Jolomil ch’utub’aj-ib’
Li k’uub’anb’il na’leb’ re uxtaan
Jolomil ch’utub’aj-ib’ re abril 2025


11:6

Li k’uub’anb’il na’leb’ re uxtaan

Li Qaawa’ a’an aj uxtaan, ut li na’leb’ li kixk’uub’ li qaChoxahil Yuwa’ chirix li qakolb’al, a’an jun na’leb’ re uxtaan.

Lix b’oqom jun li profeet

Sa’ li abril xnume’, chirix naq kiyeeman resil naq li Iglees toje’ kixloq’ li santil ochoch re Kirtland, li Awa’b’ej Nelson kooxb’oq chixtz’ilb’al rix li tij yeeb’il sa’ lix q’axtesinkil li santil ochoch re Kirtland, li tz’iib’anb’il sa’ li tasal 109 re li Tzol’leb’ ut Sumwank. Li tij a’an, chan li Awa’b’ej Nelson, “a’an jun ch’olob’anel na’leb’ li naxye chan ru naq li santil ochoch naxk’e qamusiq’ejil wankilal re xnumsinkileb’ li ch’a’ajkilal sa’ roso’jikeb’ li kutan a’in.”

Nawoyb’eni naq xetaw eena’leb’ sa’ li tasal 109 li xchaab’ilob’resi lee yu’am. Sa’ li ewu a’in, tinwotz wiib’ oxib’ li na’leb’ kink’ul laa’in naq kinb’aanu li kixye li qaprofeet. Li tuqtuukilal li kiweek’a naq yookin chaq chi tzolok kixk’e chinjultika naq li Qaawa’ a’an aj uxtaan, ut naq li na’leb’ li kixk’uub’ li qaChoxahil Yuwa’ chirix li qakolb’al, a’an jun na’leb’ re uxtaan.

Eb’ li toje’ b’oqb’ileb’ jo’ misioneer naru neke’k’anjelak sa’ li santil ochoch

Jo’ maare ak nekenaw, “tz’aamanb’il naq eb’ li toje’ b’oqb’ileb’ jo’ misioneer te’xk’ul li loq’laj tiqib’aak sa’ junpaat ut naq te’wulaq sa’ li santil ochoch chi kok’ aj xsa’, jo’ naru chiruheb’.” Chirix naq te’xk’ul li loq’laj tiqib’aak, te’ruuq “chi k’anjelak jo’ aj k’anjenel sa’ li santil ochoch naq maji’ neke’xtikib’ lix k’anjel sa’ li mision.”

Li k’anjelak sa’ li santil ochoch rub’elaj naq na’ux li xik sa’ li mision, k’a’jo’ naq taarosob’tesiheb’ li misioneer naq neke’xtaw xna’leb’ chirixeb’ li sumwank re li santil ochoch rub’elaj naq te’xye resil li rosob’tesihomeb’ li sumwank a’an chiru li ruchich’och’.

A’ut naq kintz’il rix li tasal 109, kintzol naq, sa’ li santil ochoch, li Dios naxk’e xkomon chik li wankilal reheb’ li ak’ misioneer—ut qe ajwi’ laa’o chiqajunilo. Sa’ li tij re q’axtesink, li kik’utb’esiman chiru, li profeet aj Jose Smith kixye: “Naq ebʼ laa moos teʼelq chaq saʼ laa wochoch … re xchʼolobʼankil xyaalal laa kʼabʼaʼ,” “teʼqʼunobʼresiiq li raam” chixjunilebʼ li tenamit—“li ani xninqalebʼ ru re li ruchichʼochʼ” jo’eb’ ajwi’ “chixjunilebʼ li nebʼaʼ, li maakʼaʼebʼ wan re, ut li tawasinbʼilebʼ.” A’an kixtz’aama naq “lix kawilebʼ xjolom taaʼeeleliq chaq chiru li yaal, ut ebʼ laa tenamit teʼxtaw usilal saʼ rilobʼaalebʼ chixjunil; re naq chixjunil lix maril li ruchichʼochʼ teʼxnaw naq laaʼo, laa moos xqabʼi lix yaabʼ aakux, ut naq laaʼat xoohaataqla.”

A’an a’in li nayeechi’iman reheb’ li ak’ misioneer—naq xkawilal li jolom “taaʼeeleliq chaq chiru li yaal,” ut naq “teʼxtaw usilal saʼ rilobʼaalebʼ chixjunil,” re naq li ruchich’och’ tixnaw naq li Qaawa’ xtaqlan reheb’. Laa’o ajwi’ naqaj ru osob’tesiik chi jo’kan. K’a’jo’aq raj naq too’osob’tesiiq wi te’q’unob’resiiq li raameb’ li qas qiitz’in naq wanko rik’ineb’. Li tij re q’axtesink ink’a’ naxye chi ch’olch’o chan ru naq li wank sa’ li santil ochoch tixq’unob’resi li raameb’, a’b’an nink’oxla naq taak’ulmanq a’an a’ yaal jo’ chanru naq’unob’resiik li qaam laa’o sa’ li rochoch li Qaawa’ naq nokojayaliik rik’in li Kristo ut li ruxtaan a’an.

Li Qaawa’ kixsume lix tz’aam laj Jose Smith re xk’ulb’al li ruxtaan

Naq kintz’il rix li tij re xq’axtesinkil li santil ochoch re Kirtland, kink’e ajwi’ reetal naq laj Jose kixtz’aama li uxtaan—choq’ reheb’ li komon sa’ li Iglees, li ani xik’ neke’ril li Iglees, laj jolominel sa’ xb’een li tenamit, eb’ lix tenamitul li ruchich’och’. Ut kixtz’aama ajwi’ naq taajultiko’q a’an re li Qaawa’ ut naq taaruxtaana ru li xEmma ut eb’ lix kok’al.

K’a’jo’ tana naq kisaho’ xch’ool laj Jose, naq jun xamaan chik chirix a’an, sa’ li Paswa re li 3 re abril re 1836, sa’ li santil ochoch re Kirtland, li Kolonel kixk’ut rib’ chiru a’an ut laj Oliver Cowdery, ut, jo’ tz’iib’anb’il sa’ li tasal 110 re li Tzol’leb’ ut Sumwank, kixye: “Laaʼin xinkʼulubʼa li ochoch aʼin, ut lin kʼabʼaʼ taawanq arin; ut laaʼin tinkʼutbʼesi wibʼ chiru lin tenamit rikʼin uxtaan saʼ li ochoch aʼin.” Ak re naq lix yeechi’inkil li uxtaan a’an jwal kixtoch’ xch’ool laj Jose. Ut jo’ kixye li Awa’b’ej Nelson sa’ li abril xnume’, li yeechi’ink a’an “nak’anjelak sa’ chixjunileb’ li santil ochoch wankeb’ anajwan.”

Xtawb’al li uxtaan sa’ li rochoch li Qaawa’

Chiqajunilo naru taqataw li uxtaan sa’ li rochoch li Qaawa’. Yaal ut a’an chalen chaq naq li Qaawa’ kixtaqlaheb’ laj Israel chixyiib’ankil jun muheb’aal ut chixk’eeb’al lix tz’apb’al li kaax re sumwank tz’aqal sa’ xyi. Sa’ li santil ochoch, uxtaan naqataw sa’eb’ li sumwank noko’ok wi’. Eb’ li sumwank a’an, rochb’een li sumwank re li kub’iha’, nokohe’xb’ak’ rik’in li Yuwa’b’ej ut li K’ajolb’ej, ut nokohe’xtenq’a, jo’ kixye li Awa’b’ej Nelson, chixk’ulb’al “li rahok ut li uxtaan k’a’jo’ xninqaleb’ ru … a’an li hesed nayeeman re” sa’ Hebreo.

Uxtaan naqataw naq nokotz’ape’ sa’ junajil rik’ineb’ li qajunkab’al chi junelik. Jo’kan ajwi’, sa’ li santil ochoch naqataw ru chi saqen wi’chik ru naq li yo’ob’tesink, li t’ane’k, lix mayej li Kolonel re xtojb’al qix, ut li sutq’iik wi’chik rik’in li qaChoxahil Yuwa’—relik chi yaal, li junjunq xcha’alil li k’uub’anb’il na’leb’ re li kolb’a-ib’—a’an li uxtaan k’utb’esinb’il. Naru naqaye naq li k’uub’anb’il na’leb’ re li kolb’a-ib’ a’an jun na’leb’ re sahil ch’oolejil xb’aan naq a’an jun “kʼuubʼanbʼil naʼlebʼ re uxtaan.”

Xsik’b’al lix kuyb’al qamaak naxkanab’ chi chalk li Santil Musiq’ej

Ninb’antioxi naq sa’ li tasal 110 li Qaawa’ kixye naq a’an tixk’ut rib’ rik’in uxtaan sa’eb’ lix santil ochoch. Ninb’antioxi ajwi’ naq k’utb’esinb’il aran chan ru naq li Qaawa’ tixk’ut rib’ rik’in uxtaan naq laa’o, jo’ laj Jose Smith, naqatz’aama li ruxtaan.

Lix tz’aam laj Jose Smith chirix li uxtaan sa’ li tasal 109 maawa’ xb’een wa naq lix tz’aam kixk’e a’an chixk’ulb’al li k’utb’esinb’il na’leb’. Sa’ li loq’laj k’iche’, li ch’ajom aj Jose kitijok re xnawb’al b’ar wan li Iglees li tz’aqal yaal, a’ut kixye ajwi’ naq “kirelaji chiru li Qaawa’ naq taaruxtaana ru, xb’aan naq maa’ani chik taaruuq taak’ehoq uxtaan re.” Kiteeli li rokeb’aal choxa xb’aan naq laj Jose kixk’e reetal naq naraj ru li uxtaan ka’ajwi’ naru nak’ehok li Qaawa’. Oxib’ chihab’ chik chirix a’an, li anjel aj Moroni kixk’ut rib’ chirix naq laj Jose “kitijok ut kitzʼaaman chiru li Nimajwal Dios re tixkuy chixjunil lix maak ut lix majelal xnaʼlebʼ.”

Naqak’e reetal sa’eb’ li loq’laj hu naq li k’utb’esinb’il na’leb’ nachal chi kok’ aj xsa’ chirix naq natz’aaman li uxtaan. Laj Enos kirab’i lix yaab’ xkux li Qaawa’ ka’ajwi’ chirix naq kixtz’aama naq taakuye’q lix maak. Ki’ok chi jalaak xch’ool lix yuwa’ li rey aj Lamoni naq a’an kixye, “Laaʼin tinqʼaxtesi chixjunil lin maak re xnawbʼal aawu.” Maare ink’a’ taqak’ul xninqal ru sachb’a-ch’oolej jo’eb’ a’an, a’b’an choq’ reheb’ li ch’a’aj chiruheb’ xk’eeb’al reetal lix sumenkileb’ lix tij, naru naq a’an li xsik’b’al li ruxtaan li Qaawa’ li taatenq’anq reheb’ chireek’ankil lix toch’om li Santil Musiq’ej.

Xtz’ilb’al rix li ruxtaan li Dios naxk’e chiqataw qanawom chirix lix Hu laj Mormon

Jun na’leb’ jo’ a’an nak’utman chi chaab’il sa’ Moroni 10:3–5. Wan naq naqak’os ru li raqal a’in re xk’utb’al naq rik’in li tijok chi anchal ch’oolej, naru naqanaw ma tz’aqal yaal lix Hu laj Mormon. A’b’an sa’ xk’osb’al ru li na’leb’ a’in, maare naqatz’eq xwankil li uxtaan. K’ehomaq reetal li naxye laj Mormon: “Nawaj relajinkil cheru, naq joʼqʼe teeril li kʼaʼaq re ru aʼin, … naq chijultikoʼq eere chanru ruxtaanal chaq li Qaawaʼ choqʼ rehebʼ li ralal xkʼajolebʼ li winq, chalen chaq xyoʼobʼtesinkil laj Adan toj reetal ajwiʼ xqʼehil naq teekʼul li kʼaʼaq re ru aʼin, ut chetzʼil rix saʼ eechʼool.”

Laj Moroni moko ka’ajwi’ ta nokorelaji naq taqil li k’a’aq re ru a’in—li tz’iib’anb’il esil li ok chaq re chixtz’apb’al—nokorelaji aj b’an wi’ naq taqatz’il rix sa’ li qach’ool li k’a’ru naxk’ut lix Hu laj Mormon chirix “chanru ruxtaanal chaq li Qaawaʼ choqʼ rehebʼ li ralal xkʼajolebʼ li winq.” Xtz’ilb’al rix li ruxtaan li Qaawa’ nokoxkawresi re naq “toopatzʼoq re li Dios, li Junelik Yuwaʼbʼej, saʼ lix kʼabʼaʼ li Kristo, ma inkʼaʼ yaal li kʼaʼaq re ru aʼin.”

Naq naqatz’il rix lix Hu laj Mormon, maare taqapatz’: Ma tz’aqal yaal, jo’ kixye laj Alma, naq lix k’uub’anb’il na’leb’ li Dios re uxtaan naxk’e chi wakliik chi yo’yo chixjunileb’ li yo’lajenaqeb’ chaq sa’ li ruchich’och a’in, ut re naq “te’kʼojobʼamanq wiʼchik saʼ xxaqalil chi tzʼaqal re ru”? Ma yaal li kixye laj Amulek—ma yaal naq li ruxtaan li Kolonel naru chixk’eeb’al chixjunilli k’a’ru elajinb’il xb’aan li tiik ruhil na’leb’, li tento raj taqatoj, ut naru “chixsutinkil qix rikʼin ruqʼ li koleʼk”?

Ma yaal, jo’ kixye laj Alma, naq li Kristo kixk’ul rahilal sa’ xk’ab’a’ li qamaak, jo’ ajwi’ li “qarahilal ut qachʼaʼajkilal,” re naq “taaruuq tixnaw … chanru xkʼeebʼal xtenqʼankilebʼ lix tenamit joʼ chanru xmajelal lix kawilalebʼ”? Ma yaal naq q’axal aj uxtaan li Qaawa’, jo’ kixye li rey aj Benjamin, jo’kan naq, chi maajo’ nimal xtz’aq, kixtoj rix “lix maakebʼ … li xeʼkam chi inkʼaʼ nekeʼxnaw li naraj li Dios chirixebʼ, malaj li keʼmaakobʼk chi maakʼaʼebʼ xnawom”?

Ma yaal, jo’ kixye laj Lehi, naq “laj Adan kitʼaneʼ re naq teʼwanq li winq; ut nekeʼwan li winq re naq teʼwanq xsahilebʼ xchʼool”? Ut ma tz’aqal yaal, jo’ kixye laj Abinadi rik’in raatin laj Isaias, naq li Jesukristo “kitochʼeʼ saʼ xkʼabʼaʼ li qʼetok aatin kiqabʼaanu laaʼo, kiteneʼ saʼ xkʼabʼaʼ li qamaaʼusilal; li chʼiilank koowan wiʼ saʼ tuqtuukilal kiwan saʼ xbʼeen aʼan; ut rikʼin li rapleek kixkʼul aʼan, nokokʼirtesiik”?

Ma tz’aqal yaal naq k’a’jo’ xnimal li ruxtaan lix k’uub’anb’il na’leb’ li Yuwa’b’ej, jo’ k’utb’il sa’ lix Hu laj Mormon? Ninch’olob’ naq tz’aqal yaal a’an, ut naq tz’aqal yaal li k’a’ru k’utb’il chirix li uxtaan sa’ lix Hu laj Mormon.

A’ut, ninnaw naq wankeb’ eere, us ta yookex chi ilok ut tijok rik’in paab’aal, li ch’a’aj cheru xk’eeb’al chi uxmank lix yeechi’ihom laj Moroni naq li qaChoxahil Yuwa’ “tixkʼutbʼesi cheru li yaal chirix, rikʼin lix wankil li Santil Musiqʼej.” Ninnaw naq ch’a’aj a’an xb’aan naq kinnumsi, naab’al chihab’ chaq, naq sa’ xtiklajik ink’a’ kink’ul sa’ junpaat ut chi ch’olch’o ru xsumenkileb’ lin tij chirix li nawil sa’ lix Hu laj Mormon.

Wi a’an ajwi’ laa ch’a’ajkilal laa’at, nakatinb’oq chixtaaqenkil li raatin laj Moroni naq taatz’il rix chan ru naq lix Hu laj Mormon naxk’ut “chanru ruxtaanal chaq li Qaawaʼ choqʼ rehebʼ li ralal xkʼajolebʼ li winq.””? Jo’ kinnumsi laa’in, nawoyb’eni naq sa’ xb’aanunkil a’an, lix tuqtuukilal li Santil Musiq’ej taa’ok sa’ laa waam, ut tatruuq chixnawb’al, chixpaab’ankil, ut chireek’ankil naq lix Hu laj Mormon ut li k’uub’anb’il na’leb’ re uxtaan li naxk’ut, a’an tz’aqal yaal.

Ninb’antioxi naq li Yuwa’b’ej kixk’uub’ jun na’leb’ re uxtaan, ut naq li Kolonel kiwan xch’ool chixk’anjelankil. Ninnaw naq a’an tixk’utb’esi rib’ rik’in uxtaan sa’ lix santil ochoch ut sa’ li qayu’am, wi taqasik’ ru a’an. Sa’ xk’ab’a’ li Jesukristo, amen.

Eb’ li raqalil

  1. Russell M. Nelson, “Chisaho’q aach’ool chirix li maatan reheb’ lix laawil li tijonelil,” Jolomil ch’utub’aj-ib’ re abril 2024.

  2. Russell M. Nelson, “Chisaho’q aach’ool chirix li maatan reheb’ lix laawil li tijonelil.”

  3. Jolomil K’anjenel Hu: Li k’anjelak sa’ Lix Iglees li Jesukristo reheb’ laj Santil Paab’anel sa’ Roso’jikeb’ li Kutan, 24.5.1, Biblioteca del Evangelio.

  4. Jo’ chixjunileb’ li osob’tesink re li santil ochoch, li Dios tixk’eheb’ li osob’tesink a’in a’ yaal jo’ chanru neke’qapaab’ li sumwank noko’ok wi’ sa’ li santil ochoch. Chi’ilmanq Russell M. Nelson, “Li numtaak sa’ xb’een li ruchich’och’ ut xtawb’al li hilob’aal,” Jolomil ch’utub’aj-ib’ re octubre 2022: “Chixjunil ani li te’ok sa’ sumwank … sa’ li santil ochoch—ut li te’paab’anq reheb’—jwal teeb’il wi’chik lix wankil li Jesukristo chiruheb’.”

    K’oxla ajwi’ li kixye li Xb’eenil Awa’b’ejil chirix roksinkil li loq’laj aq’ej re li santil ochoch: “Naq nakapaab’eb’ laa sumwank, jo’ li santil usilal re roksinkil li loq’laj aq’ej jo’ chaq’rab’inb’il sa’ li k’ojob’anb’il k’anjel re li iniciatoria, taak’ul xkomon li ruxtaan, lix kolb’al, lix metz’ew, ut lix wankil li Kolonel” (Jolomil K’anjenel Hu, 26.3.3.2; tiqb’il xkawil li aatin).

  5. Tzol’leb’ ut Sumwank 109:55–57.

  6. Chi’ilmanq Russell M. Nelson, “Li Qaawa’ Jesukristo taak’ulunq wi’chik,” Jolomil ch’utub’aj-ib’ re octubre 2024: “A’an a’in lin yeechi’ihom choq’ eere laa’ex: Yalaq ani nasik’ok re li Jesukristo chi anchal xch’ool, tixtaw a’an sa’ li santil ochoch. Teereek’a li ruxtaan a’an.”

  7. Chiʼilmanq Tzolʼlebʼ ut Sumwank 109:34: “Chawuxtaana ru li tenamit aʼin, ut rikʼin naq chixjunilebʼ li winq nekeʼmaakobʼ, chakuy li qʼetok aatin re laa tenamit ut chisachmanq reetalil aʼan chi junelik.”

  8. Chi’ilmanq Tzol’leb’ ut Sumwank 109:50.

  9. Chi’ilmanq Tzol’leb’ ut Sumwank 109:54. Laj Jose kixpatz’ ajwi’ re li Qaawa’ “naq taaruxtaanahebʼ ru li ralal xkʼajol laj Jakob, re naq Jerusalen, chalen saʼ li hoonal aʼin, taaʼok chi tojeʼk rix; ut li iiqlebʼ re li moosil taaʼok chi toqeʼk chaq chirix lix junkabʼal laj David; ut ebʼ li ralal xkʼajol laj Juda teʼok chi sutqʼiik saʼebʼ li chʼochʼ li kakʼe re laj Abraham, lix yuwaʼebʼ” (Tzol’leb’ ut Sumwank 109:62–64).

  10. Chi’ilmanq Tzol’leb’ ut Sumwank 109:68.

  11. Chi’ilmanq Tzol’leb’ ut Sumwank 109:69. Li Diccionario Oxford de inglés naxye naq uxtaan a’an “li kuyuk ut li toq’ob’ank-u li nak’utman chiru li ani maak’a’ xwankil” (“mercy,” oed.com). Li uxtaan, jo’ li usilal, a’an jun xk’utb’esinkil lix rahom ut lix chaab’ilal li Dios—lix hesed. Lix k’anjel li uxtaan a’an risinkil jun tojb’a-maak qak’ulub’ chixk’ulb’al, li usilal a’an naq li Dios naxk’e jun qosob’tesinkil ink’a’ qak’ulub’ chixk’ulb’al.

  12. Tzol’leb’ ut Sumwank 110:7.

  13. Sa’ jun xk’utb’esinkil li uxtaan, kiyehe’ re laj Jose ut laj Oliver, “Kʼehomaq reetal, kuybʼil lee maak; laaʼex chʼajbʼilex chiwu; joʼkan ut, taqsihomaq lee jolom ut chisahoʼq saʼ eechʼool.” (Tzol’leb’ ut Sumwank 110:5).

  14. Russell M. Nelson, “Chisaho’q aach’ool chirix li maatan reheb’ lix laawil li tijonelil.” Li Awa’b’ej Nelson kixye, “Nekexinb’oq chixtz’ilb’al rix xyaalalil lix yeechi’ihom li Qaawa’ sa’ lee yu’am.”

  15. Chi’ilmanq Bible Dictionary, “Tabernacle”: “Sa’ li na’ajej q’axal sant wan jun ajwi’ li k’anjeleb’aal: li Kaax re li Sumwank. … Sa’ xb’een li kaax wan lix tz’apb’al. Li tz’apleb’ sa’ xb’een li kaax, a’an jun altar kiq’axtesiman wi’ li mayej q’axal nim k’eeb’il sa’ xchaq’rab’eb’ laj Judio. Sa’ xb’een a’an kirachrachiik xkik’el li mayej chirix xmaakeb’ li tenamit sa’ lix kutankil lix tojb’al rix li maak (Levitico 16:14–15). Li tz’apleb’ a’an li na’ajej taak’utb’esimanq wi’ lix loq’alil li Dios (Exodo 25:22).”

  16. Russell M. Nelson, “El convenio sempiterno,” Liahona, octubre 2022, 5. Jo’ naxye li Awa’b’ej Nelson, li aatin hesed maak’a’ xjuntaq’eetil sa’ li Ingles, a’b’an a’an najaltesiman ru chi kok’ aj xsa’ sa’ li Najter Chaq’rab’ jo’ uxtaan. Natawman li aatin hesed 248 sut sa’ li Najter Chaq’rab’ (Versión King James), ut re xjaltesinkil ru na’oksiman uxtaan 149 sut, xchaab’ilal ch’oolej 40 sut, ut chaab’ilal aj rahonel 30 sut (chi’ilmanq Blue Letter Bible, blueletterbible.org/lexicon/h2617/kjv/wlc/0-1/).

  17. Chi’ilmanq Jolomil K’anjenel Hu, 27.2. Li Kolonel kixk’ut chiqu naq maa’ani naxik rik’in li Yuwa’b’ej, wi ink’a’ ta sa’ xk’ab’a’ a’an (chi’ilmanq Jwan 14:6). Sa’ li Tzol’leb’ ut Sumwank, li Kolonel kixye a’in chirix lix tz’aam sa’ qak’ab’a’ laa’o:

    “Ab’ihomaq li ani wan choq’ aj aatinanel cherix chiru li Yuwa’b’ej, li yoo chi aatinak sa’ eek’ab’a’ chiru—

    “Li naxye: At inYuwa’, k’e reetal lix rahil ut lix kamik li ani maajun maak kixb’aanu, li kisaho’ wi’ chi tz’aqal aach’ool; k’e reetal lix kik’el laa Walal li kihoyman, lix kik’el li ani kak’e re naq laa’at ajwi’ nimanb’ilaq aaloq’al;

    “Joʼkan ut, at inYuwaʼ, chakolebʼ xyuʼam li was wiitzʼin aʼin li nekeʼpaabʼank re lin kʼabʼaʼ, re naq taaruuq teʼchalq wikʼin ut teʼwanq xyuʼam chi junelik” (Tzolʼlebʼ ut Sumwank 45:3–5).

  18. Li Awa’b’ej Jeffrey R. Holland kixye, “Ak re naq li k’a’ru jwal nawulak chiru li Dios chirix li wank jo’ Dios, a’an xk’eeb’al li uxtaan, ut tz’aqal reheb’ li ink’a’ neke’royb’eni ut li neke’reek’a naq moko k’ulub’ejeb’ ta chixk’ulb’al” (“Los obreros de la viña,” Liahona, mayo 2012, 33). Chi’ilmanq ajwi’ Tzol’leb’ ut Sumwank 128:19: “Anajwan, kʼaʼru naqabʼi saʼ li evangelio li xqakʼul? Jun xyaabʼ xkux li sahil chʼoolejil! Jun xyaabʼ kuxej aj uxtaan chalenaq chaq saʼ choxa; ut jun xyaabʼ xkux li yaal elenaq chaq saʼ li chʼochʼ; sahil esilal choqʼ rehebʼ li kamenaq; jun xyaabʼ xkux li sahil chʼoolejil choqʼ rehebʼ li yoʼyo ut ebʼ li kamenaq; sahil esilal re nimla sahil chʼoolejil.”

  19. Alma 42:15. Li uxtaan k’ojk’o sa’ xyi li k’uub’anb’il na’leb’ re li kolb’a-ib’ chalen chaq xtiklajik. Oxib’eb’ li raqal sa’eb’ li loq’laj hu neke’xch’olob’ a’in. Laj Nefi naxraq li xb’een ch’ol sa’ lix Hu laj Mormon chi jo’ka’in, “Kʼehomaq reetal, laaʼin, aj Nefi, tinkʼut cheru naq ebʼ lix qʼunil uxtaan li Qaawaʼ wankebʼ saʼ xbʼeenebʼ chixjunilebʼ li kixsikʼ ru, saʼ xkʼabʼaʼ lix paabʼaalebʼ, re xkʼeebʼal xkawilebʼ xmetzʼew toj reetal naq teʼwanq xwankil chi koleʼk” (1 Nefi 1:20).

    Sa’ Exodo 34:6, li Qaawa’ naxyaab’asi xk’ab’a’ re laj Moises jo’ “li Qaawa’, Dios aj uxtaan ut tuulan, li nab’ayk chi josq’o’k ut maaka’ch’in lix rahom ut lix tiikilal xch’ool.” Wankeb’ li neke’xye naq maare a’an a’in li raqal li oksinb’il xb’aaneb’ li profeet sa’ li Najter Cha’qrab’ jwal wi’chik chiru yalaq k’a’ chi raqal sa’ li Najter Chaq’rab’ (chi’ilmanq, Bible Project, “The Most Quoted Verse in the Bible,” bibleproject.com/podcast/most-quoted-verse-bible/).

    Sa’ li Ak’ Chaq’rab’, sa’ lix hu laj Lukas, chijultiko’q aawe naq laj Sakarias “mem chik kikana ut ink’a’ kiruhan chi aatinak” xb’aan naq ink’a’ kixpaab’ li raatin li anjel naq li xElisabet taarala junaq xyum sa’ xtiixilal, ut a’anaq laj Jwan aj Kub’sihom Ha’ (Lukas 1:20). Naq kiru wi’chik chi aatinak laj Sakarias, a’an “kinujak chi Santil Musiq’ej,” ut naq xb’een wa kijultikaman chi k’utk’u naq ak xwulak xhoonal naq taachalq li Mesias, a’an ki’aatinak jo’ profeet ut kixye naq li Qaawa’ taachalq “rik’in ruxtaanankil ru li qana’ qayuwa’, jo’wi’ rik’in xnaqik sa’ xch’ool lix santil Sumwank ut li jurament li kixb’aanu rik’in laj Abraham li qayuwa’” (Lukas 1:67, 72–73; tiqb’il xkawil li aatin).

  20. Ensayos sobre Temas del Evangelio, “Relatos de la Primera Visión,” Biblioteca del Evangelio; chi’ilmanq li relato re 1832.

  21. Jose Smith—Resilal 1:29. Sa’ Tzol’leb’ ut Sumwank 20:5–6 natz’iib’aman ajwi’ k’a’ru xk’anjel li jalb’a-k’a’uxlej sa’eb’ li k’utb’esinb’il matk’ a’in. Laj Jose kixye naq “mixkʼoxla anihaq naq kiwan saʼ inbʼeen junaq maak li nim malaj li qʼaxal yibʼ ru,” a’b’an a’an “kokʼ aj xsaʼ kireekʼa naq wan tojbʼa-maak saʼ xbʼeen xbʼaan lix qʼunal xmetzʼew ut lix majelal” ut kiraj ru xkuybʼal xmaak (Jose Smith—Resilal 1:28, 29).

  22. Chiʼilmanq Enos 1:1–8.

  23. Alma 22:18. Lix tz’aam laj Alma, “At Jesus, Ralal li Dios, chawuxtaana wu,” kixseeb’ob’resi li raalil re rahilal (chi’ilmanq Alma 36:17–20). Li Awa’b’ej Jeffrey R. Holland kixye a’in chirix lix tz’aam laj Alma: “Maare li tij a’an, us ta ka’ch’in li roq, a’an li tij q’axal nim xwankil naru nayaab’asiman sa’ jun ruchich’och’ li t’anenaq. Maak’a’ naxye li tij naqak’e, maak’a’ naxye k’a’ru naqaj ru, chixjunileb’ neke’sutq’i sa’ li tz’aam a’an: “At Jesus, Ralal li Dios, chawuxtaana wu” (Our Day Star Rising: Exploring the New Testament with Jeffrey R. Holland [2022], 170–171).

  24. Li Elder Kyle S. McKay kixye, “Rik’in naq kiwan li jalb’a-k’a’uxlej sa’ xyu’am laj Jose rajlal, nintaw inmetz’ew re naq tinjiloq “chi tuqtuuq inch’ool rub’el roq wan wi’ li usilal; [re naq] chi jo’kan tink’ul li ruxtaan” (“Li winq li ki’aatinak rik’in li Jehova,” Jolomil ch’utub’aj-ib’ re octubre 2024).

  25. Moroni 10:3.

  26. Lix tz’aam laj Moroni a’an xraqik li raatin laj Nefi sa’ xtiklajik lix Hu laj Mormon, b’ar wi’ naxye k’a’ut naq natz’iib’ak chiruheb’ li perel ch’iich’: “K’ehomaq reetal, laaʼin, aj Nefi, tinkʼut cheru naq ebʼ lix qʼunil uxtaan li Qaawaʼ wankebʼ saʼ xbʼeenebʼ chixjunilebʼ li kixsikʼ ru, saʼ xkʼabʼaʼ lix paabʼaalebʼ, re xkʼeebʼal xkawilebʼ xmetzʼew toj reetal naq teʼwanq xwankil chi koleʼk” (1 Nefi 1:20).

  27. Moroni 10:4.

  28. Chi’ilmanq Mormon 9:13.

  29. Alma 40:23: “Li aamej taakʼojobʼaaq wiʼchik rikʼin li tzʼejwalej, ut li tzʼejwalej rikʼin li aamej; relik chi yaal, ut li junjunq chi chaʼalej ut bʼasalilej taakʼojobʼaaq rikʼin lix tzʼejwalej, relik chi yaal, moko taasachq ta yal ta jun rismal jolomej; chixjunil bʼan li kʼaʼaq re ru taakʼojobʼamanq wiʼchik saʼ tzʼaqal xxaqalil chi tzʼaqal re ru.”

  30. Alma 34:16. Naq naqak’oxla chanru ruxtaanal li Qaawa’, maare taqajach ru li usilal rik’in li tiikilal—ut taqak’oxla naq ka’ajwi’ li ruxtaan aj rahonel li qaChoxahil Yuwa’ naru nanumta sa’ xb’een li tiikilal. A’b’an laj Alma kixye, “Inkʼaʼ raj taaruuq taakʼeheʼq chi uxmank li kʼuubʼanbʼil naʼlebʼ re uxtaan wi ta inkʼaʼ taaʼuxq jun xtojbʼal rix li maak; joʼkan naq li Dios ajwiʼ naxtoj rix lix maak li ruchichʼochʼ, re xkʼeebʼal chi uxmank li kʼuubʼanbʼil naʼlebʼ re uxtaan, re xkʼeebʼal joʼ nimal elajinbʼil xbʼaan li tiik ruhil naʼlebʼ, re naq li Dios aʼanaq jun li Dios tzʼaqal re ru ut tiik xnaʼlebʼ, ut joʼkan ajwiʼ jun li Dios aj uxtaan” (Alma 42:15); tiqbʼil xkawil li aatin).

    Xjunes lix rahom aj uxtaan li Kolonel ink’a’ kiru chiqakolb’al. A’an b’an lix k’ulb’al li rahilal li elajinbʼil xbʼaan li tiik ruhil naʼlebʼ li nakolok qe. Ink’a’ ninye naq moko nim ta ru lix rahom. Relik chi yaal naq xb’aan lix rahom choq’ qe—ut li rajom chixb’aanunkil li rajom li Yuwa’b’ej, li nokoxra ajwi’—naq kixk’e chixk’ulb’al li rahilal (chi’ilmanq Jwan 3:16; Tzol’leb’ ut Sumwank 34:3). A’b’an moko xjunes ta taak’anjelaq raj li rahok.

    Wan naq ka’ajwi’ naqil lix rahom a’an choq’ qe jo’ wanko anajwan, ut ink’a’ naqak’e reetal naq li qawanjik—jo’ ruchich’och’il winq ut ixq li ink’a’ junelik te’xpaab’eb’ li taqlahom—narelaji naq taak’eemanq li elajinbʼil xbʼaan li tiik ruhil naʼlebʼ. Wi ink’a’ naqataw ru ut naqak’oxla naq lix rahom taarisi li elajinbʼil xbʼaan li tiik ruhil naʼlebʼ, naqak’os xwankil li maatan re lix mayej aj tojol-ix ut li rahilal li kixk’ul re xtojb’al xnimal xtz’aq li tiik ruhil na’leb’. Ink’a’ us raj naq taak’oxlamanq naq lix rahom choq’ qe kirisi rajb’al ru lix mayej aj tojol-ix. Us b’an naq taqak’e reetal tz’aqal k’a’ru elajinb’il xb’aan li tiik ruhil na’leb’, toja’ naq taqab’antioxi naq a’an k’a’jo’ naq kooxra, jo’kan naq kixk’ul sa’ xb’een a’an li nimla aalil a’an sa’ qak’ab’a’.

  31. Alma 7:11–12.

  32. Mosiah 3:11.

  33. 2 Nefi 2:25.

  34. Mosiah 14:5.

  35. Moroni 10:4.

  36. Moroni 10:3.

  37. Li Awa’b’ej M. Russell Ballard kooxb’oq “chixch’olob’ankil xyaalal li nakanaw ut li nakapaab’ ut li nakaweek’a” (“Chinaq sa’ aach’ool li jwal aajel ru,” Jolomil ch’utub’aj-ib’ re abril 2023; ak tiqb’il xkawil li aatin sa’ ajwi’ li aatin a’an).

  38. Naq ninye a’in, ink’a’ ninye naq wan junaq na’leb’ tixchap xna’aj jun nawom chirix lix yaalalil lix Hu laj Mormon malaj li evangelio. Jo’ kixye li Elder David A. Bednar, li k’utb’esinb’il na’leb’ naru nachal chanchan “li xam li nalochman sa’ li kab’l q’ojyin,” b’ar wi’ nak’ulman li k’utb’esinb’il na’leb’ “sa’ junpaat ut chi jun waakaj.” Naru ajwi’ nachal chanchan “lix saqenkil li saq’e naq yoo chi saqewk, … “chi junjunqil li raqal, chi junjunqil li naʼlebʼ” (2 Nefi 28:30). … Li na’leb’ k’utb’esinb’il chi jo’kan xb’aan li qaChoxahil Yuwa’ timil timil “taanaq chiru li qaam chanchan li kʼajobʼ chalen chaq saʼ choxa” [Tzol’leb’ ut Sumwank 121:45]. Chi jo’ka’in naq neke’k’utb’esiman lix k’ihaleb’ li na’leb’” (“El espíritu de revelación,” Liahona, mayo 2011, 88).