Haohaoa Fakalaumālie ʻiate Ia
ʻOku ʻikai ʻuhinga ʻa e haohaoá ko e toe fakafoki fakatuʻasino mo fakaeloto ʻi he moʻuí ni. ʻOku tupu ʻa e haohaoá ʻi he tui mo e ului kia Sīsū Kalaisí.
Naʻe kalanga ha kau kilia ʻe toko hongofulu ki he Fakamoʻuí, “ʻAloʻofa mai kiate kimautolu.” Pea naʻe fakahoko ia ʻe Sīsū. Naʻá Ne talaange ke nau ō ki he taulaʻeikí, pea ʻi heʻenau ʻalú, naʻe fakamaʻa kinautolu mei he mahakí.
Pea ko e toko taha ʻiate kinautolu, ʻi heʻene vakai naʻe fakamoʻui iá, naʻá ne kalanga fakafetaʻi ki he ʻOtuá. Naʻá ne foki ki he Fakamoʻuí, ʻo fakatōmapeʻe ʻi Hono vaʻé, pea fakahā ʻa ʻene loto-houngaʻiá.
Pea naʻe folofola ʻa e Fakamoʻuí kiate ia naʻe loto-fakafetaʻí, “Kuo fakamoʻui koe ʻe hoʻo tuí.”
Naʻe fakamoʻui ʻe Sīsū Kalaisi ha kau kilia ʻe toko hongofulu. Ka ko e toko taha ko ia naʻe toe foki ki he Fakamoʻuí, naʻá ne maʻu ha meʻa lahi ange. Naʻe fakahaohaoaʻi ia.
Naʻe fakamoʻui fakatuʻasino ʻa e kau kilia ʻe toko hivá.
Ko e toko taha naʻe fakamoʻui fakatuʻasino pea fakahaohaoaʻi fakalaumālie.
ʻI he fakalaulauloto ki he talanoá ni, kuó u fifili pe ʻoku moʻoni ʻa e ʻuhinga fehangahangaí. Kapau ʻoku ʻikai tatau ʻa e fakamoʻuí mo e fakahaohaoaʻí, ʻe lava nai ʻo fakahaohaoaʻi fakalaumālie ha taha ʻiate Ia, kae teʻeki fakamoʻui fakatuʻasino mo fakaeloto?
ʻE fakamoʻui ʻe he ʻEiki Faifakamoʻuí ʻa hotau ngaahi faingataʻaʻiá kotoa—fakatuʻasino mo fakaeloto—ʻi Heʻene taimí. Ka ʻi he tatali ke fakamoʻuí, ʻe lava nai ʻo fakahaohaoaʻi ha taha?
ʻOku ʻuhinga nai ki he hā ke fakahaohaoaʻi fakalaumālié?
ʻOku tau haohaoa ʻia Sīsū Kalaisi ʻi heʻetau fakaʻaongaʻi ʻetau tauʻatāiná ke muimui kiate Ia ʻi he tuí, fakavaivai hotau lotó kiate Ia kae lava ke Ne liliu iá, tauhi ʻEne ngaahi fekaú, mo fokotuʻu ha vā fetuʻutaki fakafuakava mo Ia, ʻi he kātekina angavaivai mo ako mei he ngaahi faingataʻa ʻo e māmaní kae ʻoua kuo tau foki ki Hono ʻaó pea fakamoʻui ʻi he meʻa kotoa pē. ʻE lava ʻo fakahaohaoaʻi au lolotonga ʻeku tatali ki he fakamoʻuí, ʻo kapau ʻoku ou līʻoa kakato ʻi hoku vā fetuʻutaki mo Iá.
ʻOku ʻomi ʻe he tui kia Sīsū Kalaisí ʻa e ʻamanaki lelei. ʻOku ou maʻu ʻa e ʻamanaki leleí ʻi heʻeku fāifeinga ke haohaoá—ko ha haohaoa ʻoku tupu mei he tui kia Sīsū Kalaisí. ʻOku fakalahi ʻe he tui kiate Iá ʻa ʻeku ʻamanaki lelei ki he fakamoʻuí, pea ʻoku fakamālohia ʻeku tui kia Sīsū Kalaisí ʻe he ʻamanaki lelei ko iá. Ko ha sīpinga maʻongoʻonga ia.
Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí kia ʻĪnosi kuo “fakamaʻa” ia ʻe heʻene tuí. Naʻe hoko mai ʻa e fakahaohaoá ʻi he fakalaulauloto ʻa ʻĪnosi ki he ngaahi lea ʻa ʻene tamai ko Sēkopé, ko e palōfitá, ʻi heʻene holi lahi ke mahino ʻa e faingamālie ki he moʻui taʻengatá, ʻi heʻene tangi ki he ʻOtuá ʻi he lotu tāumaʻu. Pea ʻi he tuʻunga ko ia ʻo e loto-holí mo e loto-fakatōkilaló, naʻe ongo mai ʻa e leʻo ʻo e ʻEikí kiate ia, ʻo fakahā kuo fakamolemoleʻi ʻa ʻene ngaahi angahalá. Pea fehuʻi ʻe ʻĪnosi ki he ʻEikí, “ʻOku [fakahoko] fēfeeʻi ia?” Pea naʻe folofola ʻe he ʻEikí, “Ko e meʻa ʻi hoʻo tui kia Kalaisí, … kuo fakamaʻa koe tuʻunga ʻi hoʻo tuí.”
Fakafou ʻi heʻetau tui kia Sīsū Kalaisí, te tau lava ʻo feinga ke maʻa fakalaumālie lolotonga ʻetau tatali mo ʻamanaki lelei ki he fakamoʻui fakatuʻasino mo fakaelotó.
Tuʻunga ʻi he feilaulau fakalelei ʻa e Fakamoʻuí, pea ʻi heʻetau fakatomala moʻoní, ʻoku fakamoʻui kitautolu ʻe he Fakamoʻuí mei he angahalá, ʻo hangē ko ia naʻá Ne fakahoko kia ʻĪnosí. ʻOku fakakau foki mo ʻetau mamahí mo e loto-mamahí ʻi Heʻene Fakalelei taʻefakangatangatá.
Kae mahalo he ʻikai ke Ne lava ʻo ʻomi ʻa e fakamoʻui mei he puké mo e mahakí—ʻa e langa fakaesinó, ngaahi mahaki uesia ʻa e sōtia maluʻi ʻi he sinó hangē ko e uesia ʻo e neavé, kanisā, loto-hohaʻa, loto-mafasia, mo e alā meʻa pehē. ʻOku hoko ʻa e faʻahinga fakamoʻui ko iá ʻi he taimi ʻa e ʻEikí. Pea ʻi he taimi lolotongá, te tau lava ʻo fili ke fakahaohaoaʻi kitautolu ʻaki hono fakaʻaongaʻi ʻetau tui kiate Iá!
ʻOku ʻuhinga ʻa e fakahaohaoaʻí ke kakato. Hangē ko e kau taaupoʻou poto ʻe toko nima naʻe fonu ʻenau māmá ʻi he loló ʻi he haʻu ʻa e tangata taʻané, ʻe lava ke fakahaohaoaʻi kitautolu ʻia Sīsū Kalaisi ʻi heʻetau fakafonu ʻetau māmá ʻaki ʻa e lolo lelei ʻo e ului kiate Iá. ʻI he founga ko iá, ʻoku tau mateuteu ai ki he fakataipe ʻo e kātoanga kai ʻi he taʻané, ʻa ʻEne Hāʻele ʻAnga Ua Maí.
ʻI he talanoa fakatātaá, ko e kau taaupoʻou kotoa ʻe toko hongofulú naʻa nau ʻi he feituʻu totonú, ʻo tatali ki he tangata taʻané. Naʻa nau taki taha ōmai mo ha maama.
Ka ʻi he taimi naʻá Ne hāʻele mai aí, ʻi he taimi taʻeʻamanekina ʻi he tuʻuapoó, naʻe ʻikai maʻu ʻe he toko nima naʻe valé ha lolo feʻunga ki heʻenau māmá. Naʻe ʻikai ke fakamatalaʻi kinautolu naʻa nau faiangahala, ka naʻa nau vale. Naʻe ʻikai lava ʻa e valé ʻo teuteu feʻunga ke kei ulo pē ʻenau māmá ʻi he lolo ʻo e uluí.
Pea ko e tali ko ia ki heʻenau kole ke fakaʻatā ke nau hū ki he kātoanga kai ʻo e malí, naʻe talaange ʻe he tangata taʻané, “[ʻOku ʻikai te mou ʻilo au].”
ʻO ʻuhinga leva ia, naʻe ʻilo Ia ʻe he kau taaupoʻou poto ʻe toko nimá. Naʻa nau haohaoa ʻiate Ia.
Naʻe fonu ʻenau māmá ʻi he lolo mahuʻinga ʻo e uluí ʻa ia naʻe fakaʻatā ai ʻa e kau taaupoʻou potó ke nau hū ki he kātoanga kai ʻo e malí ʻi he tafaʻaki toʻomataʻu ʻo e tangata taʻané.
Hangē ko hono fakahaaʻi ʻe he Fakamoʻuí, “Ke [mou] tui faivelenga, ʻo lotu maʻu ai pē, pea teuteuʻi mo tutu [hoʻomou] māmá, pea ke ʻiate [kimoutolu] ʻa e lolo, koeʻuhí ke [mou] mateuteu ʻi he hāʻele mai ʻa e Tangata Taʻané.”
Kau Taaupoʻou Poto ʻe Toko Nimá, tā fakatātā ʻa Ben Hammond
Naʻe fokotuʻu kimuí ni ʻi he Temipale Sikueá ha tā tongitongi fakaʻofoʻofa ʻoku fakaʻaliʻali ai ʻa e Kau Taaupoʻou Poto ʻe Toko Nimá ʻi tuʻa pē ʻi he matapā ki he Fale ʻo e Fineʻofá pea ʻi mui pē ʻi he Temipale Sōlekí.
Ko ha tuʻuʻanga lelei ia ki hono fakatātaaʻi ʻo e talanoa fakatātaá. Koeʻuhí ʻi heʻetau fakahoko mo tauhi ʻa e ngaahi fuakavá, tautautefito ki he ngaahi fuakava ko ia ʻoku maʻu ʻi he fale ʻo e ʻEikí, ʻoku tau fakafonu ai ʻetau māmá ʻaki ʻa e lolo ʻo e uluí.
Neongo ko e kau fefine ʻoku nau fakafofongaʻi ʻa e kau taaupoʻou poto ʻe toko nimá ʻoku ʻikai ke nau vahevahe ʻa e lolo ʻo ʻenau uluí, ka ʻoku nau vahevahe ʻenau māmá ʻi heʻenau puke hake ʻenau maama ʻoku fonu ʻi he loló pea maamangiá. Ko e meʻa mahuʻingá, ʻoku fakahaaʻi ai ʻa ʻenau fetokoniʻakí—ʻa ʻenau pikipiki hama, ʻo fetākinima mo fesiofakí pea fakaafe atu ki he niʻihi kehé ke nau haʻu ki he māmá.
Ko hono moʻoní, “ko [kitautolu ʻa] e maama ʻo māmaní.” Naʻe fakahā ʻe he Fakamoʻuí:
“ʻOku ou fekau kiate kimoutolu ke mou hoko ko e maama ʻo e kakaí ni. Ko e kolo kuo fokotuʻu ʻi ha moʻunga ʻoku ʻikai faʻa fakapuli ia.
“ʻOku [tau] tutu koā … ha teʻelango pea tuku ia ki he lalo puhá? ʻIkai, ka ki he tuʻunga māmá, pea ʻoku ulo ia kiate kinautolu kotoa pē ʻoku ʻi he falé;
“Ko ia tuku ke ulo pehē hoʻomou māmá ʻi he ʻao ʻo e kakaí ni, koeʻuhi ke nau mamata ki hoʻomou ngaahi ngāue leleí pea tuku ʻa e fakafetaʻi ki hoʻomou Tamai ʻa ia ʻoku ʻi he langí.”
ʻOku fekauʻi kitautolu ke vahevahe ʻEne māmá. Ko ia ʻai ke fonu hoʻo māmá ʻi he lolo ʻo e ului kia Sīsū Kalaisí pea mateuteu ke tokangaʻi hoʻo māmá ke maamangia maʻu pē. Pea tuku leva ke ulo ʻa e maama ko iá. ʻI heʻetau vahevahe ʻetau māmá, ʻoku tau ʻomi ai ʻa e fakafiemālie ʻa Sīsū Kalaisí ki he niʻihi kehé, ʻoku fakaloloto ai ʻetau ului kiate Iá, pea lava ke tau haohaoa naʻa mo e lolotonga ʻetau tatali ki he fakamoʻuí. Pea ʻi heʻetau tuku ke ulo ngingila ʻetau māmá, te tau lava ʻo fiefia lolotonga ʻetau tatalí.
ʻOku ʻaonga ha sīpinga mei he folofolá ʻi hono fakamālohia ʻa e tefitoʻi moʻoni ko ia te tau lava ʻo haohaoa ʻi heʻetau ului kia Sīsū Kalaisi pea maʻu ʻa e mālohi meiate Iá, naʻa mo e lolotonga ʻetau tatali ki he fakamoʻuí.
Naʻe fepaki ʻa e ʻAposetolo ko Paulá mo ha faʻahinga faingataʻa—ko e meʻa naʻá ne fakamatalaʻi ko ha “tolounua ʻi he kakanó,” ʻa ia naʻá ne kole tuʻo tolu ki he ʻEikí ke toʻo. Pea naʻe folofola ʻa e ʻEikí kia Paula, “Ko ʻeku tokoní ʻe lahi maʻau: he kuo fakakakato ʻeku mālohí ʻi hoʻo vaivaí.” Pea naʻe pehē ai ʻe Paula:
“Ko ia te u fiefia lahi mo polepole … ʻi heʻeku ngaahi vaivaí, koeʻuhi ke nofoʻia au ʻe he mālohi ʻo Kalaisí.
“Ko ia ʻoku ou fiemālie ai ʻi he ngaahi vaivaí, … mo e ngaahi mamahí, koeʻuhí ko Kalaisi: he kau ka vaivai ʻoku ou toki mālohi.”
ʻOku fokotuʻu mai ʻe he sīpinga ʻa Paulá naʻa mo hotau vaivaí, ʻe lava ʻo fakahaohaoaʻi hotau mālohí ʻia Sīsū Kalaisi—ʻo ngaohi ke kakato. Ko kinautolu ko ia ʻoku fefaʻuhi mo e ngaahi faingataʻa ʻo e matelié, pea tafoki ki he ʻOtuá ʻi he tui ʻo hangē ko Paulá, te nau lava ʻo maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo hono ʻiloʻi ʻa e ʻOtuá.
Naʻe ʻikai fakamoʻui ʻa Paula mei hono faingataʻaʻiá, ka naʻá ne haohaoa fakalaumālie ʻia Sīsū Kalaisi. Pea naʻa mo ʻene faingataʻá, naʻe ulo ʻa e maama ʻo ʻene uluí mo e mālohi meia Sīsū Kalaisí pea naʻá ne fiefia. ʻI heʻene Tohi ki he Kakai Filipaí naʻá ne fakahā ai, “Fiefia maʻu ai pē ʻi he ʻEikí: ʻoku ou toe pehē, Fiefia.”
ʻE kāinga, ko e talí ko e ʻio, te tau lava ʻo haohaoa fakalaumālie, aʻu ki he lolotonga ʻetau tatali ke fakamoʻui fakatuʻasino mo fakaelotó. ʻOku ʻikai ʻuhinga ʻa e haohaoá ko e toe fakafoki fakatuʻasino mo fakaeloto ʻi he moʻuí ni. ʻOku tupu ʻa e haohaoá ʻi he tui mo e ului kia Sīsū Kalaisí pea ʻi hono tuku ke ulo ʻa e maama ʻo e ului ko iá.
“He ʻoku ui ʻa e tokolahi, ka ʻoku [fili ʻa e toko siʻi ke]fili.”
ʻE fakamoʻui fakatuʻasino mo fakaeloto ʻa e tokotaha kotoa pē ʻi he Toetuʻú. Ka te ke fili nai ʻi he taimí ni ke haohaoa ʻiate Ia?
ʻOku ou fakahā ʻi he fiefia, ʻoku ou ului ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí. ʻOku ou fāifeinga ke hoko ʻo haohaoa ʻiate Ia. ʻOku ou fakapapauʻi ʻe fakahoko ʻa e meʻa kotoa pē pea ʻe hoko mai ʻa e fakamoʻuí, ʻi Hono taimí, koeʻuhí ʻokú Ne moʻui.
Ko Mele Makitaliné ko ha fefine ia naʻe fakamoʻui ʻe Sīsū Kalaisi. Pea ko ha fefine ia naʻe haohaoa ʻia Sīsū Kalaisi. ʻI heʻene hoko ko e ākonga ʻa e Fakamoʻuí, naʻá ne muimui kiate Ia ʻi Kāleli kotoa mo tokoni kiate Ia.
Naʻá ne ʻi ai ʻi he lalo kolosí ko ha fakamoʻoni ki Heʻene pekiá.
Naʻá ne ʻalu ki Hono fonualotó ke fakakakato ʻa e ngaahi teuteu ki he telió pea ʻiloʻi ai kuo toʻo ʻa e maka tāpuní, pea naʻe pulia ʻa e sino ʻo e ʻEikí. Naʻe tangi ʻa Mele ʻi he fonualotó ʻi hono ʻeke ange, ʻuluaki ʻe he ongo ʻāngeló pea hoko ki he Fakamoʻuí Tonu, “Fefine, ko e hā ʻokú ke tangi aí? ko hai ʻokú ke kumí?”
Naʻe tangi ʻa Mele ʻo pehē, “Kuo nau ʻave hoku ʻEikí, pea ʻoku ʻikai te u ʻilo pe kuo nau tuku ki fē ia.”
Pea naʻe ui angaʻofa ʻa Sīsū kiate ia ʻi hono hingoá, “Mele.” Pea naʻá ne ʻiloʻi Ia pea tali loto-ʻapasia mai, “Lāponi … ʻEiki.”
ʻI he kikite ʻa ʻĪsaia ki he Fakamoʻuí, naʻá ne pehē, “Te ne fakaʻauha ʻaupito ʻa e maté ʻi he mālohi; pea ʻe holoholo ʻe he ʻEiki ko [e ʻOtuá] ʻa e ngaahi loʻimata mei he mata kotoa pē.”
Naʻe fakaʻatā ʻe Heʻene Toetuʻú ke holoholoʻi ʻa e loʻimata ʻo Melé. Ko e moʻoni te Ne holoholoʻi foki mo ho loʻimatá.
Ko Mele ʻa e fuofua fakamoʻoni ki he Fakamoʻui kuo toetuʻú. Pea ko ia naʻá ne fuofua fakamoʻoniʻi ki he niʻihi kehé ʻa e meʻa naʻá ne mamata ki aí.
ʻOku ou tānaki fakatōkilalo atu ʻeku fakamoʻoní kia Mele. Kuó Ne toetuʻu. ʻOku moʻui ʻa Sīsū Kalaisi. ʻE faifai pea fakamoʻui fakatuʻasino mo fakaeloto ʻa e kakai kotoa pē, ʻiate Ia. Pea ʻi he tatali ki he fakamoʻui ko iá, ʻe hanga ʻe he tui ki he ʻEiki Faifakamoʻuí ʻo ngaohi kitautolu ke tau haohaoa fakalaumālie. ʻI he huafa ʻo Sīsū Kalaisí, ʻēmeni.