Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Mātiu 9–10; Maʻake 5: Luke 9


“Mātiu 9–10; Maʻake 5: Luke 9,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

Mātiu 9–10; Maʻake 5; Luke 9

Naʻe kapusi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e fanga tēvoló ʻo hū ki ha fanga puaka. Naʻe fakamoʻui ʻe Sīsū ha tangata naʻe mamatea mo ha fefine naʻe ʻau toto pea toe fakamoʻui e ʻofefine ʻo Sailosí. Naʻá Ne ui ʻa Mātiu ke hoko ko ʻEne ākonga. ʻI he taimi naʻe tukuakiʻi ai ʻa Sīsū ʻoku feohi mo e kau tānaki tukuhaú mo e kakai faiangahalá, naʻá Ne tali ʻo pehē ko ʻEne haʻú ke ui ʻa e angahalá ke fakatomala. Naʻe ui, fakahinohinoʻi, mo fekauʻi atu ʻe he Fakamoʻuí ʻa e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ke malanga mo fakamoʻui. Naʻá Ne fakatokanga ki he kau ʻAposetoló fekauʻaki mo e fakatanga te nau fehangahangai mo iá pea faleʻi kinautolu ke toʻo ʻenau kolosí pea muimui kiate Ia. Naʻá Ne akoʻi ko kinautolu ʻoku tali ʻEne kau ʻAposetoló ʻoku nau tali Ia. Naʻá Ne fafanga ʻa e kakai ʻe toko nima afe pea naʻá Ne liliu kimui ange ʻi ha moʻunga. Naʻe fakafisingaʻi Ia ʻe he kau Samēliá ʻi Heʻene fononga ki Selusalemá.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Mātiu 9:14–17

ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e ʻikai ʻai ʻe ha taha “ha konga meʻa foʻou ki he kofu motuʻa” mo e “uaine foʻou ki he ngaahi hina motuʻa”?

(Fakafehoanaki ki he Luke 5:37–39.)

ʻOku ʻuhinga ʻa e “konga meʻa foʻou” ʻi he Mātiu 9:16 ki ha tupenu kuo teʻeki viviku mo mingi. Ko ia ai, ʻi he taimi ʻoku fakaʻaongaʻi ai ha konga tupenu foʻou ke monomono ʻaki ha vala motuʻá, te ne lava ʻo hae ʻa e vala motuʻá hili ʻene viviku, mōmoa, pea mingí.

ʻOku ʻuhinga ʻa e “ngaahi hina” ʻi he Mātiu 9:17 ki he ʻū hina ki he uainé ʻoku ngaohi mei he kiliʻi kosí mo e kiliʻi sipí. Naʻe ui foki ʻa e ngaahi faʻoʻanga meʻa ko ʻení ko e hina uaine kiliʻi manu. Naʻe molū mo ofeʻingofua ʻa e hina leta foʻoú. Naʻe faingofua pē ke nau mafao ʻi he ngaahi kasa naʻe fakatupunga ʻe he liliu (fermentation) ʻo e uaine foʻoú. Ka neongo ia, ʻi he fakalau ʻa e taimí, ʻe mafao pē ʻa e hina uaine kiliʻi manú ʻo fakaʻau ke maumau vave. Ko ia ai, ʻi he taimi naʻe ʻai ai e uaine foʻoú ki he hina kiliʻi manu motuʻá, ʻe lava ke hanga ʻe he kasa mei he uaine foʻoú ʻo fakatupunga ha pā ʻa e hina kiliʻi manu motuʻá.

ko ha hina kiliʻi manu ʻoku tautau ʻi ha holisi maka

Ko ha hina kiliʻi manu ʻoku tautau ʻi ha holisi maka. Faitā ʻe James Jeffery

ʻI he tūkunga ko ʻení, ʻoku ʻuhinga ʻa e kupuʻi leá ʻoku ʻikai lava ke tauhi ʻa e ngaahi akonaki foʻou ʻa Sīsuú ʻi he ngaahi taufatungamotuʻa fakalotu mo fakafonuá. ʻOku tānaki mai ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, “He ʻo ka hoko mai ʻa e meʻa ʻoku foʻoú, ʻoku taau leva ke liʻaki ʻa e meʻa motuʻá.”

Mātiu 9:20

Ko e hā ʻa e “ʻau ʻa e totó”?

(Fakafehoanaki ki he Maʻake 5:25–26; Luke 8:43.)

Naʻe ʻuhinga ʻa e “ʻau ʻa e toto” ʻa e fefiné ki heʻene “mahaki ʻi he taʻu ʻe hongofulu mā ua ʻi he ʻau totó.” ʻOku ʻikai ʻiloʻi e tupuʻanga ʻo hono tūkungá. Koeʻuhí naʻe ʻai ʻe he tuʻunga ko ʻení ke taʻemaʻa ai, naʻe mei taʻofi fakasōsiale ia mei he falelotu lahí mo e temipalé. Ka ʻoku fakahaaʻi ʻe he foʻi moʻoni ʻo ʻene “fakaʻosi ʻe ia ʻene meʻa kotoa pē” ke fekumi ki ha faitoʻo mei he kau toketaá ʻa e faingataʻa ʻo hono tūkungá.

Mātiu 10:1–5

Ko hai naʻe ui ʻe Sīsū Kalaisi ke hoko ko ʻEne Kau ʻAposetoló?

(Fakafehoanaki ki he Maʻake 3:13–19; Luke 6:12–16.)

ʻOku lekooti ʻi he Mātiu 10 ʻa hono ui ʻe he ʻEikí ʻEne Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá mo ʻoange ha ngaahi fakahinohino kiate kinautolú. “ʻI he lea faka-Kalisí, ʻoku ʻuhinga ʻa e foʻi lea ʻaposetoló ki he ‘tokotaha ʻoku fekauʻi atu.’ Ko e hingoa ia naʻe foaki ʻe Sīsū ki he Toko Hongofulu Mā Ua ʻa ia naʻá Ne fili mo fakanofo ke hoko ko ʻEne kau ākonga mo e kau tokoni ofi taha lolotonga ʻEne ngāue fakafaifekau ʻi he māmaní (Luke 6:13; Sione 15:16).”

ʻOku ʻomi ʻe he saati ko ʻení ha vakai fakalūkufua nounou ki he ʻuluaki Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Ua ʻa e Fakamoʻuí:

Hingoá

Ngaahi hingoa kehé

Feituʻu naʻe nofo aí

Ngaahi Fakamatala Kehé

Hingoá

Saimone

Ngaahi hingoa kehé

Pita; Kīfasi; Simione; ko e tokoua ʻo ʻAnitelū

Feituʻu naʻe nofo aí

Petesaita mo Kāpaneume

Ngaahi Fakamatala Kehé

Tangata toutai mo hono tokoua ko ʻAniteluú pea mo Sēmisi mo Sione. Naʻe fili e taha ʻo e kau ʻAposetolo ʻe toko tolú ke nofo mo Sīsū ʻi ha ngaahi meʻa mahuʻinga pau. Ko e ʻAposetolo Pule hili e pekia ʻa e Fakamoʻuí. Kau faifekau ʻo aʻu pē ki Loma. ʻOku pehē ʻe he talatukufakaholó naʻe tutuki ia ʻo fakatūʻuluʻi ʻi Loma ʻi he taʻu 66 A.D. Naʻá ne foaki fakataha mo Sēmisi mo Sione ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí kia Siosefa Sāmita.

Hingoá

ʻAnitelū

Ngaahi hingoa kehé

Tokoua ʻo Pitá

Feituʻu naʻe nofo aí

Petesaita mo Kāpaneume

Ngaahi Fakamatala Kehé

Tangata toutai mo hono tokoua ko Saimoné. Fuofua fakafeʻiloaki ʻo Saimone kia Sīsū Kalaisí. ʻOku pehē ʻe he talatukufakaholó naʻá ne malanga ʻi Saifia (ʻIukuleini mo Lūsia), pea naʻe tutuki ia ʻi ha kolosi naʻe fōtunga X ʻi Kalisi.

Hingoá

Sēmisi

Ngaahi hingoa kehé

Foha ʻo Sēpeti; tokoua ʻo Sioné; Poaneasesi, pe ngaahi foha ʻo e maná

Feituʻu naʻe nofo aí

Mahalo ko Petesaita

Ngaahi Fakamatala Kehé

Tangata toutai mo Sione mo Saimone. Naʻe fili e taha ʻo e kau ʻAposetolo ʻe toko tolú ke nofo mo Sīsū ʻi ha ngaahi meʻa mahuʻinga pau. Tamateʻi ʻe Hēlota ʻi he AD 44 ʻi Siutea pe Kāleli. Ko e fuofua taha ia ʻo e toko Hongofulu Mā Uá ke fakapoongi.

Hingoá

Sione

Ngaahi hingoa kehé

Foha ʻo Sēpeti; tokoua ʻo Sēmisí; Poaneasesi, pe ngaahi foha ʻo e maná

Feituʻu naʻe nofo aí

Mahalo ko Petesaita

Ngaahi Fakamatala Kehé

Tangata toutai mo Sēmisi mo Saimone. Naʻe fili e taha ʻo e kau ʻAposetolo ʻe toko tolú ke nofo mo Sīsū ʻi ha ngaahi meʻa mahuʻinga pau. Akoʻi e ongoongoleleí ʻi ʻĒsia Maina, tautautefito ki ʻEfesō. Fakaheeʻi ki Patimosí, naʻá ne tohi ai e tohi ʻa Fakahaá. Naʻe liliu ia kimui ange.

Hingoá

Filipe

Feituʻu naʻe nofo aí

Petesaita

Ngaahi Fakamatala Kehé

Naʻá ne vahevahe ʻa e ongoongo ʻo e Mīsaiá mo Nataniela. ʻOku pehē ʻe he talatukufakaholó naʻá ne malanga ʻi Filisia pea fakapoongi ʻi Heilapoli.

Hingoá

Pātolomiu

Ngaahi hingoa kehé

Nataniela

Feituʻu naʻe nofo aí

Kena

Ngaahi Fakamatala Kehé

ʻOku pehē ʻe he talatukufakaholó naʻá ne malanga ʻi ʻInitia pe ʻIsipite pea naʻe tā ia ʻaki ha ngaahi vaʻakau ʻo mate pe tutuki.

Hingoá

Mātiu

Ngaahi hingoa kehé

Līvai; foha ʻo ʻAlefiusi

Feituʻu naʻe nofo aí

Kapaneume

Ngaahi Fakamatala Kehé

Naʻá ne hoko ko ha tokotaha tānaki tukuhau. ʻOku pehē ʻe he talatukufakaholó naʻá ne malanga ʻi ʻItiopea pe Peasia pea naʻe fakapoongi ia ʻi hano hokaʻi ʻaki ha tao.

Hingoá

Tōmasi

Ngaahi hingoa kehé

Titimasi

Feituʻu naʻe nofo aí

Mahalo ʻi Kāleli

Ngaahi Fakamatala Kehé

ʻOku pehē ʻe he talatukufakaholó naʻá ne hoko ko ha faifekau ki Pāfia (ʻIulani ʻo onopōní) pe ʻInitia peá ne pekia ʻi hano fanaʻi ʻaki ha foʻi ngahau.

Hingoá

Sēmisi

Ngaahi hingoa kehé

Foha ʻo ʻAlefeusi

Feituʻu naʻe nofo aí

Mahalo ʻi Kāleli

Ngaahi Fakamatala Kehé

ʻOku pehē ʻe he talatukufakaholó naʻá ne malanga ʻi Siutea mo ʻIsipite pea naʻe tutuki ia ʻi ʻIsipite pe tolomakaʻi ʻe he kau Siú koeʻuhí ko ʻene malanga kau kia Kalaisí.

Hingoá

Saimone

Ngaahi hingoa kehé

Ko e Kēnaní; Seloti (Zealot)

Feituʻu naʻe nofo aí

Mahalo ʻi Kāleli

Ngaahi Fakamatala Kehé

ʻOku pehē ʻe he talatukufakaholó mahalo naʻá ne akoʻi e ongoongoleleí ʻi Pilitānia mo ʻIsipite. ʻOku pehē ʻe he talatukufakaholó naʻe tutuki ia ʻi Peasia.

Hingoá

Sūtasi

Ngaahi hingoa kehé

Foha ʻo Sēmisi; tokoua ʻo Sēmisí; Lepiusi Taitusi

Feituʻu naʻe nofo aí

Mahalo ʻi Kāleli

Ngaahi Fakamatala Kehé

ʻOku pehē ʻe he talatukufakaholó naʻá ne malanga ʻi ʻAsīlia mo Peasia, ʻa ia naʻe fakapoongi ai ia.

Hingoá

Siutasi ʻIsikaliote

Ngaahi hingoa kehé

ʻIsikaliote

Feituʻu naʻe nofo aí

Kelioti

Ngaahi Fakamatala Kehé

Naʻá ne lavakiʻi ʻa Sīsū Kalaisi peá ne taonakita leva.

Mātiu 10:9–10

Naʻe ʻuhinga ki he hā ke fononga taʻe ʻi ai ha peesi pe kato fononga?

ko ha kiʻi kato koini siliva ngaohi mei he letá

Ko e pēsí ko ha kiʻi tangai pe kato naʻe fakaʻaongaʻi ke faʻo ai e paʻangá. Ko e kato fonongá ko ha kato naʻe fakaʻaongaʻi ke faʻoʻanga meʻakai mo ha ʻū naunau kehe. Naʻe fakahinohinoʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa ʻEne kau ʻAposetoló ke ʻoua naʻa nau hohaʻa ki he meʻakai, vala, nofoʻanga, pe ngaahi fiemaʻu kehe fakatuʻasinó. Ne fiemaʻu ke nau falala ki he ʻEikí pea mo e tokoni ʻa e niʻihi kehé. Naʻe fenāpasi ʻeni mo e talitali kakai lelei mo e ʻulungaanga fakafonua fakasōsiale ʻi he kuonga ko iá. Naʻe fakataʻeʻaongaʻi kimui ange ʻe Sīsū ʻi he Luke 22:35–36, ʻa e fekau ko ʻení ke fakafalala ki he talitali lelei ʻo e kakai kehé. Mahalo naʻe hoko ʻeni koeʻuhí ʻe vavé ni pē hano ʻave ʻe he kau ʻAposetoló ʻa e ongoongoleleí ki he ngaahi puleʻanga Senitailé, ʻa ia naʻe ʻikai ke nau anga fakaʻapaʻapa tatau. Mahalo pē foki koeʻuhí he ʻe fehangahangai ʻa e kau ʻAposetoló mo ha fakafepaki mei he kakai tokolahi ʻi heʻenau ō atu ki he māmaní.

Mātiu 10:14

Naʻe ʻuhinga ki he hā ke “tūtuuʻi ʻa e efú mei homou vaʻé”?

(Fakafehoanaki ki he Maʻake 6:11; Luke 9:5.)

ʻI he kuonga ʻo e tohi tapú, naʻe hoko ʻa hono tūtuuʻi ʻo e efú mei he vaʻé ko ha “fakahaaʻi fefeka ʻo e fakafisingaʻí.” Naʻe fakahinohinoʻi ʻe Sīsū ʻEne Kau ʻAposetoló ke “tūtuuʻi ʻa e efú mei [honau] vaʻé” ko ha fakamoʻoni kiate kinautolu naʻe ʻikai ke nau maʻu ʻa e pōpoaki ʻo e ongoongoleleí. ʻOku mahino mei he ngaahi akonaki ʻa Sīsuú ko kinautolu ʻoku nau fakafisingaʻi ʻa e kau ʻAposetoló mo ʻenau pōpoakí ʻoku nau fakafisingaʻi foki ʻa e tokotaha ʻokú ne fekauʻi kinautolú—ʻa e Fakamoʻuí. Ko e talanoa pē ʻi he Fuakava Foʻoú ʻoku tau maʻu ai ʻa hono fakahoko ʻo e meʻá ni naʻe kau ai ʻa Paula mo Pānepasa hili hono tuli kinaua mei ʻAnitioké.

ʻI hotau kuongá ni, naʻe fakangofua ʻe he ʻEikí ʻa e ngāue ko ʻení ʻi ha ngaahi meʻa lahi ʻo hangē ko hono lekooti ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá. ʻI he fehangahangaʻi ʻa e kau fuofua faifekaú mo e “fakafisingaʻi fefeká,” naʻa nau fakaʻaongaʻi ʻeni “ko e fakaʻilonga kuo nau fakamoʻoni pea nau mavahe ʻo hoko atu.” Naʻe hoko atu ʻa hono fakaʻaongaʻí ki he konga kimuʻa ʻo e senituli uofulú.

ʻI he ngaahi taʻu kimuí ni maí, kuo teʻeki ke lea ʻa e Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Kōlomu ʻo e Toko Hongofulu Mā Uá ki he kakaí fekauʻaki mo e meʻá ni. Tānaki atu ki aí, kuo teʻeki ke fakamatala ki ai ʻa e Tohi Tuʻutuʻuni Fakakātoá: Ngāue ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní mo e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí: Ko Ha Fakahinohino ki Hono Vahevahe ʻo e Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi.

Mātiu 10:16

ʻOku ʻuhinga ki he hā ke “poto ʻo hangē ko e ngatá, pea angalelei ʻo hangē ko e lupé”?

ʻI he ngaahi fakamatala fakatohi-tapú, ʻoku faʻa lau e fanga ngatá ʻoku nau olopoto, kākā, mo mohu founga. ʻE lava pē ke pehē ʻoku nau “poto … he ʻoku nau fakalongolongo mo fakatuʻutāmaki, pe koeʻuhí ko e founga ʻo ʻenau ngaoló.” Naʻe pehē ʻe he kau faʻu tohi ʻo e Tohi Tapú naʻe ʻikai fakatuʻutāmaki ʻenau “tōʻonga nonga, mo taʻehalaiá.” ʻI he foungá ni, ʻoku nau hoko ai ko ha “ngaahi fakaʻilonga ʻo e moʻoní, taʻehalaiá, ʻofá mo e angaleleí.”

Naʻe folofola ʻa e Fakamoʻuí ki Heʻene kau ākongá ʻi hotau kuongá, “Ke mou poto ʻo hangē ko e fanga ngatá kae ʻikai fai angahala.” ʻOku fakatou fakahaaʻi ʻe he veesi ko ʻení mo e fakamatala fakatohi-tapú ʻoku totonu ke fakatahaʻi ʻe he kau ākonga ʻa e Fakamoʻuí ʻa e potó mo e taʻehalaiá mo e haohaoá. ʻOku pehē ʻi he Liliu ʻa Siosefa Sāmita ʻo e fakamatala fakatohi-tapú, “Ko ia ke mou hoko ko e kau tamaioʻeiki poto, pea angalelei ʻo hangē ko e lupé.”

Maʻake 5:1–20

Ko e hā ʻa e fakamatala ki he fanga tēvolo naʻa nau hū ʻi he fanga puaká?

(Fakafehoanaki ki he Mātiu 8:28–34; Luke 8:26–39.)

Naʻe ʻi he “kauvai ʻe taha ʻo e tahí” ʻa e fanga puaka tokolahi, ʻa ia ʻoku ngalingali ko e ʻuhinga ki he matāfanga fakahahake ʻo e Tahi Kālelí. Naʻe nofoʻi ʻa e feituʻu ko ʻení ʻe he kau Senitailé, ʻa ia naʻa nau kai puaka (naʻe ʻikai fai pehē ʻa e kau Siú).

ʻI he fakamatala ʻa Maʻake mo Luké, naʻe ui ʻe he laumālie ʻulí ia ko Lisione. ʻI he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, ko e kisioné ko ha patuni sōtia Loma naʻe kau ki ai ha kau tangata ʻe toko 6,000. Naʻe ʻuhinga ʻa e hingoa Lisioné naʻe maʻu e tangatá ʻe ha ngaahi laumālie ʻuli “tokolahi.”

Maʻake 5:22–23

Ko e hā e ngaahi fatongia ʻo e kau pule ʻo e falelotu lahí?

ʻI he kuonga ʻo Sīsuú, naʻe puleʻi ʻa e ngaahi fale lotu lahí ʻe ha fakataha alēlea ʻo ha kau taulaʻeiki lahi ʻi he malumalu ʻo ha pule lahi. Ko e pulé ko ha tangata ia naʻe fokotuʻu ke ne tokangaʻi ʻa e falé mo tokangaʻi ʻa e ngaahi fakataha lotú.

Maʻake 5:30

Naʻe mavahe fēfē ʻa e “mālohí” mei he Fakamoʻuí?

(Fakafehoanaki ki he Luke 8:46.)

Naʻe liliu ʻa e “mālohí” mei he foʻi lea faka-Kalisi ko e dynamai pea ʻoku ʻuhinga ia ki he mālohi pe ivi. ʻI he fakamatala ko ʻení, “naʻe folofola ʻa Sīsū ʻokú Ne ʻafioʻi ‘kuo ʻalu ʻa e mālohi ʻiate [Iá]’ (Luke 8:46). Naʻe fakamatalaʻi ʻe Siosefa Sāmita ʻko e mālohi ʻoku ʻuhinga ki ai hení ʻa e laumālie ʻo e moʻuí’ pea ʻoku tau faʻa vaivai ʻi he taimi ʻe niʻihi ʻi hono foaki ʻo e ngaahi tāpuakí [“History Draft (1 March–31 December 1843),” 5, josephsmithpapers.org; fakatonutonu ʻa e fakaʻilonga leá]. … ʻOku fakahaaʻi ʻe he ngaahi folofola ʻa Sīsuú mo e lea ʻa Siosefa Sāmita ko ʻení ʻa hono feʻaveʻaki ʻo e mālohí ʻi he faʻahinga ngāue peheé.”

Maʻake 5:38–40

Ko hai ʻa e kau tengihia ʻi he fale ʻo Sailosí?

Ko ha anga fakafonua faka-Siu ia ʻi he kuonga fakatohitapú ke tengihia leʻo lahi ʻi he taimi naʻe mate ai ha taha. Naʻe faʻa totongi ʻe he ngaahi fāmili tuʻumālie mo ʻiloá ha kakai ke nau tangilaulau fakataha mo kinautolu. ʻI he fale ʻo Sailosí, naʻe ngalingali ko ha kulupu ʻo ha kau tengihia fakapalōfesinale naʻa nau kata manuki kia Sīsuú. Naʻá Ne kole ange ke nau mavahe ke fakapapauʻi ʻoku ʻaʻapa ʻa e taimi ʻe fai ai e mana faifakamoʻuí.

Luke 9:7–9

Ko hai ʻa Hēlota ko e Tuʻí?

Ko Hēlota ko e Tuʻí ko ʻAnitipasi ia, ko e foha ʻo Hēlota ko e Lahí. ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea tetrarch ko ha pule ʻi he konga hono fā ʻo e fonuá. Naʻe pule ʻa Hēlota ʻi Kāleli mo Pelea. Naʻá ne puke pōpula ʻa Sione Papitaiso peá ne fakapoongi ia. ʻI he fanongo ʻa Hēlota kau kia Sīsuú, naʻá ne fakakaukau ko Sione Ia “kuo toe tuʻu ia mei he maté.” Lolotonga e hopo ʻa e Fakamoʻuí, naʻe fekauʻi atu Ia ʻe Pailato kia Hēlota, ʻa ia naʻe vēkeveke ke mamata ki hono fakahoko ʻe Sīsū ha maná. ʻI he tuʻu fakalongolongo ʻa Sīsū ʻi he ʻao ʻo Hēlotá, naʻe fehiʻa ʻa e kau sōtiá ki he Fakamoʻuí.

Luke 9:59–60

Naʻe ʻuhinga ki he hā ʻa Sīsū ʻi Heʻene folofola, “Tuku ke tanu ʻe he maté honau maté”?

toʻohemá: puha maká, toʻomataʻú: nofoʻa kuo tongitongi ki ha fonualoto

Toʻohemá: Ko ha ʻōseli—puha maka ʻoku tauhi molumalu ʻi ai ʻa e ngaahi hui ʻo ha taha pekia. Toʻomataʻú: Ko ha nofoʻa kuo tongitongi ʻi ha fonualoto maka, ʻa ia ʻe tuku ki ai ha ʻōseli ke tanu ai ha taha.

Naʻe fuʻu mahuʻinga ʻaupito ke fakaʻapaʻapaʻi e mātuʻa ʻa ha taha ʻi he anga fakafonua faka-Siú. Naʻe kau heni ʻa e fatongia ke telio totonu kinautolu ʻi heʻenau pekiá. Hili hono teuteuʻi ʻe he kau mēmipa ʻo e fāmilí ha sino ke tanú pea tuku ia ʻi ha fonualotó, naʻa nau faʻa foki mai hili ha taʻu ʻe taha mei ai ke faʻo e ngaahi huí ʻi ha puha maka naʻe ui ko e ʻōseli.

Naʻe pehē ʻe he ākonga ʻi he talanoa ko ʻení ki he Fakamoʻuí, “Tuku au ke u tomuʻa ʻalu ʻo tanu ʻeku tamaí.” Hangē naʻe ʻomi ʻe he tali ʻa e Fakamoʻuí ʻa e pōpoaki kuo taimi ke ngāue fakafaifekau ʻa e tangatá. ʻOku ʻikai ʻuhinga ʻa e tali ko ʻení ʻoku hala ʻa e tēngihia he mole ha taha ʻoku tau ʻofaʻí pe fakahā ʻa e fakaʻapaʻapa feʻunga ʻi ha meʻafakaʻeikí. Ka ʻoku fakamanatu mai ʻe he folofola ʻa e Fakamoʻuí ko e “līʻoa ʻoku tau palōmesi ki he ngāue ʻa Kalaisí, ke hoko ia ko e taumuʻa taupotu taha ʻo ʻetau moʻuí.”

Luke 9:62

Ko e hā ʻoku hala ai ʻa hono “ʻai [hotau] nimá ki he huo tohó, kae sio ki mui”?

Naʻe fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Hauati W. Hanitā ʻa e lea fakatātā ko ʻení: “Ke fahi hangatonu ʻa e kelekelé, ʻoku fiemaʻu ki he tokotaha palaú ke tokanga taha ki ha feituʻu pau ʻi muʻa ʻiate ia. ʻE nofo maʻu ai ʻi he hala totonú. Ka neongo ia, kapau ʻe faifai peá ne sio ki mui ke sio ki he hala kuó ne fononga mai aí, ʻe lahi ange ʻa e faingamālie ke hē ai mei he halá. Ko hono olá ko e pikopiko mo tungotunga ʻa e ngaahi luó. ʻOku mau fakaafeʻi ʻa kimoutolu ko e kau mēmipa foʻoú ke tuku taha hoʻomou tokangá ki hoʻomou ngaahi taumuʻa foʻoú, pea ʻoua naʻa toe sio ki mui ki hoʻomou ngaahi palopalemá pe ngaahi maumau-fonó, kae toki fai pē ko ha fakamanatu hoʻo tupulakí mo ho mahuʻingá, pea mo ho ngaahi tāpuaki mei he ʻOtuá. Kapau ‘e ʻikai tuku taha hotau iví ki mui, kae tuku ki muʻa ʻiate kitautolu—ki he moʻui taʻengatá mo e fiefia ʻo e fakamoʻuí—ko e moʻoni te tau maʻu ia.”

Ako Lahi Ange

Kau ʻAposetoló

Ko Hono Fakamoʻui ʻe Sīsū ʻa e Fefine Naʻe ʻAu Totó

Ko e Muimui kia Sīsū Kalaisí

Ko Hono Fakamoʻui ʻe Sīsū ʻa e ʻOfefine ʻo Sailosí

Mītiá

Ngaahi Vitioó

Jesus Calls Twelve Apostles to Preach and Bless Others” (1:38)

1:26

Jesus Heals a Woman of Faith” (1:49)

1:49

Jesus Raises the Daughter of Jairus” (3:30)

3:30

Ngaahi ʻĪmisí

ko ha fefine naʻe moʻua ʻi he ʻau totó ʻoku tangutu ʻi he kelekelé
ko e ala atu ha fefine naʻe moʻua he ʻau totó ki he tapaʻikofu ʻo Sīsū Kalaisí
Ko hono toe fakamoʻui ʻe Sīsū ʻa e ʻofefine ʻo Sailosí
Ko hono akoʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻi ha funga makamaka ʻi ha lalo ʻakau

These Twelve Jesus Sent Forth [Ko e Toko Hongofulu Mā Ua ʻEni Naʻe Fekau Atu ʻe Sīsuú], tā fakatātā ʻa Walter Rane

ʻOku fakanofo ʻe Sīsū ha ʻAposetolo ʻi he vakai atu ʻa e niʻihi kehé

Ko e Fakanofo ʻe Kalaisi e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uátā fakatātaaʻi ʻe Harry Anderson