Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Siosefa Sāmita—Mātiu 1; Mātiu 24–25; Maʻake 12–13; Luke 21


“Siosefa Sāmita—Mātiu 1; Mātiu 24–25; Maʻake 12–13; Luke 21,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

Siosefa Sāmita—Mātiu 1; Mātiu 24–25; Maʻake 12–13; Luke 21

Naʻe akoʻi ʻe Sīsū ʻi Selusalema ʻa e talanoa fakatātā ʻo e kau tangata tauhi ngoue angakoví. Naʻá Ne akoʻi foki fekauʻaki mo e meʻa ʻoku totonu ke tau foaki ki he ʻOtuá, ko e ongo fekau lalahi ʻe uá, mo e kihiʻi paʻanga ʻa e uitoú. ʻI he Moʻunga ʻOlivé, naʻe tomuʻa fakahā ai ʻe he Fakamoʻuí ʻa e fakaʻauha ʻo Selusalemá peá Ne akoʻi ʻa e ngaahi fakaʻilonga ʻe hoko kimuʻa Heʻene Hāʻele ʻAnga Ua Maí. Naʻá Ne vahevahe ʻa e talanoa fakatātā ʻo e kau tāupoʻou ʻe toko hongofulú, ngaahi talēnití, pea mo e fanga sipí mo e fanga kosí ke akoʻi ʻEne kau ākongá ʻi he founga ke teuteu ai ki Heʻene liuaki maí.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe poupouʻi ʻa e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Ko e hā ha meʻa te tau lava ʻo ako mei he talanoa Siosefa Sāmita—Mātiú?

Lolotonga e ngāue ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá ki heʻene liliu fakalaumālie ʻo e Tohi Tapú, naʻá ne fai ha ngaahi liliu lahi ange ki he Mātiu 24 ʻi ha toe vahe kehe ʻi he Fuakava Foʻoú. ʻOku ʻiloa ʻa e fakaleleiʻi ko ʻení ko e Siosefa Sāmita—Mātiu pea ʻoku maʻu ia ʻi he Mataʻitofe Mahuʻingá.

Naʻe kikiteʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻi he Mātiu 24 ha meʻa ʻe ua naʻe hoko: (1) ko hono fakaʻauha ʻo Selusalemá mo e (2) ko e ngaahi meʻa ʻe hoko kimuʻa ʻi Heʻene Hāʻele ʻAnga Ua Maí. ʻI he fakamatala ʻa Mātiú, ʻe lava ke faingataʻa ke fakapapauʻi pe ko e ngaahi veesi fē ʻokú ne fakamatalaʻi ʻa e meʻa takitaha naʻe hokó. ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ʻoku ʻomi ʻe he Siosefa Sāmita—Mātiú ha fakamatala mahino ke fakafaikehekeheʻi e meʻa ʻe ua naʻe hokó. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he Siosefa Sāmita—Mātiu 1:5–21 e ngaahi meʻa ʻe hoko ʻi he hili pē e pekia ʻa e Fakamoʻuí, pea ʻoku fakamatalaʻi ʻi he veesi 22–55 ʻa e ngaahi meʻa ʻe hoko ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí, kimuʻa ʻi Heʻene Hāʻele ʻAnga Ua Maí.

ʻOku ʻi ai ha ngaahi kupuʻi lea ʻe niʻihi ʻoku fakamatalaʻi tuʻo taha pē ʻi he Pulusinga ʻa Kingi Sēmisí ka ʻoku ʻasi tuʻo ua ia ʻi he Siosefa Sāmita—Mātiú. ʻIkai ngata aí, ʻoku ʻikai ha veesi fakafekauʻaki ʻo e Siosefa Sāmita—Mātiu 1:55 ʻi he Mātiu 24.

Siosefa Sāmita—Mātiu 1:2–4

Ko e fē taimi naʻe hoko ai e fakaʻauha ʻo e temipalé ʻo hangē ko ia ne kikiteʻí?

(Fakafehoanaki mo e Mātiu 24:1–3.)

ko ha fakatātā ʻo Selusalema lolotonga e kuonga ʻo e Fakamoʻuí

My Father’s House [Ko e Fale ʻo ʻEku Tamaí], tā fakatātā ʻa Al Rounds

Ko e vela ʻa Selusalemá

[Ko Hono Fakaʻauha ʻo Selusalema ʻe Nepusa-lataní], tā fakatātā ʻa William Brassey Hole

Naʻe kikiteʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻe fakaʻauha ʻa e temipalé. Naʻe fakahoko ʻa e kikite ko ʻení ʻi he 70 AD. Hili ha ngaahi māhina ʻo e fetauʻaki lahi ʻa e kau Siú mo e kau tau Lomá, naʻe kumi hūfanga ʻa e kau angatuʻú ki loto Selusalema. Naʻe ʻākoloʻi ʻe he kau Lomá ʻa e koló. Naʻe fakamatalaʻi ʻe he faihisitōlia Siu he kuonga muʻá ko Siosefasi, ʻa e fakamanavahē ʻo e kāpui ʻo e koló peá ne tohi ʻo pehē naʻe mole mei he kakai ʻo Selusalemá “ʻa e ʻamanaki lelei kotoa pē te nau moʻui.” ʻI he malumalu ʻo e fakahinohino ʻa e kōvana Loma ko Taitusí, naʻe hū ʻa e kau tau Lomá ki he koló. Naʻe tutu ʻe he kau taú ʻa e temipalé pea fakamoveteveteʻi e toenga ʻo e ngaahi fuʻu maká. ʻOku fakafuofua naʻe mate ha kakai Siu ʻe toko taha miliona ʻi he fekeʻikeʻí.

Siosefa Sāmita—Mātiu 1:4

Ko e hā ʻa e “ngataʻanga ʻo e māmaní”?

(Fakafehoanaki mo e Mātiu 24:3.)

ʻOku ʻuhinga ʻa e “ngataʻanga ʻo e māmaní” ʻo hangē ko hono fakamatalaʻi ʻi he Siosefa Sāmita—Mātiu 1:14 ki he ngataʻanga ʻo e faiangahalá. Naʻe fakamatalaʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻo pehē, “Fakatatau mo e fakalea [ʻa e Fakamoʻuí], ko e ngataʻanga ʻo māmaní ko hono fakaʻauha ia ʻo e kau angahalá; ko e ututa‘ú mo e ngata‘anga ‘o māmaní ‘oku faka‘uhinga hangatonu ia ki he fāmili ‘o e tangatá ‘i he ngaahi ‘aho faka‘osí, kae ‘ikai ko māmani, ‘o hangē ko e fakakaukau ‘a ha ni‘ihi.”

Siosefa Sāmita—Mātiu 1:12–20, 31–32

Ko e hā ‘a e “meʻa fakalielia ʻo e fakaʻauhá?”

(Fakafehoanaki mo e Mātiu 24:15–22.)

Naʻe kikite ʻa e palōfita ko Tanielá ʻi he Fuakava Motuʻá “ki ha ʻaho ʻe hoko ai ʻa e ʻmeʻa fakalielia ʻoku fakaʻulia’ [Taniela 11:31; 12:11].” ʻOku ʻuhinga ʻeni ki he ngaahi tuʻunga ʻo e fakaʻauhá ʻe hoko koeʻuhí ko e angahalá. Naʻe mahino ki he kau Kalisitiané naʻe ʻuluaki fakahoko e kikite ʻa Tanielá ʻi he taimi naʻe fakaʻauha ai ʻe he kau Lomá ʻa Selusalema ʻi he 70 AD. ʻE hoko hano fakahoko hono ua ʻo e kikite ʻa Tanielá ʻi he taimi ʻe fakaʻauha ai ʻa e kau faiangahalá ʻi he taimi ʻo e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí.

“Ko hono fakalūkufuá, ʻoku fakamatalaʻi foki ʻe he meʻa fakalielia ʻoku fakaʻuliá ʻa e fakamaau ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní ke fai ki he faiangahalá ʻi ha feituʻu pē ʻoku nau ʻi ai.” Talu mei he kamataʻanga ʻo e kuonga fakakosipeli ko ʻení mo e ui ʻa e ʻEikí ki Heʻene kau tamaioʻeikí ke fakatokanga ki he kakai kotoa pē fekauʻaki mo e fakamaau ʻe hoko mai ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní.

Siosefa Sāmita—Mātiu 1:22

Ko hai ʻa e “kakai kuo fili ʻo fakatatau ki he fuakavá”?

ʻOku ʻuhinga e foʻi lea filí kiate “kinautolu ʻoku ʻofa ki he ʻOtuá ʻaki honau lotó kotoa pea ngaohi ʻenau moʻuí ke fakahōifua kiate Ia.” ʻI he Siosefa Sāmita—Mātiú, ʻoku ʻuhinga ʻa e “kakai kuo fili ʻo fakatatau ki he fuakavá” ki he niʻihi kuo nau fai ha ngaahi fuakava mo e ʻOtuá—ʻa e kau mēmipa ʻo e Siasi ʻo e Fakamoʻuí kuo papitaisó.

Siosefa Sāmita—Mātiu 1:27

Ko e hā e meʻa ʻoku fakafofongaʻi ʻe he fanga ʻīkale ʻoku tānaki fakataha ki ha ʻangaʻangá?

(Fakafehoanaki mo e Mātiu 24:28.)

ʻI he veesi ko ʻení, ʻoku fakafehoanaki e fakatahataha ʻa e fanga ʻīkalé (“manu fekai” ʻi ha ngaahi liliu ʻe niʻihi) ki ha ʻangaʻangá ki hono tānaki fakataha ʻo ʻIsilelí. “ʻOku pehē ko e founga ʻo e tānakí ʻe fakahoko ia ʻi he founga fakaofo mo fakamisiteli tatau mo e tānaki fakataha ʻa e fanga ʻīkalé ki ha ʻangaʻanga ʻoku laku ʻi he toafá—ʻoku fakafokifā pē ʻenau ʻasí pea ʻikai mafakamatalaʻi ia ʻi he tuliki ʻe fā ʻo e langí pea ʻoku nau fakatahataha mai mei ha ngaahi feituʻu mamaʻo ki he feituʻu pē taha ko iá.”

Siosefa Sāmita—Mātiu 1:36

Ko e hā e fakaʻilonga ʻo e “Foha ʻo e Tangatá”?

(Fakafehoanaki mo e Mātiu 24:30.)

Naʻe kikiteʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá fekauʻaki mo e ngaahi meʻa naʻe hoko kimuʻa ʻi he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuíʻ ʻo pehē: “‘E ‘i ai ‘a e ngaahi tau, mo e ongoongo ‘o e tau, ha ngaahi faka‘ilonga ‘i he langí ‘i ‘olunga pea ‘i lalo fonua ‘i māmani, ‘e liliu ‘a e la‘aá ‘o fakapo‘uli pea mo e māhiná ke toto, ‘e ‘i ai ha ngaahi mofuike ‘i ha ngaahi feitu‘u kehekehe, pea fakalaka atu ‘a e tahí ‘i honau ngaahi ngata‘angá; pea ‘e toki hoko mai ‘a e faka‘ilonga lahi pē taha ‘o e Foha ‘o e Tangatá ‘i he langí. Ka ko e hā ʻe fai ʻe māmaní? Te nau pehe ko ha palanite ia, ko ha fetuʻu tō, mo e hā fua. Ka ʻe hoko mai ʻa e Foha ʻo e Tangatá ko e fakaʻilonga ia ʻo e hāʻele mai ʻa e Foha ʻo e Tangatá, ʻa ia ʻe hangē ko e huelo ʻo e pongipongí ʻoku haʻu mei he hahaké [vakai, Siosefa Sāmita—Mātiu 1:26].”

Siosefa Sāmita—Mātiu 1:38–40

Te tau ʻilo fēfē ʻoku ofi e hāʻele ʻanga ua mai ʻa e Fakamoʻuí?

(Fakafehoanaki mo e Mātiu 24:36.)

Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e talanoa fakatātā ʻo e fuʻu fikí ke folofola fekauʻaki mo ʻEne Hāʻele ʻAnga Ua Maí. Ko e ʻakau ko e fikí “ko e taha ia ʻo e ngaahi ʻakau ke ʻuluaki fua maí, ʻa ia ʻoku hā mai hono fuá ʻi muʻa ʻi he ʻū lauʻiʻakaú; ko ia ai ko e fuʻu fiki ʻoku ʻi ai hono laú ʻe ʻamanaki ke ʻi ai foki mo hano fua. … ʻOku fakahaaʻi ʻe he taimi ʻoku hā mai ai ʻa e laú ʻoku ʻofi mai’ ʻa e faʻahitaʻu māfaná [Siosefa Sāmita—Mātiu 1:38–39].” Naʻe ʻikai ʻomi ʻe Sīsū ʻa e ʻaho pe houa pau ʻo e taimi te Ne liuaki mai aí. Ka ʻi Heʻene fakatātā ʻaki ʻa e ʻakau ko e fikí, naʻá Ne akoʻi ai te Ne liuaki mai ʻi he faʻahitaʻu ʻoku fakahoko ai e ngaahi fakaʻilonga kuo talaʻofa maí.

Mātiu 25:1–12

Ko e hā e meʻa ʻe lava ke akoʻi mai ʻe he ʻulungaanga fakafonua ʻo e mali ʻi he Fuakava Foʻoú fekauʻaki mo e talanoa fakatātā ʻo e kau tāupoʻou ʻe toko hongofulú?

ʻI he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, naʻe tukufakaholo ʻaki hono fakafeʻao ʻe he ngaahi kaungāmeʻa ʻo e fefine mo e tangata malí ʻa e ongomeʻa malí ki he ʻapi ʻo e tangata malí, ʻi he ʻaho malí. Naʻe faʻa fononga ʻa e pātí ʻi he hala lōloa tahá ki he ʻapi ʻo e tangata malí koeʻuhí ke lava ha kakai tokolahi ange ʻo sio ki he meʻa ʻoku hokó pea nau fiefia fakataha mo kinautolu. Naʻe faʻa tatali ha kakai ʻe niʻihi ʻi he ʻapi ʻo e tangata malí, ʻo ʻamanaki atu ki he aʻu atu ʻa e “kau fononga lōloa ki he malí.” Naʻe toʻo ʻe ha niʻihi ʻi he fonongá ha tūhulu pe maama; naʻe toʻo ʻe ha niʻihi ha ʻū vaʻa maile mo e matalaʻiʻakau. Hili e aʻu e fonongá ki he ʻapi ʻo e tangata malí, naʻe angamaheni ke fai ha kātoanga kai ʻo e malí. Ko ha kātoanga ia naʻe fakafiefiaʻi moʻoni.

ʻI he talanoa fakatātā ʻo e kau tāupoʻou ʻe toko hongofulú, naʻe hoko ʻa e kātoanga mali ko ʻení ʻi he poʻulí. Naʻe tatali ʻa e kau tāupoʻou ʻe toko hongofulú ke talitali lelei ʻa e fefiné mo e tangata malí. Naʻa nau takitaha toʻo ha maama. Naʻe toʻotoʻo ʻe he houʻeiki fafiné ha ʻū maama ʻi he poʻulí ke nau malu fakataautaha pea mo tauhi honau ngeiá. Naʻe mei “taʻe-fakapotopoto” ki ha fefine teʻeki mali ke ʻalu holo ʻi tuʻa ʻi he fakapoʻulí taʻe ʻi ai haʻane maama. ʻI he ʻikai ʻilo e taimi pau ʻe aʻu atu ai e kau fonongá ki he ʻapi ʻo e tangata malí, naʻe fiemaʻu ʻa e fefine takitaha ke ʻi ai haʻane lolo talifaki ki heʻene māmá.

Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi fekauʻaki mo e ʻīmisi ʻo e talanoa fakatātā ko ʻení: “Naʻe fakaafeʻi ʻa e [kau tāupoʻou] kotoa ʻe toko hongofulú ki he kātoanga taʻané, ka ko honau vaeua pē naʻe mateuteu mo e lolo ʻi heʻenau māmá ʻi he taimi naʻe haʻu ai e tangata taʻané. Naʻe hū ai ʻa e toko nima naʻe mateuteú ki he kātoanga taʻané, pea tāpuni ʻa e matapaá. Naʻe tōmui mai ʻa e toko nima naʻe fakatoloi ʻenau teuteú. Naʻe tāpuni ʻa e matapaá, pea naʻe ʻikai tali ʻe he ʻEikí ke nau hū mai. … ʻOku fakamanavahē ʻa e faʻunga ʻo e talanoa fakatātaá ni. ʻOku mahino hono fakafofongaʻi ʻe he kau tāupoʻou ʻe toko hongofulú ʻa e kāingalotu ʻo e Siasi ʻo Kalaisí, he naʻe fakaafeʻi ʻa e taha kotoa ki he kātoanga taʻané pea naʻe ʻilo ʻe he taha kotoa ʻa e meʻa naʻe fiemaʻu ke hū mo ia he taimi ʻe hāʻele mai ai ʻa e tangata taʻané. Ka ko e vaeua pē naʻe mateuteú ʻi he taimi naʻá ne haʻu aí.”

Mātiu 25:8–12

Ko e hā e ʻuhinga naʻe ʻikai lava ai ke vahevahe ʻe he kau tāupoʻou potó ʻenau loló mo e kau tāupoʻou valé?

ʻOku fakahaaʻi ʻe he angafai ʻa e kau tāupoʻou potó he ʻikai lava ke ʻave ʻa e tokateu ʻa ha taha ke feʻiloaki mo e Fakamoʻuí ki ha taha kehe. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinā ʻo pehē: “Naʻe siokita nai mo taʻe fie vahevahe e kau tāupoʻou poto ʻe toko nimá … ? ʻE lava nai ke foaki ki ha taha kehe ʻa e mālohi fakalaumālie ʻoku maʻu tupu mei he talangofua maʻu pē ki he ngaahi fekaú? ʻE lava nai ke foaki ʻa e ʻilo naʻe maʻu ʻi hono ako mo e fakalaulauloto fakamātoato ki he folofolá, ki ha taha ʻokú ne fiemaʻu? ʻE lava nai ke ʻave ʻa e melino ʻoku ʻomi ʻe he ongoongoleleí mei ha tokotaha Siasi faivelenga ki ha taha ʻokú ne aʻusia ha ʻahiʻahi pe faingataʻa lahi? Ko e tali mahino ki he ngaahi fehuʻi takitaha ko ʻení ko e ʻikai.”

Mātiu 25:14–30

Ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he talanoa fakatātā ʻo e ngaahi talēnití fekauʻaki mo e Hāʻele ʻAnga Uá?

(Fakafehoanaki mo e Luke 19:11–27.)

ʻI he talanoa fakatātā ʻo e ngaahi talēnití, naʻe folofola ʻa Sīsū fekauʻaki mo ha ʻeiki naʻá ne foaki ki ha kau tamaioʻeiki ʻe toko tolu ha ngaahi talēniti. Ko e talēnití ko ha ʻiuniti ia ʻo e fua mamafá pea naʻe ʻuhinga ia ki he paʻangá. ʻI hono fakalea ʻe tahá, naʻe fakafalala ki he kau tamaioʻeikí ʻa e ngaahi meʻa fakapisinisi ʻa e ʻeikí. Naʻe fakamaauʻi e kau tamaioʻeikí ʻaki e meʻa ne nau fai ʻaki e ngaahi talēniti ne nau maʻú. ʻI he puipuituʻa ʻo e teuteu ki he Hāʻele ʻAnga Ua Maí, ʻoku fakafofongaʻi ʻe he ngaahi talēnití “ha faʻahinga fatongia tauhi pē ʻoku fakafalala mai kiate kitautolu pea kuo pau ke tau ngāueʻi ia ke tokoni ʻi hono langa hake ʻo e puleʻangá.” Naʻe pehē ʻe Palesiteni Lolenisou Sinou, “ʻOkú ke haʻisia ki he ʻOtuá ʻi hono fakaʻaongaʻi totonu ʻo e talēniti kuó Ne foaki ke ke fatongia tauhi ʻakí, tatau ai pē pe ʻoku lahi pe siʻisiʻi.”

Mātiu 25:31–46

Ko hai ʻoku fakafofongaʻi ʻe he fanga sipí mo e fanga kosí?

ʻI he kuonga fakatohitapú, ʻe lava ke kau ʻi he tākangá ʻa e fanga sipi mo e fanga kosi fakatouʻosi. ʻI he talanoa fakatātā ko ʻení, ʻoku fakafofongaʻi ʻe hono fakamavahevaheʻi ʻo e fanga sipí mei he fanga kosí ʻa e fakamaau ʻe hoko ʻi he Hāʻele ‘Anga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí. ʻOku fakafofongaʻi ʻe he fanga sipí ʻa e kau ākonga faivelenga naʻa nau tauhi ki he Fakamoʻuí ʻaki ʻenau tokoniʻi ʻa kinautolu naʻe faingataʻaʻiá. ʻE maʻu ʻe he faʻahinga ko ʻení ha nofoʻanga ʻi he nima toʻomataʻu ʻo e Tuʻí, ʻo fakafofongaʻi ha feituʻu ʻo e lāngilangi mo e mālohi. ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ʻoku fakafofongaʻi ʻe he fanga kosí ʻa kinautolu naʻe ʻikai ke nau tauhi ki he Fakamoʻuí koeʻuhí naʻe ʻikai ke nau tokoni ki he niʻihi naʻe faingataʻaʻiá. ʻOku nau ʻohovale ʻi hono fakahalaiaʻi kinautolu koeʻuhí ko e ngaahi angahala ʻo e ʻikai fai e meʻa totonú. ʻE vahe kinautolu ki he nima toʻohema ʻo e Tuʻí, ʻo fakafofongaʻi ʻa e ʻikai fakahōifuá.

Maʻake 12:41–44

Ko e hā ʻa e kihiʻi paʻanga?

(Fakafehoanaki mo e Luke 21:1–4.)

ongo tafaʻaki ʻo ha lepitoni, ko ha koini polonise

Naʻe paaki e ongo tafaʻaki fakatouʻosi ʻo e koini polonisé lolotonga e senituli kimuʻa ʻi he ngāue fakafaifekau ʻa e Fakamoʻuí.

Ko e kihiʻi paʻanga ʻe ua naʻe foaki ʻe he uitoú ki he tukuʻanga koloa ʻa e temipalé ko ha kiʻi koini siʻisiʻi faka-Siu (lepitoni). Naʻe tatau ʻa e kihiʻi paʻanga ʻe uá mo e sēniti faka-Loma ʻe taha (kuatalani)—ko e sēniti siʻisiʻi taha ia ʻi Lomá. Naʻe mahuʻinga ʻo e kihiʻi paʻanga ʻe uá naʻe tatau mo e ¹⁄₆₄ ʻo e vahe fakaʻaho ʻa ha tokotaha ngāue.

Luke 21:24

Ko e hā ʻa e “kuonga ʻo e kakai Senitailé”?

ʻOku ʻasi tuʻo taha pē ʻa e kupuʻi lea ko ʻení ʻi he Tohi Tapú. ʻOku tuʻo lahi e toutou ʻasi ʻa e ngaahi fulifulihi ʻo e kupuʻi lea ko ʻení ʻi he folofola [ʻo e ongoongolelei] kuo Fakafoki Maí. ʻI he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, naʻe ʻuluaki malangaʻi ʻa e ongoongoleleí ki he kau Siú pea toki hoko atu ki he kau Senitailé. ʻI he ngaahi ʻaho kimui ní, naʻe fuofua ʻave ʻa e pōpoaki ʻo e ongoongolelei kuo fakafoki maí ki he ngaahi puleʻanga ʻo e kakai Senitailé pea toki iku ʻo ʻave ki he kau Siú. ʻOku ui ʻa e vahaʻa taimi ko ʻeni ʻoku ʻuluaki maʻu ai ʻe he kau Senitailé ʻa e ongoongoleleí ko e “kuonga ʻo e kakai Senitailé.”

Ako Lahi Ange

Ko e Hāʻele ʻAnga Ua Maí

Ko e Talanoa Fakatātā ʻo e Kau Tāupoʻou ʻe Toko Hongofulú

Talanoa Fakatātā ʻo e Ngaahi Talēnití

Mītiá

Ngaahi Vitiō

“Render unto Caesar and unto God” (1:01)

1:1

“Jesus Teaches about the Widow’s Mites” (1:14)

1:15

“The Ten Virgins” (1:45)

1:45

“The Parable of the Talents” (3:08)

3:8

“Ye Have Done It unto Me” (3:20)

3:20

Ngaahi ʻĪmisí

Ko Kalaisi ʻoku hāʻele hifo ʻi ha pulupulu kulokula ʻi he lotolotonga ʻo e kakai mei ha ngaahi kuonga mo e ngaahi matakali kehekehe

ʻOkú Ne Toe Hāʻele Mai ke Angi mo Pule, tā fakatātā ʻa Mary Sauer

Ko Sīsū ʻoku mafao mai hono toʻukupú, pea takatakaiʻi ʻe he kakaí

Kalaisi ko e Fakafiemālié, tā fakatātā ʻa Carl Heinrich Bloch

ko e Kalaisi kuo toetuʻú ʻoku takatakaiʻi ʻe ha kau ʻāngelo

Ko e Hāʻele ʻAnga Ua Maí, tā fakatātā ʻa Harry Anderson

kau fafine ʻe toko nima ʻoku ʻi ai haʻanau ʻū maama ʻoku ulo ʻoku nau mavahe mei ha kau fafine ʻe toko nima ʻoku ʻikai hanau lolo

Toko Nima ʻIate Kinautolu Naʻe Poto, tā fakatātā ʻa Walter Rane

fanga sipi mo e fanga kosi ʻi ha tafaʻaki moʻunga makamaka

Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Vakai, D. Kelly Ogden, “Prophecies and Promises of Joseph Smith—Matthew,” Religious Educator, vol. 3, no. 1 (2002), 35.

  2. Vakai, Mātiu 24:6, 12, 15.

  3. Vakai, Siosefa Sāmita—Mātiu 1:10, 12, 23, 28, 30, 32.

  4. ʻI he Jared W. Ludlow, “The First Jewish Revolt against Rome,” in New Testament History, Culture, and Society: A Background to the Texts of the New Testament, ed. Lincoln H. Blumell (2019), 235.

  5. Vakai, Kenneth L. Barker and others, eds., NIV Study Bible: Fully Revised Edition (2020), 1687, fakamatala ki he Mātiu 24:2.

  6. Vakai, Richard Neitzel Holzapfel and others, Jesus Christ and the World of the New Testament (2006), 303.

  7. Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Siosefa Sāmita (2007), 346.

  8. Bible Dictionary, “Abomination of desolation.”

  9. Vakai, Bible Dictionary, “Abomination of desolation”; Mātiu 24:15; Siosefa Sāmita—Mātiu 1:12.

  10. Vakai, Siosefa Sāmita—Mātiu 1:31–32.

  11. Bible Dictionary, “Abomination of desolation.”

  12. Vakai, hangē ko ʻení, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1:4–14; 84:117; 88:84–85.

  13. Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Kakai Filí,” Gospel Library.

  14. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Harold B. Lee “ʻoku ʻuhinga e ʻfakatatau ki he fuakavá’ ki he kāingalotu ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí” (The Teachings of Harold B. Lee, ed. Clyde J. Williams [1996], 401; vakai foki, Siosefa Sāmita—Mātiu 1:22; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 29:7; 33:6).

  15. Vakai, hangē ko ʻení, Mātiu 24:28, New Revised Standard Version.

  16. Hugh Nibley, The Prophetic Book of Mormon (1989), 472.

  17. Ngaahi Akonaki: Siosefa Sāmita, 290.

  18. Bible Dictionary, “Fig tree.” ʻI he 1 Tesalonika 5:3, naʻe akoʻi ʻe Paula ha fakakaukau tatau ʻaki hono fakaʻaongaʻi e talanoa fakatātā ʻo ha fefine ʻoku teu ke fāʻele.

  19. Kenneth E. Bailey, Jesus through Middle Eastern Eyes: Cultural Studies in the Gospels (2008), 272.

  20. Vakai, Bible Dictionary, “Marriage.”

  21. Vakai, Mark D. Ellison, “Family, Marriage, and Celibacy in the New Testament,” in Blumell, New Testament History, Culture, and Society, 536.

  22. Vakai, Harold W. Attridge and others, eds., The HarperCollins Study Bible: New Revised Standard Version, Including the Apocryphal/Deuterocanonical Books (2006), 1712, fakamatala ki he Mātiu 25:1.

  23. Bailey, Jesus through Middle Eastern Eyes, 272.

  24. Dallin H. Oaks, “Preparation for the Second Coming,” Liahona, May 2004, 8.

  25. David A. Bednar, “Ului ki he ʻEikí,” Liahona, Nōvema 2012, 109.

  26. Gaye Strathearn, “Teaching the Four Gospels: Five Considerations,” Religious Educator, vol. 13, no. 3 (2012), 89.

  27. Ngaahi Akonaki ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí: Lolenisou Sinou (2012), 211.

  28. Dana M. Pike, “Jesus, the Great Shepherd-King,” ʻi he Celebrating Easter, ed. Thomas A. Wayment and Keith J. Wilson (2007), 63.

  29. Alonzo L. Gaskill, The Lost Language of Symbolism: An Essential Guide for Recognizing and Interpreting Symbols of the Gospel (2003), 257.

  30. Vakai, Maʻake 12:42; Attridge and others, The HarperCollins Study Bible, 1749, fakamatala ki he Maʻake 12:42.

  31. Vakai, 1 Nīfai 15:13; 2 Nīfai 27:1; 3 Nīfai 16:4; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 45:25, 28, 30; Siosefa Sāmita—Hisitōlia 1:41.

  32. Vakai, Loma 1:16.

  33. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 133:8.