“Mātiu 13; Luke 8; 13,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Mātiu 13; Luke 8; 13
ʻI he fononga ʻa Sīsū ʻi Kāleli ʻi he taʻu hono ua ʻo ʻEne ngāue fakafaifekaú, naʻá Ne faʻa akonaki ʻi he ngaahi talanoa fakatātā. Naʻá Ne vahevahe ʻa e talanoa fakatātā ʻo e tangata tūtūʻí, ʻa e uité mo e teá, ʻa e tengaʻi mūsitá, ʻa e meʻa fakatupú, ʻa e koloa kuo fufuú, ʻa e mataʻitofe mahuʻingá, mo e kupenga naʻe ʻaʻau ʻi tahí. Naʻe hokohoko atu foki hono fakahoko ʻe he Fakamoʻuí ha ngaahi mana lalahi hangē ko e lolomi ʻo e matangí, kapusi ʻo e kau tēvoló, mo fakamoʻui ha fefine ʻi he ʻaho Sāpaté. Naʻá Ne kikiteʻi ʻEne pekiá mo e Toetuʻú.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko e hā naʻe akonaki ai ʻa e Fakamoʻuí ʻo ngāue ʻaki ʻa e ngaahi talanoa fakatātaá?
“ʻOku maʻu ʻa e foʻi lea talanoa fakatātā mei he lea faka-Kalisi ko e paraballo, ʻa ia ʻoku ʻuhinga ‘ke tuku fakatafaʻaki’ pe ‘ke fakafehoanaki.’ Ko ia ai, ko ha talanoa fakatātā faingofua ʻa ia ʻoku fakafehoanaki ai ʻe he tokotaha fakamatalá ʻa e ngaahi aʻusia angamaheni ʻa ʻene kau fanongó ki ha moʻoni fakalangi.
Ko e taimi naʻe fehuʻi ai pe ko e hā naʻá Ne akonaki ai ʻi he ngaahi talanoa fakatātaá, naʻe tali ange ʻe Sīsū, “Koeʻuhí kuo tuku kiate kimoutolu ke ʻilo ʻa e ngaahi meʻa lilo ʻo e puleʻanga ʻo e langí, ka ʻoku ʻikai tuku kiate kinautolu.” Ko ia ai, ʻoku fakahā mai ʻe ha talanoa fakatātaá ʻa e moʻoní ʻo makatuʻunga ʻi he teuteu fakatāutahá. Naʻe pehē ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinā: “ʻOku ʻikai faʻa fakahaaʻi fakaʻauliliki ʻa e ʻuhinga pe pōpoaki ʻo ha talanoa fakatātā. Ka, ʻoku fakahā pē ʻe he talanoá ʻa e moʻoni fakalangí ki ha taha ʻo fakatatau mo ʻene tui ki he ʻOtuá, teuteu fakalaumālie fakafoʻituituí, mo e loto fie akó. Ko ia, kuo pau ke fakaʻaongaʻi ʻe he tokotahá ʻa e tauʻatāina ke filí pea toutou ‘kole, kumi, mo tukituki’ [vakai,Mātiu 7:7–8; Luke 11:9–10] ke ʻilo ʻa e ngaahi moʻoni kuo fūfuuʻi ʻi ha talanoa fakatātā.”
ʻE mahino fēfē kiate kitautolu ʻa e ngaahi talanoa fakatātaá?
Fakakaukau ki he founga ʻe lava ke tokoniʻi ai koe ʻe he ngaahi fakakaukau ko ʻení ke mahino mo maʻu ha ʻuhinga fakataautaha ʻi he ngaahi talanoa fakatātaá.
-
Fakakaukau ki he tūkungá. Ko e hā e puipuituʻa ʻo e talanoa fakatātaá? Ko e hā ha meʻa naʻe hoko pe ngaahi fehuʻi naʻá ne ueʻi ia?
Naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá: “ʻOku ou maʻu ha kī ʻa ia ʻoku mahino ai kiate au ʻa e folofolá. ʻOku ou fakakaukau, ko e hā nai e fehuʻi naʻá ne ʻomi ʻa e tali ko ʻení, pe fakatupu ke fakahoko ʻe Sīsū ʻa e talanoa fakatātā ko ʻení? … Ke fakapapauʻi ʻa hono ʻuhingá, kuo pau ke tau foki ki hono tupuʻangá pea fakapapauʻi e meʻa naʻe tupu ai e folofola pehē ʻa Sīsuú.”
-
Fokotuʻutuʻu ʻa e talanoa fakatātaá ʻaki hono hiki e ngaahi fakaikiiki mahuʻingá. ʻE lava ke kau heni ʻa e ngaahi meʻa pe kakai naʻe kau ki aí, ngaahi ngāué, mo e ngaahi ola ʻo e ngaahi ngāué.
-
Fekumi ki ha ngaahi ʻuhinga ʻo ha ngaahi meʻa pe kakai ʻi he talanoa fakatātaá. ʻE lava ke maʻu ʻeni ʻi he fakamatalá, futinoutí, ʻaki e muimui ki he ngaahi potufolofola fakafekauʻakí, pe fakakaukau ki he tūkunga pe fehuʻi naʻá ne ueʻi ʻa e talanoa fakatātaá.
-
Fai ha ngaahi fakafehoanaki ʻi hoʻo fakakaukau ki he founga ʻoku felāveʻi ai ʻa e kakaí mo e ngaahi meʻa ʻi he talanoa fakatātaá.
-
Fakakaukau ki he meʻa kuo folofola ʻaki ʻe Sīsū Kalaisi mo ʻEne kau palōfitá fekauʻaki mo e talanoa fakatātaá.
Ko e hā te tau lava ʻo ako mei he ngaahi talanoa fakatātā ʻo e tānaki fakatahá?
ʻOku akoʻi ʻe he talanoa fakatātā ʻe fitu ʻoku lekooti ʻi he Mātiu 13 fekauʻaki mo e tānakí ʻaki hono fakafehoanaki ʻa e “puleʻanga ʻo e langí” ki he ngaahi meʻa fakatuʻasinó. Naʻe akonaki ʻa e Fakamoʻuí ʻo pehē, “Ko e folofola ʻa e Fakamoʻuí, ʻoku lekooti ʻi he vahe 13 ʻo ʻEne Ongoongoleleí ʻo fakatatau kia Seni Mātiú, … ʻi heʻeku fakakaukaú, ʻokú ne ʻomai kiate kitautolu ʻa e taumuʻa mahuʻinga ʻo e tānakí ʻo hangē ko ha meʻa pē ʻoku hiki ʻi he Tohi Tapú.”
ʻOku fakamatalaʻi fakanounou ʻe he saati ko ʻení ha niʻihi ʻo e ngaahi akonaki ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻi he ngaahi talanoa fakatātā ʻo e tānakí ʻi he Mātiu 13. ʻOku kau ʻi he ngaahi akonaki ko ʻení ha ngaahi tefito hangē ko hono tānaki fakataha ʻo ʻIsilelí pea mo e tupulaki mo e ikuʻanga ʻo e Siasí mei he kuonga ʻo Sīsū Kalaisí ki he Nofotuʻí.
|
Ko e talanoa fakatātā ʻi he Mātiu 13 |
Ko e Tānakí |
|---|---|
Ko e talanoa fakatātā ʻi he Mātiu 13 Tangata Tūtūʻí (veesi 3–9, 18–23) | Ko e Tānakí “Naʻe fai ʻa e [talanoa fakatātā ʻo e tangata tūtūʻí] ke fakahaaʻi ʻaki ʻa e ngaahi ola ʻoku maʻu ʻi hono malangaʻi ʻo e folofolá; pea ʻoku tau tui ʻoku ʻi ai ʻene kaungatonu ki hono kamata, pe fokotuʻutuʻu, ʻo e Puleʻanga ʻo e ʻOtuá ʻi he kuonga ko iá [kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú].” |
Ko e talanoa fakatātā ʻi he Mātiu 13 Uité mo e ʻakau koví (veesi 24–30, 36–43 | Ko e Tānakí “ʻOku tau ʻilo ʻeni he [talanoa fakatātā ʻo e uité mo e teá] ko ʻení, ʻoku ʻikai ngata pē ʻi hono fokotuʻu ʻo e Puleʻangá ʻi he ngaahi ʻaho ʻo e Fakamoʻuí, ʻa ia ʻoku fakafofongaʻi ʻe he ngaahi tenga leleí, pea tupu ai ʻa e fua leleí, ka ko e faihala ʻa e Siasí, ʻa ia ʻoku fakafofongaʻi ʻe he teá, ʻa ē naʻe tūtuuʻi ʻe he filí, pea mei taʻaki fiefia ʻe Heʻene kau ākongá, pe fakamaʻa mei he Siasí, kapau naʻe tali ʻenau fakakaukaú ʻe he Fakamoʻuí. Ka ʻi Heʻene tokaimaʻanangá, naʻá Ne pehē ai, ʻIkai. ʻOku hangē pē ia ko Haʻane pehē, ʻoku hala hoʻomou fakakaukaú, he ʻoku kei kamakamata ʻa e Siasí, pea kapau te mou fai ʻa e meʻa ko iá, te mou fakaʻauha ai ʻa e uité, pe ko e Siasí, fakataha mo e teá; ko ia, ʻe lelei ange ke tuku pē ke nau tupu fakataha kae ʻoua kuo aʻu ki he ututaʻú, pe ko e ngataʻanga ʻo māmaní, ʻa ia ko hono ʻuhingá ko hono fakaʻauha ʻo e kau angahalá, ʻa ē ʻoku teʻeki ai ke fakahokó.” |
Ko e talanoa fakatātā ʻi he Mātiu 13 Tengaʻi mūsitá (veesi 31–32 | Ko e Tānakí “‘ʻOku tatau ʻa e Puleʻanga ʻo e Langí mo e foʻi tengaʻi mūsita …’ [Mātiu 13:31]. … ʻOku ʻomi ʻeni ke ne fakafofongaʻi ʻa e Siasí ʻi heʻene hoko mai ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí. … Tau toʻo mai ʻa e Tohi ʻa Molomoná, ʻa ia naʻe toʻo ʻe ha tangata ʻo fūfuuʻi ʻi heʻene ngoué, ʻo maluʻi ia ʻaki ʻene tuí, ke toki hā mai ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí, pe ʻi hono taimi totonú; tau vakai ki heʻene ʻalu hake mei he kelekelé, ʻa ia ʻoku lau ko e siʻi taha moʻoni ʻi he ngaahi tengaʻi ʻakau kotoa peé, kae vakai ʻoku vaʻavaʻa, ʻio, pea māʻolunga ʻi hono ngaahi vaʻa ngaopeopé mo faka-ʻOtua hono ngeiá, kae ʻoua kuo hoko ko e lahi taha ʻi he ngaahi ʻakau īkí kotoa ʻo hangē ko e tengaʻi mūsitá. … ʻOku fekauʻi hifo ʻe he ʻOtuá Hono ngaahi mālohí, ʻEne ngaahi meʻafoakí, mo e kau ʻāngeló ke tuʻu ʻi hono ngaahi vaʻa ʻo iá.” |
Ko e talanoa fakatātā ʻi he Mātiu 13 Ko e meʻa fakatupú (veesi 33 | Ko e Tānakí “ʻE lava pē ke mahino naʻe ʻalu hake ʻa e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní mei ha kihiʻi meʻa fakatupu naʻe tuku ki he kau fakamoʻoni ʻe toko tolú. Vakai ki hono lahi ʻo ʻene tatau mo e [talanoa fakatātaá]! ʻOku vave ʻene fakatupu ʻa e mahoaʻá, pea ʻe vavé ni haʻane fakatupu kotoa. … “Ko e ngaahi ngāue ʻoku fakamatalaʻi ʻi he [talanoa fakatātā] ko ʻení, vakai ki he ʻalu hake ʻa e Tohi ʻa Molomoná mei he koloa ʻo e lotó. Pea pehē foki ki he ngaahi fuakava naʻe fai ki he Kāingalotu ʻo e Ngaahi ʻAho Kimui Ní [ʻa e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá], pea mo hono liliu ʻo e Tohi Tapú foki—ʻa ia ʻoku ʻohake ai mei he lotó ha ngaahi meʻa foʻou mo motuʻa, ʻoku tali ai ʻa e fua ʻe tolu ʻo e mahoaʻa ʻoku lolotonga sivi ʻi he fakahā ʻa Sīsū Kalaisí, … ʻa ia ʻoku fakatātāʻaki e meʻa fakatupu naʻá ne fakatupu kotoa ʻa e takaongá.” |
Ko e talanoa fakatātā ʻi he Mātiu 13 Koloa kuo fufū mo e mataʻitofe mahuʻingá (veesi 44–46) | Ko e Tānakí “Ke ngāue fakatatau ki he sīpinga ko ʻení, vakai ki he Siasi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ki heʻenau fakatau atu ʻa e meʻa kotoa kuo nau maʻú, pea nau tānaki fakataha ki ha feituʻu te nau lava ke fakatau mai ko ha tofiʻa, koeʻuhí ke nau fakataha ʻo fefuaʻaki honau ngaahi mamahí ʻi he ʻaho ʻo e faingataʻá. “… Fakatokangaʻi e folau ʻa ha kau tangata ke kumi ha ngaahi feituʻu maʻa Saione pea mo hono ngaahi siteikí pe toenga ʻo hono kakaí, ʻa ia, ko e taimi ʻoku nau maʻu ai ha feituʻu maʻa Saioné, pe ko e mataʻitofe mahuʻinga lahí, ʻoku nau fakatau atu leva ʻa e meʻa ʻoku nau maʻú, pea fakatau mai ia.” Fakatokangaʻi ange: ʻI he ngaahi fuofua ʻaho ʻo e Siasí, naʻe poupouʻi e kāingalotú ke nau fakataha ki ha feituʻu fakasiokālafi angamaheni, hangē ko Nāvū pe Sōleki Siti. Kuo poupouʻi kitautolu ʻe he kau taki ʻo e Siasí he ʻahó ni ke langa hake ʻa e Siasí ʻi he feituʻu ʻoku tau nofo aí. |
Ko e talanoa fakatātā ʻi he Mātiu 13 Kupengá (veesi 47–50) | Ko e Tānakí “‘Ko e tahá, ʻoku tatau ʻa e Puleʻanga ʻo e Langí mo e kupenga, naʻe ʻaʻau ʻi tahi, pea tau ai ʻa e ngaahi ika kehekehe …’ [Mātiu 13:47]. Ki he ngāue ʻo e sīpinga ko ʻení, tau vakai ki he hako ʻo Siosefá, ʻenau fakamafola e kupenga ʻo e Ongoongoleleí he funga ʻo māmaní, ʻo tānaki mai ʻa e faʻahinga kehekehe kotoa pē, koeʻuhí ke fakahaofi ʻa e leleí ʻi he ngaahi vaka naʻe ʻosi teuteu ki he taumuʻa ko iá, pea ʻe tokangaʻi leva ʻe he kau ʻāngeló ʻa e koví.” |
Ko e hā te tau lava ʻo ako mei he faʻahinga kehekehe ʻo e kelekelé ʻi he talanoa fakatātā ʻo e tangata tūtuuʻí?
(Fakafehoanaki ki he Maʻake 4:1–9, 14–20; Luke 8:4–8, 11–15.)
ʻI he talanoa fakatātā ʻo e tangata tūtūʻí (naʻe ui foki ko e talanoa fakatātā ʻo e kelekelé), ʻoku fakafofongaʻi ʻe he ngoué ʻa e māmaní, pea fakafofongaʻi ʻe he kau tangata tūtūʻí ʻa e kau tamaioʻeiki ʻa e ʻEikí. ʻOku fakafofongaʻi ʻe he faʻahinga kehekehe ʻo e kelekelé ʻa e tuʻunga ʻo e loto ʻo e kakaí:
-
Ko e veʻehalá ko ha hala naʻe takai pe fou ʻi he ngoué. Naʻe fefeka ia ʻi he toutou lue ai ʻa e kau ngoué mo e kau fefonongaʻakí. Naʻe taʻofi ʻe he fefeka ʻo e veʻehalá ʻa e ngaahi tenga naʻe ngangana aí mei hono tō ki he kelekelé mo tupu hono aká. Naʻe faingofua heni ke ʻiloʻi mo kai ʻe he fanga manupuná ʻa e ngaahi tengaʻi ʻakaú.
-
Ko e potu maká naʻe lau makamaka pea manifi e kiʻi kelekele lelei aí. Neongo naʻe malava ke fakatupu ʻe he ngaahi tengaʻi ʻakaú ha aka vaivai, naʻe taʻofi ʻe he makamaka ʻi lalo he kelekelé ʻa e tupu loloto ange ʻa e ngaahi aká. ʻI he ʻikai ha aka lolotó, naʻe ʻikai lava e fuʻu ʻakaú ʻo matuʻuaki e vela vevela ʻo e ʻahó.
-
Ko e kelekele mo e ʻakau talatalá ko ha kelekele lelei ia; ka, naʻe fakakāsia ia ʻe he tupu ʻāfaʻafa ʻo e ʻakau talatalá mo e ngaahi ʻakau vao kehé pea taʻofi kinautolu mei he vaí mo e iví.
-
Ko e kelekele leleí ko e kelekele moʻui pea loloto feʻunga ki he ngaahi aka moʻui leleí koeʻuhí ke lava e ʻuluʻakaú ʻo tupu mo laku fua mai.
Ko e hā ʻa e teá?
Ko e teá ko ha musie vao fakatuʻutamaki ia. “ʻE lava ke maʻu ʻe ha siemu e tengaʻi musié, pea ʻe lava ai ke kona ʻa e mahoaʻa ʻoku ngaohi mei he uite ko ʻení. ʻE lava ke fakatupu ʻe he konā mei he mahoaʻa ko ʻení ha ongoʻi konā, kui, pe mate foki.”
Kimuʻa pea matuʻotuʻa mo fakatupu e tengaʻi ʻakaú, ʻoku hā tatau pē ʻa e teá mo e uité. Ka ʻi he matuʻotuʻá pē, ʻoku faingofua ke fakafaikehekeheʻi ʻa e uité mo e teá. Ko ia ai, ko e founga pē ke fakamavahevaheʻi ai ʻa e uité mei he teá ko e tatali ki he taimi ututaʻú.
Ko e hā ʻa e tengaʻi mūsita?
(Fakafehoanaki ki he Maʻake 4:30–32; Luke 13:18–19.)
Ko e lahi tahá, ʻoku ʻuhinga ʻa e talanoa fakatātā ko ʻení ki he tengaʻi mūsita ʻuliʻulí. Naʻe angamaheni ʻa e fuʻu ʻakau ko ʻení ki Kāleli lolotonga e kuonga ʻo e Fakamoʻuí. Neongo ʻoku iiki e fanga kiʻi tengaʻi ʻakaú, ka ko e fuʻu ʻakau matuʻotuʻá “kuo lekooti ke aʻu ʻo fute ʻe hongofulu [meimei mita ʻe 3] pea aʻu pē ki he fute ʻe tolu ki he ono hono māʻolungá.” ʻI hono ngaahi vaʻá, ʻe lava ke maʻu ʻe he fanga kiʻi manupuna īkí ha ngaahi tengaʻi ʻakau mo malu ai. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e talanoa fakatātā ʻo e tengaʻi mūsitá ke akoʻi ʻe ʻi ai ha kamataʻanga siʻisiʻi ʻo Hono Siasí ka ʻe tupu ʻo hoko ko ha feituʻu hūfangaʻanga mo ha maluʻanga maʻa Hono kakaí.
Toʻohemá: Ngaahi tengaʻi mūsita, ʻoku fakaʻaliʻali honau lalahí ʻo fakafehoanaki ki ha ngeʻesi mūsita mo ha pine. Toʻomataʻú: Ko ha fuʻu mūsita.
Ko e hā ʻa e koloa kuo fufū mo e mataʻitofe mahuʻingá?
ʻOku ʻi ai e ngaahi fakamatala fakaikiiki lahi ʻoku faitatau ai ʻa e ngaahi talanoa fakatātā ʻo e koloa kuo fufuú mo e mataʻitofe mahuʻingá. ʻI he talanoa fakatātā takitaha, naʻe fakatau atu ʻe ha tangata e meʻa kotoa pē naʻá ne maʻú ke fakatau mai ʻaki ha meʻa mahuʻinga—ko ha koloa pea mo ha mataʻitofe. ʻI he taimi takitaha, ʻoku fakafofongaʻi ʻe he meʻa mahuʻingá ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí. ʻOku fakamamafaʻi ʻe hono lau fakataha ʻo e ongo talanoa fakatātā ko ʻení ʻa e mahuʻinga lahi ʻo e ongoongolelei ʻa Sīsū Kalaisí.
Ko e taha ʻo e faikehekehe ʻi he ongo talanoa fakatātā ko ʻení ko e anga ʻo hono maʻu ʻo e koloá mo e mataʻitofé. ʻI ha talanoa fakatātā ʻe taha, ʻoku hangē naʻe maʻu noa pē ʻe he tangatá ha koloa ʻi he ngoué. ʻI he talanoa fakatātā ʻe tahá, naʻe fekumi mālohi ʻa e tangata fefakatauʻakí ki ha ngaahi mataʻitofe. ʻOku fakahaaʻi heni ʻoku tatau ai pē pe naʻe founga fēfē ʻetau maʻu e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí, pe hangehangē naʻe maʻu fakatuʻupakē pe ʻi he fekumi lahi, ʻoku mahuʻinga ke tau feilaulauʻi e meʻa kotoa pē ʻoku tau maʻú ke maʻu ia.
Ko e hā ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e kau fafine ne nau fononga mo e Fakamoʻuí?
Naʻe hoko ʻa Mele Makitaline ko ha ākonga mateaki ʻa Sīsū Kalaisi. ʻOku ngalingali naʻe kamata ʻene mateaki ki he Fakamoʻuí hili ʻEne kapusi ʻa e fanga tēvolo ʻe toko fitu meiate iá. Naʻá ne mamata tonu ki hono Tutuki ʻo e Fakamoʻuí pea naʻá ne ʻi ai ʻi he taimi naʻe tuku ai Hono sinó ki he fonualotó. Ko Mele ʻa e fuofua tokotaha ke mamata ki he Kalaisi kuo toetuʻú.
Naʻe ʻi ai ʻa Sōana mo Mele Makitaline mo ha kau fafine kehe ne nau teuteuʻi ha ngaahi meʻa namu kakala mo ha ngaahi lolo ki he telió ke tākai ʻaki e sino ʻo Sīsuú hili Hono Tutukí. Naʻe siotonu ʻa Sōana ʻi he ngeʻesi fonualotó pea lele ʻa e kau fafine kehé ke fakahoko e ongoongó ki he kau ʻAposetoló.
Naʻe kaungā fononga foki ha fefine ko Sūsana mo Sīsū ʻi Heʻene ngaahi fefonongaʻakí, ʻo hangē ko e kau fafine kehe naʻe fakamoʻui ʻe he Fakamoʻuí. Naʻe fai ʻe he kau fafine faivelengá ni ha tokoni mo ha tokoni fakapaʻanga ki he Fakamoʻuí.
Ko e nunuʻa nai ʻo e angahalá ʻa e faingataʻaʻia fakaesinó?
Ko ha tui angamaheni ia ki he kuonga ʻo Sīsuú naʻe hoko ʻa e faingataʻaʻia fakaesinó kiate kinautolu naʻe halaia ʻi he angahala mamafá. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū ʻa e ngaahi talanoa ʻo e kau Kāleli naʻe tāmateʻi ʻe Pailató mo ha niʻihi kehe ʻi ha taua ne holofa ke fakafepakiʻi ʻaki e tui ko ʻení. Naʻe akoʻi foki ʻe Sīsū neongo naʻe ʻikai iku ʻa e angahalá ki he mate ʻa e kakai Kālelí, ka ʻo kapau he ʻikai ke tau fakatomala, te tau ʻauha fakalaumālie kotoa pē.
Ako Lahi Ange
Ko e ngaahi talanoa fakatātā ʻa e Fakamoʻuí ʻi he Mātiu 13
-
Neil L. Andersen, “ʻUnuʻunu ke Ofi Ange ki he Fakamoʻuí,” Liahona, Nōvema 2022, 73–76
-
Dallin H. Oaks, “Ko e Talanoa Fakatātā ‘o e Tangata Tūtuuʻí,” Liahona, Mē 2015, 32–35
-
Frank F. Judd Jr., “Parables of Jesus: The Priceless Parables,” Ensign, Jan. 2003, 59–61
Kau Fefine Naʻe Muimui ʻia Sīsuú
-
Lani mo John Hilton, “Ko e Houʻeiki Fafine Naʻe Muimui ʻia Sīsū mei Kālelí,” Liahona, Māʻasi 2022, 14–17
Mītiá
Ngaahi Vitioó
“Parable of the Sower” (4:37)
“The Sower” (12:10)
“Jesus Declares the Parables of the Wheat and Tares, Mustard Seed, and Leaven” (2:21)
Ngaahi ʻĪmisí
The Sower [Ko e Tangata Tūtuuʻí], tā fakatātā ʻa George Soper