleleiʻi ʻa e fakaʻilonga leá.

  13. Brigham Young, “Remarks,” 252.

  14. Vakai, Olsen mo Allphin, Follow Me to Zion, 217.

  15. Mary Hurren, ʻi he Olsen mo Allphin, Follow Me to Zion, 131.

  16. ʻI he ʻaho 23 ʻo Siulai 1994, naʻe fakatapui ai ʻe Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī ʻa e Rock Creek Hollow Monument mo fakahīkihikiʻi ʻa e Kāingalotu faivelenga naʻa nau pekia mei he fononga ʻi he ʻOtu Moʻunga Maká (vakai, Julie Dockstader Heaps, “Trail of Handcart Pioneers Sanctified by Sacrifice,” Church News, July 30, 1994, 8–9, 11). Naʻe kau fakataha ʻa Palesiteni Lōpeti Sikoti Lolima mo Palesiteni Hingikelī ʻi he fakatapuí. ʻI heʻene hoko ko e palesiteni fakasiteiki ʻo e Siteiki Riverton Wyoming, naʻá ne fakahoko ha fatongia mahuʻinga ʻi hono kumi mo tokangaʻi ʻa e ngaahi ngāue fakahisitōlia mo fakalaumālie maʻanautolu naʻa nau foua ʻa e meʻa fakamamahí.

  17. Vakai, tohinoa ʻo e fetukutuku ʻa e kulupu ʻa Sēmisi G. Uilí, Nov. 7, 1856, Church History Library, Salt Lake City.

  18. John Jaques, “Some Reminiscences,” Salt Lake Daily Herald, Dec. 15, 1878, 1.

  19. Kau Māʻoniʻoní, 2:237. Naʻe akoʻi mai ʻe heʻeku kui-tangata ko Kolosiá, ko e foha ʻo Tēvita Pātení, ha ngaahi lēsoni mahuʻinga. Naʻá ne fakamamafaʻi naʻe muimui ʻa Tēvita ki he palōfitá, pea ʻoku totonu ke tau muimui ki he akonaki ʻa e palōfitá ʻi hotau kuongá.

  20. John Linford, ʻi he Golden C. Linford, Linford Family Heritage (1995), 214; vakai foki, Val Parrish, “President’s Message,” Pioneer, vol. 71, no. 3 (Fall 2024), 1.

  21. James E. Faust, ʻi he “Faith in Every Footstep: The Epic Pioneer Journey” (vitiō ne huluʻi ʻi he konifelenisi lahí, Apr. 6, 1997), Ensign, May 1997, 63.

  22. Mōsaia 15:8.

  23. Mōsaia 15:9; vakai foki, ʻAlamā 34:16.

  24. Vakai, ʻAlamā 22:12–15.

  25. Malanga ʻAki ʻEku Ongoongoleleí: Ko ha Fakahinohino ki hono Vahevahe ʻa e Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí (2023), 64.

  26. Gordon B. Hinckley, “The Wondrous and True Story of Christmas,” Liahona, Dec. 2000, 4.

  27. Naʻe fakatou akoʻi mo moʻui ʻaki ʻe Palesiteni Tōmasi S. Monisoni ʻa e tefitoʻi moʻoni ʻo e fakahaofí (vakai, Teachings of Presidents of the Church: Thomas S. Monson [2020], 67–76).

  28. Russell M. Nelson, “ʻE Toe Hāʻele Mai ʻa e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí,” Liahona, Nōvema 2024, 121.